ՔԻՉ ՄԸ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ.- ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԷՆ ՄԻՆՉԵՒ 2009Ի ԵՐԵՒԱՆԸ

0 0
Read Time:17 Minute, 39 Second

Ս. ՄԱՀՍԵՐԷՃԵԱՆ

Զուի­ցեր­իոյ միջ­նոր­դու­թեամբ նա­խագծ­ուած Հա­յաս­տան-Թուրք­իա հա­մա­ձայ­նա­գիր­նե­րը »ան­փո­փո­խե­լի են ու ան­դառ­նա­լի«« կը պնդեն Հա­յաս­տա­նի իշ­խա­նու­թեան ու դիւա­նա­գի­տու­թեան վա­րիչ­նե­րը« ար­հա­մար­հե­լով ո°չ միայն երէ­կի« այ­սօր­ուան ու վաղ­ուան հա­յու­թեան անժխ­տե­լի իրա­ւունք­նե­րը« այլ նա­եւ անոնց տէր կանգ­նե­լու մի­աց­եալ կամ­քը: Այս պնդում­նե­րը աւե­լի° եւս կը խո­րաց­նեն մեզ ազ­գո­վին հա­մա­կած մտա­հո­գու­թիւն­նե­րը« որոնք ցոյց կու տան« թէ կանգ­նած ենք ազ­գա­յին նոր աղէ­տի մը սե­մին« եթէ այս յա­մառ պար­տուո­ղա­կա­նու­թիւնը շա­րու­նա­կէ իր ըն­թաց­քը« որ« ի շարս այլ դժբախ­տու­թեանց« հիմ­նա­հար­ցե­րու հան­դէպ մի­ա­կա­մու­թեան խախ­տու­մի վտան­գա­ւոր նշան­ներ ի յայտ կը բե­րէ հա­յու­թեան կեան­քին մէջ:

Ըսինք՝ »ազ­գա­յին նոր աղէտ«« որով­հե­տեւ« ինչ­պէս տար­բեր ժո­ղո­վուրդ­ներ« մեր ժո­ղո­վուրդն ալ պատմ­ու­թեան ըն­թաց­քին կտրած է աղէ­տա­լի հանգր­ուան­ներ« որոնց մէկ մա­սին մաս­նա­կից են եղած մեր իշ­խա­նա­ւոր­նե­րը: Ու թէ­եւ ամ­բող­ջո­վին ճիշդ չէ այն հաս­տա­տու­մը« ըստ որուն՝ պատ­մու­թիւնը ինք­զինք կը կրկնէ« այ­սու­հան­դերձ« յա­ճախ կ’ար­ձա­նագր­ուին իրե­րան­ման այն­պի­սի դէպ­քեր« որոնք կ’ար­դա­րաց­նեն այդ հաս­տա­տու­մը« ու աւե­լի կա­րե­ւո­րը՝ պէտք է ու­ղե­ցոյց ծա­ռա­յեն անց­եա­լը դի­տո­ղին« որ­պէս­զի կա­րե­լի ըլ­լայ խու­սա­փիլ սխալ­նե­րու կրկնու­թե­նէն:

Մեր ակ­նար­կու­թիւն­նե­րը հիմ­նա­ւո­րե­լու հա­մար« եկէ°ք« պահ մը եր­թանք մօ­տա­ւո­րա­պէս հա­զար տա­րի ետ« ար­ձա­նագ­րենք մեր այ­սօր­ուան կա­ցու­թիւնը յու­շող իրա­դար­ձու­թիւն­ներ« հե­տե­ւու­թիւն­ներն ու եզ­րա­կա­ցու­թիւն­նե­րը ձգե­լով ըն­թեր­ցող­նե­րուն:

 

***

 

Ժա­մա­նա­կի մէջ մեր յե­տա­դարձ ճամ­բոր­դու­թիւնը չենք սկսիր »կար ու չկար«ով« որով­հե­տեւ մեր պատ­մե­լի­քը հեք­ի­աթ չէ« այլ կը վե­րա­բե­րի պատ­մու­թեան մութ ու իրա­կան էջե­րուն:

Եր­թանք 11րդ դա­րու սկիզբ­նե­րը՝ 1000ական տա­րի­նե­րը« երբ Հա­յաս­տա­նի մէջ« իբ­րեւ կեդ­րո­նա­կան իշ­խա­նու­թիւն՝ կար Բագ­րա­տու­նի­նե­րու տու­նը: Այս դա­րաշր­ջա­նը յատ­կանշ­ուած է իշ­խա­նու­թեան »բազ­մա­զա­նու­թեամբ«:

890ական տա­րի­նե­րուն հաս­տատ­ուած Բագ­րա­տու­նի­նե­րու թա­գա­ւո­րու­թիւնը« Անի մայ­րա­քա­ղա­քով« իր աւե­լի քան 150 տա­րի­նե­րու կեան­քին ըն­թաց­քին« ու­ղե­կից ու­նե­ցած է հայ­կա­կան այլ թա­գա­ւո­րու­թիւն­ներ« որոնց կար­գին՝ նոյ­նինքն Բագ­րա­տու­նի­նե­րու ճիւ­ղա­ւո­րում­ներ (օրի­նակ Կար­սի մէջ)« ինչ­պէս նա­եւ Արծ­րու­նի­ներ (Վաս­պու­րա­կա­նի մէջ« Վա­նայ լի­ճի շրջան) ու Սիւ­նի­ներ (Սիւ­նիք եւ շրջա­կայք):

 

Արա­բա­կան տի­րա­պե­տու­թեան յա­ջոր­դած այս դա­րաշր­ջա­նը եղած է փո­թոր­կա­լից« ներ­քին ու ար­տա­քին տագ­նապ­նե­րու ու մի­ջամ­տու­թեանց հե­տե­ւան­քով: Ման­րա­մաս­նու­թիւն­նե­րը թո­ղունք պատ­մու­թեան« կանգ առ­նենք յիշ­եալ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նի վեր­ջին 30-35 տա­րի­նե­րուն վրայ« որոնք ճա­կա­տագ­րա­կան եղած են մեր թա­գա­ւո­րու­թեանց ու մաս­նա­ւո­րա­բար կեդ­րո­նա­կան իշ­խա­նու­թեան կո­րուս­տին մէջ:

 Թուենք գլխա­ւոր ազ­դակ­նե­րը.-

Ա. Արեւմտ­եան կողմն աշ­խար­հի« կար Բիւ­զանդի­ո­նի կայս­րու­թիւնը« իր զի­նուո­րա­կան ու դա­ւա­նա­բա­նա­կան ազ­դե­ցու­թեամբ« սպառ­նա­լիք­նե­րով: Մի­ա­ժա­մա­նակ« Բիւ­զանդի­ո­նը ու­սում­նա­տեն­չե­րու հա­մար կա­րե­ւոր կեդ­րոն էր. իմաս­տու­թեան« իմաս­տա­սի­րու­թեան ու գի­տու­թեանց հե­տա­մուտ կրօ­նա­ւոր­ներ (քրիս­տոն­եայ) թէ իշ­խան­ներ հոն կþեր­թա­յին զար­գա­նա­լու« ու բնա­կա­նա­բար կը կրէ­ին հա­մա­պա­տաս­խան ազ­դե­ցու­թիւն« որուն կրնանք տալ նա­եւ… ապազ­գա­յին որա­կու­մը: Հա­յաս­տա­նի պա­րա­գան տար­բեր չէր. հե­տե­ւանք­նե­րէն մէկն ալ՝ մեր հայ­րե­նի­քին մէջ բիւ­զան­դա­սէր­նե­րու »կու­սակ­ցու­թեան« աճն ու ազ­դե­ցու­թեան հզօ­րա­ցու­մը եղաւ (ան­նա­խըն­թաց չէր« անկրկ­նե­լի ալ չմնաց տար­բեր ար­տա­յայ­տու­թիւն­նե­րով):

Բ. Արե­ւել­եան կողմն աշ­խար­հի« արա­բա­կան կայս­րու­թիւնը կ’եր­թար դէ­պի ան­կում« Պարս­կաս­տա­նը կ’ապ­րէր իր ելե­ւէջ­նե­րը« իսկ ամէ­նէն յատ­կան­շա­կան նո­րու­թիւնը՝ թրքա­ցեղ ու­ժե­րու աս­պա­րէզ մուտքն էր՝ սել­ճուգ ցե­ղա­խում­բե­րու-բա­նակ­նե­րու ար­շա­ւանք­նե­րով: Այդ զար­գա­ցու­մին յա­ջորդ դա­րե­րու աղէ­տա­լի պատ­մու­թիւնը իր եր­կա­րաձ­գու­մը կ’ապ­րի մին­չեւ օրս« մարմ­նա­ւոր­ուած՝ Թուրք­իոյ սուլ­թան­նե­րուն ժա­ռան­գորդ իշ­խա­նու­թիւն­նե­րով:

Գ. Հա­յաս­տա­նի մէջ« թա­գա­ւո­րա­կան ըն­տա­նիք­նե­րու մի­ջեւ կա­յին ներ­քին հա­կա­մար­տու­թիւն­ներ« որոնք հա­կակ­շի­ռի տակ կը պահ­ուէ­ին՝ երբ թա­գա­ւոր­նե­րը հզօր էին ու իմաս­տուն« կ’առաջ­նորդ­ուէ­ին ազ­գա­յին շա­հե­րով (օր­ուան չա­փա­նիշ­նե­րով)« սա­կայն նա­եւ ազ­գավ­նաս ու­ղի­ներ կը մտնէ­ին իշ­խա­նա­ւոր­նե­րու անա­տա­կու­թեան հե­տե­ւան­քով:

Արե­ւել­քէն ծա­գած վտան­գին« ինչ­պէս նա­եւ արեւ­մուտ­քին յա­րե­լու տա­րօ­րի­նակ մտայ­նու­թեան հե­տե­ւանք­նե­րէն մէկն ալ այն եղաւ« որ կարգ մը իշ­խան­ներ« Բիւ­զանդի­ո­նի կայս­րե­րուն քա­ջա­լե­րան­քով« որ­դեգ­րե­ցին մեր պատ­մու­թեան մէջ ան­նա­խըն­թաց ու ապազ­գա­յին քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն մը սկսաւ հո­ղա­տա­րածք­նե­րու փո­խա­նակ­ման ար­տա­ռոց խաղ մը: Հայ իշ­խա­նա­ւոր­ներ« աւե­լի ապա­հով նկատ­ուած շրջան­նե­րու մէջ կալ­ուած­ներ ստա­նա­լով« սե­փա­կան քա­ղաք­ներ« բեր­դեր ու հող յանձ­նե­ցին Բիւ­զանդի­ո­նի կայս­րե­րուն« որոնք յոյն կա­ռա­վա­րիչ­ներ նշա­նա­կե­ցին հայ­կա­կան փո­խա­նակ­եալ շրջան­նե­րուն մէջ: Նոր կալ­ուած ստա­ցող եւ իր բա­նա­կով ու ճոր­տե­րով հոն տե­ղա­փոխ­ուած հայ իշ­խա­նին ըն­տա­նի­քը ապա­հով շրջա­նին մէջ գո­յա­տե­ւեց հա­զիւ մէկ կամ եր­կու սե­րունդ միայն…

Ար­տա­քին ու ներ­քին վե­րո­յիշ­եալ սպառ­նա­լիք­նե­րուն ու անն­պաստ զար­գա­ցում­նե­րուն կող­քին« ու անոնց չափ ազ­դու՝ այլ զար­գա­ցում մը ուղ­ղա­կի բա­ժին ու­նե­ցած է մեր ան­կա­խու­թեան կո­րուս­տին մէջ.- հա­յու­թեան քա­ղա­քա­յին ու հո­գե­ւո­րա­կան գե­րա­գոյն իշ­խա­նու­թիւն­նե­րու մա­կար­դա­կին վրայ դրսե­ւոր­ուած դա­ւա­ճա­նա­կան վար­քա­գի­ծը:

Նշե­ցինք ար­դէն« որ Բագ­րա­տու­նի­նե­րու տան տկա­րաց­ման ու նա­հան­ջի շրջա­նը կը բաց­ուի 1045էն շուրջ 30 տա­րի առաջ« Գա­գիկ Ա. թա­գա­ւո­րի մա­հէն ետք: Առ­յա­ւէտ մեկ­նող վեր­ջին հզօր թա­գա­ւո­րը ու­նէր եր­կու զա­ւակ« որոնց­մէ Յով­հան­նէս Սմբա­տը« երէ­ցը ըլ­լա­լու հան­գա­ման­քով« ժա­ռան­գեց գա­հը. պատ­մա­գիր­նե­րը զայն որա­կած են իբ­րեւ թոյլ ու անա­տակ ղե­կա­վար« որ գա­հին յար­մար ան­ձը չէր տու­եալ պայ­ման­նե­րուն մէջ« սա­կայն կը վա­յե­լէր ազ­գա­յին ճա­կա­տին յե­նա­րա­նը« նե­ցուկ ու­նե­նա­լով այդ օրե­րու ամէ­նէն ազ­դե­ցիկ ու հզօր իշ­խա­նա­կան տու­նը՝ Պահ­լա­ւու­նի­նե­րու գլխա­ւոր թե­ւը« Վահ­րամ իշ­խա­նին մա­կա­նին տակ: Կրտսե­րը՝ Աշոտ« պատ­մա­գիր­նե­րուն կող­մէ ներ­կա­յա­ցու­ցած է իբ­րեւ աւե­լի ատակ ու աշ­խոյժ իշ­խան« որ իր կա­րո­ղու­թեանց հա­մար ինք­զինք աւե­լի յար­մար կը նկա­տէր գա­հին: Յա­ջորդ երե­սուն տա­րի­նե­րը կը պատ­կե­րեն եր­կու եղ­բայր­նե­րուն մի­ջեւ սուր մրցակ­ցու­թեան դի­պա­շար մը« որ եր­բեմն զա­նոնք կը դնէ եղ­բայ­րաս­պան ըլ­լա­լու եւ իրա­րու դէմ դա­ւեր նիւ­թե­լու կա­ցու­թեան մէջ:

Նոյն տաս­նամ­եակ­նե­րուն« Հա­յաս­տա­նի բե­մին վրայ կան գո­նէ երեք առա­ջա­տար անուն­ներ« եր­կու­քը՝ իշ­խան­ներ« եր­րոր­դը՝ օր­ուան եր­կա­րակ­եաց կա­թո­ղի­կո­սը: Իշ­խան­նե­րը կը կոչ­ուին Վեստ Սար­գիս եւ Գրի­գոր Պահ­լա­ւու­նի« ծա­նօթ՝ նա­եւ Բջնե­ցի եւ Մա­գիստ­րոս անուն­նե­րով (ան ճանչց­ուած է իբ­րեւ յու­նա­սէր­նե­րու փա­ղան­գի ղե­կա­վար­նե­րէն« թէ­եւ մերթ հա­ւա­տա­րիմ եղած է պահ­լա­ւու­նի­նե­րու աւան­դա­կան-ազ­գա­յին գի­ծին): Կա­թո­ղի­կոսն է« իբ­րեւ հրա­շա­գործ հռչակ­ուած՝ Պետ­րոս Գե­տա­դար­ձը: Այս երե­քը կը կազ­մեն յու­նա­սէր՝ Բիւ­զանդի­ո­նի քա­ղա­քա­կա­նու­թեան ու գա­հին հա­մա­կիր« նոյն­քան մըն ալ իրենց… գրպա­նին նա­խան­ձախն­դիր առաջ­նորդ­ներ« որոնց գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը ուղ­ղա­կի բա­ժին ու­նե­ցած է մեր իշ­խա­նու­թեան կո­րուս­տին մէջ:

Ի՞նչ­պէս:

Յով­հան­նէս Սմբատ« իշ­խա­նու­թեան հաս­նե­լէ կարճ ատեն ետք« վրա­ցի­նե­րու թա­գա­ւո­րին հետ գոր­ծակ­ցա­բար« ճա­կատ կը կազ­մէ Բիւ­զանդի­ո­նի դէմ« որ կը հա­կա­դար­ձէ՝ բա­նակ­ներ ղրկե­լով դէ­պի արե­ւելք: Մեր թա­գա­ւո­րը կը փոր­ձէ ողո­քել զայ­րա­ցած կայս­րը եւ իբ­րեւ բա­նագ­նաց՝ Տրա­պի­զոն կը ղրկէ Պետ­րոս կա­թո­ղի­կո­սը: Հայ­րա­պե­տին յու­նա­սի­րու­թիւնը« ինչ­պէս նա­եւ նիւ­թա­պաշ­տու­թիւնը զինք կը տա­նին հե­ռու­նե­րը (պատ­մա­գիր­նե­րը կը վկա­յեն« որ Պետ­րոս կա­թո­ղի­կո­սը ու­նէր լայ­նա­տա­րած կալ­ուած­ներ ու եկա­մու­տի աղ­բիւ­րներ« սա­կայն նա­եւ հե­տա­մուտ էր իր ստաց­ուածք­նե­րը ըն­դար­ձա­կե­լու): Կայս­րին հետ անոր հան­դի­պումն ու բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րը կ’ըն­թա­նան փո­խա­դար­ձա­բար իրա­րու »կռնակ քե­րե­լու« ոճով: Կա­թո­ղի­կո­սը չի բա­ւա­կա­նա­նար Յով­հան­նէս Սմբատ թա­գա­ւո­րին ճշդած առա­քե­լու­թեամբ« այլ Վա­սիլ Բ. կայս­րին հետ կը գո­յաց­նէ հա­մա­ձայ­նա­գիր մը« ըստ որուն« Յով­հան­նէս Սմբա­տի մա­հէն ետք« Անիի թա­գա­ւո­րու­թիւնը պի­տի յանձն­ուէր Բիւ­զանդի­ո­նին:

Յա­ջորդ տա­րի­նե­րուն« տե­ղի կ’ու­նե­նան տրա­մա­թիք դէպ­քեր: Կը պատմ­ուի« որ Կայս­րը« զգա­լով իր մօ­տա­լուտ մա­հը« Կոս­տանդ­նու­պոլ­սոյ մէջ հայ քա­հա­նա­յի մը կը յանձ­նէ Տրա­պի­զո­նի հա­մա­ձայ­նա­գի­րը« որ­պէս­զի զայն վե­րա­դարձ­նէ Բագ­րա­տու­նի թա­գա­ւո­րին« որով­հե­տեւ« կը գրէ պատ­մի­չը« կայս­րը զղջա­ցած էր եւ չէր ու­զեր հա­յե­րէն վերջ­նա­կա­նա­պէս խլել գա­հը: Կի­րա­կոս քա­հա­նան« ա°ն ալ հռչակ­ուած իբ­րեւ ար­ծա­թի ծա­ռայ« հա­մա­ձայ­նա­գի­րը կը ծա­խէ յոյն իշ­խա­նա­ւոր­նե­րու« ու մեր պատ­մու­թեան մէջ անոր անու­նը կ’ար­ձա­նագր­ուի իբ­րեւ յիշ­եալ եռ­եա­կին անուղ­ղա­կի դա­ւադ­րա­կից:

Աշոտ Բագ­րա­տու­նի եւ Յով­հան­նէս Սմբատ 1041ին« քա­նի մը ամիս­նե­րու տար­բե­րու­թեամբ կը հե­ռա­նան այս աշ­խար­հէն« ինչ որ Բիւ­զանդի­ո­նի մէջ կը հնչեց­նէ Անիի իրա­ւա­տի­րու­թեան զան­գե­րը: Հա­կա­ռակ անոր« որ Կոս­տանդ­նու­պոլ­սոյ մէջ ալ« կայ­սե­րա­կան ըն­տա­նի­քի մա­կար­դա­կին վրայ կա­յին պա­ռակ­տում­ներ ու ներ­քին մրցակ­ցու­թիւն­ներ« Անիի ժա­ռան­գա­տի­րու­թիւնը կը դառ­նայ քա­ղա­քա­կա­նու­թեան գլխա­ւոր գի­ծե­րէն մէ­կը ու կը հե­տապնդ­ուի հե­տե­ւո­ղա­կա­նօ­րէն:

Հայ­կա­կան ար­քու­նիքն ու ազ­գայ­նա­կան թե­ւը« գլխա­ւոր­ուած՝ Վահ­րամ Պահ­լա­ւու­նի իշ­խա­նին կող­մէ« դէմ կը կանգ­նին Անին յանձ­նե­լու գա­ղա­փա­րին« ու իբ­րեւ Յով­հան­նէս Սմբա­տի յա­ջորդ՝ գահ կը բարձ­րաց­նեն Գա­գիկ Բ.ը« շատ երի­տա­սարդ որ­դին Աշոտ իշ­խա­նին« իբ­րեւ ուղ­ղա­կի շա­ռա­ւի­ղը թա­գա­ւո­րա­կան ըն­տա­նի­քին: Մօ­տա­ւո­րա­պէս երեք տա­րի« Բագ­րա­տու­նի­ներ­ու Հա­յաս­տա­նը ու­ժեղ դի­մադ­րու­թիւն ցոյց կու տայ բիւ­զան­դա­կան բա­նակ­նե­րուն ու սել­ճուգ­նե­րու յար­ձա­կում­նե­րուն դէմ« ար­ձա­նագ­րե­լով հպար­տա­լի յաղ­թա­նակ­ներ: Բիւ­զանդի­ոն կ’անդ­րա­դառ­նայ, որ կա­րե­լի պի­տի չըլ­լայ Հա­յաս­տա­նը ընկ­ճել ու­ժով« ու­րեմն« ու­ժի փո­խա­րէն« կը դի­մէ դա­ւա­դիր քայ­լե­րու: Երի­տա­սարդ թա­գա­ւո­րը Բիւ­զանդի­ոն կը հրա­ւիր­ուի բա­նակ­ցու­թեան: Ան կը ստիպ­ուի ըն­դա­ռա­ջե­լու« սա­կայն մեկ­նու­մէն առաջ« քա­ղա­քը (բա­նա­լի­նե­րը) կը վստա­հի Պետ­րոս կա­թո­ղի­կո­սին եւ ար­դէն ազ­դե­ցիկ դար­ձած Վեստ Սար­գի­սին« որոնք ամե­նա­խիստ եր­դում­նե­րով կը խոս­տա­նան« որ պի­տի պա­հեն քա­ղա­քը ու զայն պի­տի չյանձ­նեն կայ­սրին: Ի դէպ« Գրի­գոր Մա­գիստ­րո­սը« Պետ­րոս կա­թո­ղի­կոսն ու Վեստ Սար­գիս այդ օրե­րու առա­ջա­տար այ­րե­րէն էին« մտա­ւո­րա­կան ու նիւ­թա­կան ու­ժի տէր մար­դիկ« ազ­գի ամէ­նէն իմաս­տուն­նե­րուն շար­քին…

Գա­գիկ թա­գա­ւո­րը սի­րա­լիր ըն­դու­նե­լու­թեան կ’ար­ժա­նա­նայ կայս­րին կող­մէ (այդ օրե­րուն ֆութ­պոլ չէ­ին խա­ղար…)« սա­կայն Անիի գծով պա­հան­ջը չ’ու­շա­նար: Մեր թա­գա­ւո­րը կը մեր­ժէ ըն­թացք տալ« սա­կայն կայս­րը անոր կþըսէ« որ մեր­ժու­մը իմաստ չու­նի« որով­հե­տեւ Անիի բա­նա­լի­նե­րը ար­դէն իր ձեռքն են: Վեստ Սար­գիս աչք ու­նէր Անիի գա­հին« հե­տե­ւա­բար« Պետ­րոս կա­թո­ղի­կո­սին հետ հա­մա­խոր­հուրդ« իրենց վստահ­ուած բա­նա­լի­նե­րը ղրկած էր Կայ­սեր« բարձր վար­ձատ­րու­թեան ակն­կա­լու­թեամբ: Կայս­րը ներ­սէն գրա­ւած էր հա­յոց իշ­խա­նու­թիւնը: Բիւ­զանդի­ոն 1045ին կը տի­րա­նայ Անի­ին ու վերջ կը դնէ Բագ­րա­տու­նի­նե­րու տան իշ­խա­նու­թեան: Հա­կա­ռակ այս դա­ւա­ճա­նա­կան արար­քին« Վեստ Սար­գիս իշ­խա­նին երա­զը չ’իրա­կա­նա­նար լի­ո­վին. կայս­րը զինք թա­գա­ւոր չի հռչա­կեր: Ան­դին« Գա­գիկ թա­գա­ւո­րը իր կեան­քին մնաց­եալ օրե­րը կը մնայ աք­սո­րա­կան« իրո­ղա­կան պա­տան­դը՝ Բիւ­զանդի­ո­նի ար­քու­նի­քին« ու ալ Անի չի վե­րա­դառ­նար: Անոր կը շնորհ­ուի Կե­սար­իոյ մօ­տա­կայ քա­ղաք մը« ուր տա­րի­ներ ետք անոր կը սպա­սէր եղե­րա­կան մահ: Պետ­րոս կա­թո­ղի­կոսն ու իր կու­սա­կից­նե­րը գան­ձած էին իրենց »հա­ւա­տար­մու­թեան«  նիւ­թա­կան վարձ­քը (բա­ցար­ձա­կա­պէս նիւ­թա­կան շա­հու տրա­մա­բա­նու­թիւնը« շու­կա­յի քա­ղա­քա­կա­նու­թիւնը« մեր մօտ ալ բա­ւա­կան հին են): Օր­ուան ու յա­ջորդ դա­րե­րու պատ­միչ­նե­րը բա­ռեր չեն ծամծ­մեր« եւ դա­ւա­ճան« դա­ւա­դիր« հայ­րե­նիք ծա­խող ու նմա­նօ­րի­նակ որա­կում­նե­րով »կ’ան­մա­հաց­նեն« Պետ­րոս Գե­տա­դարձ հրա­շա­գործ ու իմաս­տուն կա­թո­ղի­կո­սը« Վեստ Սար­գիսն ու անոնց գոր­ծա­կից­նե­րը:

Պատ­մա­գիր­նե­րը կը գրեն նա­եւ« թէ Բագ­րա­տու­նի­նե­րու իշ­խա­նու­թեան կո­րուս­տը պատ­ճառ կþըլ­լայ« որ հայ­րե­նաբ­նակ ժո­ղո­վուր­դը խմբուի թա­գա­ւոր­նե­րու դամ­բա­րան­նե­րուն շուրջ ու ող­բայ ան­դառ­նա­լի ու ան­դար­մա­նե­լի կո­րուս­տը« սա­կայն« ինչ­պէս բո­լոր դա­րաշր­ջան­նե­րուն« այդ օրե­րուն ալ« ողբն ու ար­ցուն­քը կա­ցու­թիւնը չեն կրնար դար­մա­նել:

 

***

Հա­յաս­տա­նի հո­ղին վրայ հայ­կա­կան ան­կախ իշ­խա­նու­թեան կո­րուս­տէն« ապա նա­եւ՝ Կի­լիկ­իոյ մէջ հաս­տատ­ուած ու այլ դժբախտ կա­ցու­թիւն­նե­րու հե­տե­ւան­քով իր վախ­ճա­նին հա­սած Ռու­բին­եան իշ­խա­նու­թե­նէն ետք« դա­րեր կը սա­հին ու հա­յը կ’երա­զէ« կը պայ­քա­րի սե­փա­կան իշ­խա­նու­թեան վե­րա­հաս­տատ­ման հա­մար: 1045էն մօ­տա­ւո­րա­պէս հա­զար տա­րի ետք« Հա­յաս­տա­նի մէջ ծնունդ կ’առ­նէ 1918ի հան­րա­պե­տու­թիւնը: Պատ­մու­թեան էջե­րը փա­կե­լէ առաջ« նշենք նա­եւ« որ պատ­մու­թե­նէն դա­սեր քա­ղե­լու եւ սխալ­ներ չկրկնե­լու թե­լադ­րա­կա­նու­թեամբ« մեր վի­պա­գիր­նե­րէն Բագ­րատ Այ­վազ­եան գրած էր »Անին Ծախ­ուե­ցաւ« վէ­պը:

Եզ­րա­կաց­նենք. այ­սօր« դէպ­քերն ու դե­րա­կա­տար­նե­րը տա­ռացի­օ­րէն չեն կրկներ 1020էն 1045 տա­րի­նե­րու պատ­մու­թիւնը« սա­կայն վստահ ենք« որ ըն­թեր­ցո­ղը այդ տա­րի­նե­րու եւ նո­րա­գոյն իրա­դար­ձու­թեանց դե­րա­կա­տար­նե­րուն մի­ջեւ նմա­նու­թեան եզ­րեր գտնե­լու դժուա­րու­թիւն պի­տի չու­նե­նայ: Ըն­թեր­ցո­ղը նա­եւ գի­տէ« թէ ի°նչ որա­կում կը տրուի գի­տակ­ցա­բար նոյն փո­սը կրկին ին­կո­ղին:

…Պայ­քա­րինք ու հա­ւա­տանք« որ »Արեւմ­տա­հա­յաս­տանն ու Հայ Դա­տը Ծախ­ուե­ցան« խո­րա­գի­րով վէպ մը չա­ւել­նայ մեր գրա­դա­րան­նե­րուն մէջ:

About Post Author

admin

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post Հ.Յ.Դ. ՊԱՏՈՒԻՐԱԿՈՒԹԻՒՆԸ ԿԸ ՄԱՍՆԱԿՑԻ ԱՍԻՈՅ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ 5-ՐԴ ՀԱՄԱԺՈՂՈՎԻՆ
Next post ԹՈՒՐՔԻԱ – ՀԱՅԱՍՏԱՆ ՁԻՒՆՀԱԼ, ԴԺՈՒԱՐ ԾԱԽՔ ՄԸ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles