ԱՆՏՐԷ ՄԱՔԻՆԻ «ՀԱՅ ԸՆԿԵՐԸ» ՎԷՊԸ, L’AMI ARMENIEN, ՄԱՐԴՈՑ ԿԵԱՆՔԵՐՈՒ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԱԿԱՆ ՊԱՏՈՒՄԸ  

0 0
Read Time:4 Minute, 13 Second

Յ. Պալեան

(Անտրէ Մաքին ծնած է 1957-ին, Սիպերիա: Երեսուն տարեկանին քաղաքական ապաստանեալ է Ֆրանսա, Ստացած է գրական մրցանակներ: Իր մասին լոյս տեսած են ուսումնասիրութիւններ: Ֆրանսական Ակադեմիայի կրտեսրագոյն անդամն է):

           

            Կրկնուած տարազ մը գործածելով պիտի ըսեմ, որ «մէկ շունչով» կարդացի ֆրանսերէնով արտայայտուող ռուս Անտրէ Մաքինի նոր գիրքը՝ «Հայ ընկերը» (L’ami arménien, éditions Grasset 2021, 213 pp):

            Արդիական ըլլալու եւ տպաւորելու ճապկումէ զերծ գրականութիւն, որ կը նկարահանէ խորհրդային աշխարհի տխրութեան պաստառին վրայ հայկական բազմաշերտ հարիւրամեայ վիպասքը (saga): Սիպերիա, Հայաստանէն հեռու 1970ականներու Սիպիրը, ուր հասած են հայեր, որոնց դիպուածով հանդիպած է պատմողը: Մթնոլորտ մը՝ իրականութեան եւ յուշ-երազի մէջ բռնուած:

            Անխարդախ բարեկամութիւնը երկու պատանիներու, պատմողին եւ Սիպերիա հասած Վարդանին: Մարդկայնութիւն եւ սէր կը ցոլացնեն բոլոր տիպարները: Անցեալ, պատմութիւն, հին ողբերգութիւն եւ ներկայ թշուառութիւն, երազ ու սէր, եւ բանտ մը՝ իր պարիսպներով:

            Մարդկային խոր իմաստութեամբ մը կը բացուին գիրքին էջերը. «Ինծի սորվեցուց ըլլալ այն որ ես չէի» (էջ 11):

            Պատմողը, որբանոցի գիշերօթիկ մը, դպրոցին մէջ կը հանդիպի հայ Վարդանին, տկարակազմ, անչար պատանի մը, զոր կը չարչարեն ուրիշ աշակերտներ: Կը պաշտպանէ Վարդանը, անոր կ’ընկերանայ մինչեւ Սատանի ծայրամաս կոչուած թաղամասի անոր տունը: Հոն հաստատաուած են նախկին բանտարկեալներ, արկածախնդիրներ, անտուններ, անանուններ, «որոնց կենսագրութիւնը իրենց թափառումներով կը բացատրուի միայն»:

            Պատմողը հոն կը գտնէ հայ ընտանիքներ, որոնք եկած են մօտ ըլլալու իրենց բանտարկեալ սիրելիներուն, «5000 քիլոմեթր հեռու իրենց ծննդավայր Կովկասէն» եւ կը սպասեն, որ դատուին: Ամբաստանուած են «հակասովետ» եւ «անջատողական դաւադրութեան յանցանքով», որ Հայաստանի անկախութեան համար պայքար է:

            Թաղամասը կոչուած է Հայաստանի մանրանկար թագաւորութիւն:

            Տիպարներ. Վարդանի մայրը՝ Շամիրամ, հեքիաթային գեղեցիկ Կիւլիզարը որ հոն է իր բանտարկեալ ամուսինին համար, իմաստուն Սարվէնը: Պատկեր մը. պատանի մը, երկաթուղիի մը վրայ լքուած ծեր բոզի մը օգնութեան կը փութայ: Մարդկային խլեակներ եւ ջարդուած կեանքեր՝ նոր ժամանակներու կերտման փոթորիկին մէջ:

            Պատմողը տիրութիւն կ’ընէ հասակակից հայկական ջերմէ տառապող Վարդանին:

            Խաղ մը, երազ մը: Միասին հողը կը փորեն գանձ գտնելու յոյսով: Պատմողը կ’ամբաստանուի բանտարկեալներու փախուստի փապուղի մը փորելու յանցանքով:

            Վէպը անդրադարձ մըն է Սիպերիոյ խորը  ապաստանած փոքրիկ հայկական գաղութի մը հայրենական կարօտին եւ իր ընկեր Վարդանի կորուստին համար: Սատանի ծայրամասի թաղի կեանքը՝ իրականի եւ անիրականի լուսումութին մէջ:

            Անտրէ Մաքին վարարող յուզումով կը խօսի հայոց ցեղասպանութեան եւ 1913ի զոյգ նկարներու մէջէն պատմուող կեանքերու մասին, բայց նաեւ իր տեսած «Հայաստանի թագաւորութեան» թշուառներու:

            Երկճիւղ յուզումներ: Փոքրաթիւ հայկական «համայնք» մը, որ կ’ապրի ծննդավայրի կարօտով, «Արարատ»ով, նոյնիսկ երբ ան Հայաստանի մէջ չէ: Սիպերիական անսահմանութեան մէջ կորսուած այս հայերը կը կրեն իրենց ժողովուրդի պատմութիւնը, շարունակութիւն են:

            Անկարելի է չյուզուիլ «հայկական փոքրիկ թագաւորութեն»էն ճառագայթող մարդկայնութեան պատումով, այքա՜ն հեռու «խորհրդային սիպիր»ի բրտութենէն:

            Վէպը մեծ զգայնութեամբ եւ թելադրականութեամբ կը գրկէ սովետականը եւ հայկականը:

            Գրողի տաղանդը շունչ տուած է հայուն պատմութեան, օսմանեան եւ խորհրդային: Շունչ՝ զոր չենք գտներ հաստափոր գիրքերու, ուսումնասիրութիւններու եւ վաւերագրերու մէջ:

            Ընթերցողը, հայ ըլլայ ան թէ օտար, ինչպէս նորոյթ է ըսել, empathie պիտի ունենայ Սիպիրի մէջ յայտնուած Վարդանին, Շամիրամին, Կիւլիզարին, Սարվէնին, եւ բանտի ճաղերու ետին հայրենիքի անկախութեան համար պայքրող արգելափակուածներուն, Արարատին եւ 1913ի լուսանկարներու անհետ կորածներուն համար:

            Անտրէ Մաքինի գիրքի ըսածէն աւելին կայ անոր թելադրական տողերուն մէջ:

            Ընթերցողը պիտի տպաւորուի տողերու արանքի միտքերով եւ զգացումներով:

            Իրա՛ւ գրականութիւն:          

 

*     *

            Քանի մը պարբերութիւն թարգմանելու եւ ընթերցողին հետ «կիսելու-կիսուելու» փորձութեան չեմ դիմադրեր:

 

            «Կ’ուզե՞ս որ դպիմ երկինքին: Այսպէս, մատներովս…

            «Գլուխս ցնցեցի բարձրաձայն ծիծաղով մը: Վարդան բարձրացուց ձեռքը եւ սառած կանգ առաւ պահ մը, այնքան ժամանակ որ ես ընտելանամ իր ճշմարտութեան: Տեսնելով որ դեռ չէի հասկնար, բացատրեց առանց կարենալ թաքցնելու իր զարմացումը, այնքան որ իրեն անհաւատալի կը թուէր անհասկացողութիւնս.

            «Հոս, մեր բարձունքին, նոյն օդն է ինչ որ է ամպերուն մէջ, այդպէս չէ՞: Ուրեմն, երկինքը կը սկսի այտեղէն, եւ նոյնիսկ աւելի վարէն, գետնին մօտ, իրողապէս մեր կրունկներուն տակ»: (էջ 12)

            «Շամիրամ անկասկած կը խորհէր, որ լսելով պայքարող եւ դիմադրող ժողովուրդի մը գովքը, իր զաւակը պիտի կարենար հոն գտնել ուժ՝ իր ամենօրեայ կռիւին համար»: (էջ 62)

            «Գրեթէ իրարու նման երկու ընտանիքներ, ի տես իրենց հանդարտութեան եւ առօրեայ բարեկեցութեան, անշեղ հաւատարմութեան օսմանեան կայսրութեան հանդէպ, որուն հաւատարիմ եւ յարգալիր հպատակները կը համարէին իրենք զիրենք: Խորքին մէջ այդ հարցումը չէր դրուեր անգամ. երկիրը ուր կ’ապրէին այս հայ ընտանիքները, անյիշատակելի ժամանակներէ ի վեր կը պատկանէր իրենց նախահայրերուն, եւ Օսմանցիներու ներկայութիւնը պէտք էր որ դատուէր որպէս աւելի նոր եւ որոշապէս յափշտակողական»: (էջ 118)

            «Հեռանալէ առաջ ՛՛թագաւորութենէն՛՛, ես ինծի կ’ըսէի, որ այդ նուրբ շեղբն ալ օր մը պիտի ծախուէր, քանի մը շաբաթէն: Ունենալ կամ երազել… Ոչ, ես ինքզինքս Վարդանին պէս այս աշխարհէն բաւականաչափ անջատուած չէի զգար ընդունելու համար դառն վայելչութիւնը զրկանքի»: (էջ 139)

            «Տասնըհինգ տարիներ առաջ ազգամիջեան հակամարտութիւն մը կը պայթի Ղարաբաղի ազզրպէյճանցիներով շրջապատաուած հայկական հողամասին մէջ: Ինչպէս ցաւագին մանրանկար կրկնութիւն մը 1915ի ջարդերուն, վայրագութեան յանկարծակի բռնկում մը կը տարածուի բազմաթիւ գիւղերու վրայ, իր հետ բերելով բռնութիւններու շարք մը: Իշխանութիւնները անմիջապէս կը հակազդեն, համայնքներու միջեւ բախումները կը զսպուին, տեղեկութիւնները կղպանքի տակ կը դրուին»: (էջ 144)

            «Այդ տարիքին հասկցայ, որքա՜ն ամբարատաւանութեամբ անգութ կրնար ըլլալ ժպտուն տափակութիւնը ՛՛կեանքը կը շարունակուի՛՛ ասացուածքին: Ուրեմն հարկ էր ընդունիլ յիշողութեան կորուստի եւ անհոգութեան ձեւ մը, երջանկութեան առողջ հակազդեցութիւն մը, ընկերային պատշաճութեան ապահովութիւն մը: Այո՛, հարկ էր գիտնալ անցնիլ ուրիշ բանի, մոռնալով ձեռնածալ պուպրիկը, հին պատկեր մը՝ լուսանկարուած Հայաստան, 1913ին»: (էջ 195)

            «Միամտօրէն երիտասարդական ծրագիր մը ծլաւ գլխուս մէջ. փախչիլ, նետուիլ Իրքուցք-Մոսկուա ճեպընթացին մէջ, գնացքը փոխել, երթալ դէպի հարաւ, տեսնել Արարատի ձիւնապատ գագաթը… Գտնելու համար ցոլքը կորսուած Հայաստանի»: (էջ 198)

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post Նախիջեւանիկ… Ապրելու Եւ Արարելու Հաւատով
Next post ԴԻՒԱՆԱԳԻՏՈՒԹԵԱՆ ԳԵՐԶԳԱՅՈՒՆ ՀԱՐԹԱԿԸ ՄԱՅՐԱՔԱՂԱՔ ՈՒԱՇԻՆԿԹԸՆԻ ՄԷՋ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles