Իսրայէլի Դերակատարութիւնը 44-Օրեայ Պատերազմի Օրերին Եւ Ոչ Միայն
«Դրօշակ» Թիւ 10
Առաջնորդող Յօդուած
Հոկտեմբեր 2021
Արցախի դէմ սանձազերծուած լայնածաւալ յարձակման օրերին Ատրպէյճանին Թուրքիային իսլամ ծայրայեղականների աջակցութեան հետ յաճախ էր շրջանառւում Իսրայէլի աշխուժ դերակատարութեան հարցը: Համացանցի էջերում յայտնւում էին լուսանկարներ Թել Աւիւից Պաքու եւ հակառակ ուղղութեամբ բեռնատար ինքնաթիռների չդադարող թռիչքներից:
Միջազգային օդանաւորդութեան կազմակերպութեան եւ այլ աղբիւրների արձանագրած տեղեկութիւններից բացի` հաւաստի տեղեկատուութիւնը ամէն օր տարածւում էր ճակատային գծից ստացուող լուրերի հետ, թէ իսրայէլական արտադրութեան ժամանակակից ռազմական ինչ տեխնիկա, այդ թւում` արգելուած զինատեսակներ է օգտագործւում հայկական զինուած ուժերի եւ խաղաղ բնակչութեան դէմ, պատմամշակութային կոթողների եւ ենթակառուցուածքների հետեւողական ոչնչացման գործողութիւններում:
Այս փաստն ի հարկէ աննախադէպ չէր, որովհետեւ 2016 թուականի քառօրեային Ատրպէյճանցիների գրաւը դրուած էր հիմնականում իսրայէլական անօդաչուների վրայ: Իրականում այս համագործակցութիւնը սկսուել է դեռեւս արցախեան առաջին պատերազմի օրերին, երբ Իսրայէլը Ատրպէյճանական բանակը զինում էր, օրինակ, «Սթինկըր» տիպի զենիթահրթիռային համակարգերով: Գաղտնիք չէ նաեւ, որ անցած երեք տասնամեակներին Իսրայէլը եղել է Ատրպէյճանի` զէնքի մեծ մասի մշտական մատակարարներից մէկը:
44-օրեայ պատերազմում Իսրայէլն իր դերակատարութեամբ չի զիջել Թուրքիային, իսկ նրա տրամադրած ռազմատեխնիկական օգնութիւնը վճռորոշ նշանակութիւն է ունեցել Ատրպէյճանական կողմի յաջողութիւնների հարցում: Ի հարկէ, դաշնակից քաղզոյգի կողմերից իւրաքանչիւրն իր պատճառներն ունէր եւ ունի, որ Իսրայէլի մասնակցութեան հարցը մնայ ստուերում:
Պաքու-Թիֆիլիս-Ճէյհան խողովակաշարով Իսրայէլը Ատրպէյճանից ներկրում է իր նաւթի աւելիք ան 40%-ը, որի դիմաց նա տասնամեակներ շարունակ վճարել է ռազմատեխնիկական միջոցներով: Իսրայէլի համար այս համագործակցութիւնը բխում է որպէս գլխաւոր թշնամի ճանաչած Իրանի դէմ պայքարի ռազմավարական նպատակից: Մահմետական Ատրպէյճանի հետ գործակցութիւնը պայմանաւորուած է նաեւ ընդհանրապէս իսլամական աշխարհի հետ ունեցած եւ զարգացող յարաբերութիւններով:
Աւելացնենք նաեւ, որ այս երկու երկրների յարաբերութիւնների վրայ որոշակի ազդեցութիւն է ունենում Ատրպէյճանի հրէական համայնքը: Իսկ թէ Ատրպէյճանցի հրեաները ինչպիսի՛ աջակցութիւն են ցուցաբերում ծննդավայր երկրին, կ՛անդրադառնանք հետագայում:
Իսրայէլն ու Ատրպէյճանը համագործակցում են միջազգային հարթակներում` պաշտպանելով միմեանց շահերն ու գործողութիւնները, լոպիստական աշխատանքներ տանելով դաշնակցի հեղինակութիւնը պահպանելու հարցում:
Ինչպէս նշուեց, Իսրայէլ-Ատրպէյճան մերձեցումը սկսուել է դեռեւս արցախեան առաջին պատերազմի օրերին: 1993 թ. Իսրայէլը դեսպանութիւն բացեց Պաքւում, սակայն Ատրպէյճանը չշտապեց կատարելու փոխադարձ քայլը, ինչը պայմանաւորուած էր Իրանի նկատմամբ զգուշաւոր քաղաքականութեամբ: Ատրպէյճանի հիւսիսում Իսրայէլը ստեղծել է յենակէտեր, որտեղից պատերազմի դէպքում կարող է գործողութիւններ սկսել Իրանի դէմ:
Յայտնի է նաեւ իսրայէլական հետախուզութեան ազատ գործունէութիւնը Ատրպէյճանում: Իրանը լրջագոյն կասկածներ ունի, որ ժամանակ առ ժամանակ միջուկային ֆիզիքայով զբաղուող իրականաւոր գիտնականների սպանութիւնները կատարուել են Իսրայէլի յատուկ ծառայութիւնների կողմից, եւ այդ գործում կարեւոր դերակատարութիւն է ունեցել Ատրպէյճանը: Տեղեկատուական դաշտ սպրդող այս կցկտուր տեղեկութիւններին տարիներ շարունակ Իրանը ձեռնպահ է մնացել լրջօրէն արձագանգելուց, քանի որ դրանից յետոյ հարկադրուած կը լինէր վերանայելու Ատրպէյճանի հետ ունեցած յարաբերութիւնները: Իսկ, ինչպէս յայտնի է, այս երկու մահմետական հարեւան երկրները, թաքցնելով խորքային հակասութիւնները, առերեւոյթ մշտապէս փորձել են ջերմ բարեկամներ ներկայանալ:
Մասնաւորապէս իրանական կողմը չափաւոր դժգոհութեամբ է միշտ արձագանգել Ատրպէյճանի յաւակնութիւններին իր երկրի ազերի բնակչութեան ու ազերիաբնակ տարածաշրջանի հանդէպ: Այս դիւանագիտութեամբ նա փորձել է` որքան հնարաւոր է մօտ պահել, թոյլ չտալ, որ ամբողջովին հակառակ ճամբար մղուի Ատրպէյճանը: Միւս կողմից` երկու երկրների յարաբերութիւնները ուղղակիօրէն ազդում են Իրանում փանթուրքիստական խմբաւորումների վարքի վրայ: Կարելի է ասուածին աւելացնել այլ հանգամանքներ եւս, սակայն դա այլ քննարկման նիւթ է: Ինչպէս վերեւում ակնարկուեց, պայմանաւորուած Իրանի հետ Իսրայէլի ունեցած աշխարհաքաղաքական խնդիրներով` Ատրպէյճանի աշխարհագրական դիրքը Իսրայէլի համար այս գործակցութիւնը դարձնում է խիստ իւրայատուկ եւ կարեւոր: Միւս կողմից էլ, ելնելով Իրանի նկատմամբ իրական վերաբերմունքից, Ատրպէյճանին ձեռնտու է եղել Իսրայէլի հետ զարգացնել անվտանգութեան ու մասնաւորապէս հետախուզութեան գծով սերտ գործակցութիւն, ինչը նա ի հարկէ անում է նաեւ Թուրքիայի հետ: Իսրայէլի հետ այդ համագործակցութեան շրջանակում են քարոզչական աջակցութիւնը, տեղեկատուութեան փոխանակումը (ներառեալ` իսրայէլական արբանեակներից ստացուող տեղեկատուութիւնը): Համագործակցելով անվտանգութեան ու հետախուզութեան հարցերում` Իսրայէլը միաժամանակ ուսուցանում է Ատրպէյճանական անձնակազմերին:
Իսրայէլը լսումների ելեկտրոնային կայաններ է տեղադրել Կասպից ծովի եւ Իրանի սահմանի երկայնքով: Ատրպէյճանը մաս է կազմում Թուրքիա-Վրաստան-Իսրայէլ առանցքին, որին վերջիններս համարում են Իրանի համար հակառակորդ: Ասուածը հաստատող իրողութիւն է այն, որ իրանցի մի խումբ բարձրաստիճան սպաներ 2004 թ. Պաքւում յորդորել են դրացի երկրի ղեկավարութեանը` դադարեցնելու անվտանգութեան գծով համագործակցութիւնը Իսրայէլի հետ եւ ռազմական ու հետախուզական ոլորտի սպաների տեղակայումը Ատրպէյճանի տարածքում` Կասպից ծովում իրաւունքների շուրջ ընթացող վէճի դրական լուծման դիմաց: Այնինչ Պաքուն Իսրայէլի հետ համագործակցութիւնը դիտում է հէնց որպէս Իրանից եկող սպառնալիքը չէզոքացնող գործօն: Ատրպէյճանն իրական է համարում Իրանի ազդեցութեան, մասնաւորապէս իրանական յեղափոխութեան գաղափարների ներմուծումը իր տարածք:
Հիմնուելով «SIPRI database»-ի եւ այլ աղբիւրների տեղեկատուութեան վրայ` կարելի է եզրակացնել, որ Իսրայէլը Ատրպէյճանին մատակարարում է ռազմատեխնիկական բարձր որակի արտադրանք եւ առաջին հերթին` անօդաչու սարքեր ու հրթիռներ, որոնց ողջ տեսականիով համալրուած է Ատրպէյճանական բանակը: ԼՂՀ-ի դէմ պատերազմի նախօրեակին Ատրպէյճանին մատակարարուել է գրեթէ 120 մարտավարական եւ 500 մարտական քամիքազ անօդաչու թռչող սարքեր, որոնց ճնշող մեծամասնութիւնը իսրայէլական էր, այն դէպքում, երբ թուրքական «Baykar Makina» ընկերութիւնից գնուել էին ընդամէնը 50 «Bayraktar TB2» անօդաչուներ:
Իսրայէլական «Elta Systems» ընկերութիւնը թուայնացուած քարտէզագրել է Լեռնային Ղարաբաղի ողջ տարածքը, ինչը մեծ առաւելութիւն է տուել Ատրպէյճանական դաշինքի ուժերին, իսկ անօդաչու թռչող սարքերի կողմից հայկական հրասայլերի, ծանր հրետանու եւ ՀՕՊ համակարգերի սպառազինութեան կորուստների գրեթէ 90%-ը հասցուել է մարտական իրավիճակի թուային մոտելաւորման շնորհիւ:
Տարբեր տեսակի անօդաչու սարքերից բացի` Ատրպէյճանին մատակարարուել են նաեւ օդային պաշտպանութեան համակարգեր, հակահրասայլային սպառազինութիւն` հակահրասայլային հրթիռային համակարգեր: Թուրքիայի եւ Վրաստանի օդային տարածքով Իսրայէլը Ատրպէյճանին մատակարարել է զինամթերք եւ սարքաւորումներ` շուրջ 100 «Boeing747» եւ «IL-76TD/MDs» բեռնատար ինքնաթիռներով, որոնք պատկանում են Ատրպէյճանական «Silk WayAirlines» օդանաւային ընկերութեանը եւ օգտագործւում են նաեւ ռազմական փոխադրումների համար:
Իսրայէլն է ստեղծել Ատրպէյճանի նոր նաւատորմը` նոր ռազմանաւերով, ինչպէս եւ 2019 թ. Պաքուի արեւելքում կառուցել է նաւահանգիստ:
Այսպիսով, կարելի է արձանագրել, որ Լեռնային Ղարաբաղի դէմ սանձազերծուած պատերազմը բացայայտեց Իսրայէլի եւ Ատրպէյճանի միջեւ տասնամեակներ շարունակ գոյութիւն ունեցող ռազմական ու ռազմավարական համագործակցութիւնը: Թէեւ Ատրպէյճանին զէնքի վաճառքը Իսրայէլը մշտապէս փորձել է արդարացնել պիզնես շահերով, սակայն ակնյայտ է, որ առկայ է Իսրայէլի ու Ատրպէյճանի, ինչպէս եւ Թուրքիայի միջեւ ռազմաքաղաքական գործակցութիւն, որն ուղղուած է առաջին հերթին Հայաստանի ու Իրանի դէմ եւ հետապնդում է թշնամի յայտարարուած տէրութիւններին քաղաքական ու ռազմական պարտութեան մատնելու եւ տարածաշրջանի վրայ գերիշխանութիւն հաստատելու նպատակ:
Իսրայէլը, առաւել քան իր դաշնակիցները, հակուած է հնարաւորինս քողարկելու իր այս նպատակներն ու գործողութիւնները` նկատի ունենալով տարածաշրջանում ազդեցութիւն ունեցող եւ շահագրգիռ այլ ուժերի հետ հակադրութեան մէջ յայտնուելու հեռանկարն ու այն յանցաւոր մեթոտները, որոնցով դաշնակից ուժերը փորձում են հասնել իրենց նպատակներին:
Ի հարկէ այս գործակցութեան մէջ կարեւոր ու առանցքային է Թուրքիայի դերակատարութիւնը, սակայն այդ եւ առնչակից այլ հարցերի մասին կը խօսուի յաջորդող յօդուածում:
