ՍԵՒԱՅՏՈՒՑ – MELANOMA

Վիզի Սեւայտուց

Բժիշկ Կարպիս Հարպոյեան

Մոնրէալ

 

Սեւայտուցը (melanoma) մորթի վատորակ խլիրդներէն մէկն է եւ այդ իսկ պատճառով բժշկական գրականութեան մէջ անգլերէնով ան կոչուած է malignant melanoma, այսինքն վատորակ սեւայտուց: Ան կը յառաջանայ մելանին ( melanin) արտադրող բջիջներէն, որոնք թխաբջիջ (melanocyte) կը կոչուին: Մելանինը մորթի գունաւորում յառաջացնող նիւթն է: Սեւայտուցը թխաբջիջներու քաղկեղն է: Թխաբջիջները կը գտնուին՝  առաւելաբար մորթին մէջ եւ հազուադէպօրէն՝ աչքին մէջ, ուղեղա-ողնածուծային համակարգին մէջ եւ  լորձնաթաղանթով (mucous membrane) ծածկուած օրկաններու մէջ, օրինակ՝ բերան, աղիքներ, սեռային արտաքին օրկաններ: Հետեւաբար սեւայտուցը ընդհանրապէս կը զարգանայ մորթին վրայ եւ շատ քիչ պարագաներուն՝ բերանին, աղիքներու, սրբանի (anus) եւ նախաղիի (rectum) մէջ, աչքի ակնազօդին (conjunctiva) եւ սեռային արտաքին օրկաններու վրայ:

Այս գրութեամբ պիտի անդրադառնամ միայն մորթի սեւայտուցին եւ պիտի գործածեմ «մորթի սեւայտուց»ին տեղ «սեւայտուց» եզրը:

Սեւայտուցը կը պատահի մորթի մակերեսի որեւէ մէկ բաժնին վրայ եւ որեւէ մէկ տարիքի՝ առանց սեռի խտրութեան: Ան աւելի կը պատահի կիներուն քան տղամարդոց: Ան մորթի վատագոյն եւ մահացու քաղցկեղն է:

Սեւայտուցը աւելի հաւանականութիւն ունի յայտնուելու այն անհատներուն մօտ, որոնք հետեւեալ տուեալները ունին՝

1.Երկար ժամանակ արեւու ճառագայթներու ենթակայութիւն, առանց մորթի պաշտպանակներու (sunscreen) գործածութեան.

2.Մելանին արտադրող բջիջներով հարուստ ընդոծին (congenital) բիծերու գոյութիւն, ինչպէս՝ խալ (nevus) եւ պիսակ (mole).

3.Սեւայտուցի գոյութիւն ընտանիքին մէջ.

Սեւայտուցը կը յայտնուի երեք ձեւերով՝

1.Մակերեսային տարածուող սեւայտուց, որ կը կազմէ բոլոր սեւայտուցներու 70 տոկոսը եւ կը պատահի 30-50 տարեկանի միջեւ: Ան կը թափանցէ մորթին բոլոր շերտերը:

2.Հանգուցաւոր (nodular) սեւայտուց, որ կը կազմէ բոլոր սեւայտուցներու 20 տոկոսը: Ան կը յայտնուի անօթային (vascular) կամ բշտիկաւոր տեսքով եւ մորթի թուխ-սեւ կամ մոխիրի գունաւորումով:

3.Վատորակ ոսպաբիծ (lentigo maligna), որ կը կազմէ բոլոր սեւայտուցներու 15 տոկոսը: Ան առաւելաբար տարեցներու դէմքին վրայ կը պատահի: Վէրքը յատկանշական է անկանոն շրջագիծով եւ մորթի թուխութեամբ, թուխ գունաւորումով (tanning)։

Սեւայտուցներուն 50 տոկոսը կը զարգանայ պիսակներու եւ խալերու մէջ, իսկ մնացեալը ուղղակի թխաբջիջներու գերգործունէութեամբ:

Բայց ին՞չ են պիսակը եւ խալը: Պիսակ եւ խալ մորթի մակերեսային ընդոծին գունաւորումներ են, որոնք կը յայտնուին որպէս գունաւոր կարմիր կամ սեւ փշտիկներ ինչպէս նաեւ մորթի տափակ եւ գերգունաւորուած տարածու-թիւններ: Խալը եւ պիսակը մորթի գունաւոր բջիջներու խմբաւորումներ են, որոնք կը տեսնուին մորթին վրայ զանազան գունաւորումներով՝  մորթի թուխ գոյնով, վարդագոյն, բաց մանիշակագոյն եւ սրճագոյն: Անոնք կ՚ըլլան մորթին հետ համահաւասար կամ մորթի մակերեսէն բարձր եւ յաճախ ծածկուած մազով: Անոնք կը պատահին մարմնի մակերեսին զանազան բաժիններուն վրայ առանց որեւէ ախտանշանի, սակայն անոնք կը ստեղծեն գեղագիտական հարցեր:

Այս լաւորակ ուռերը հազուադէպօրէն կրնան փոխուիլ վատորակ ուռի՝ սեւայտուցի երբ անոնք ցուցաբերեն հետեւեալ ախտաբանական նոր յատկութիւնները՝ ընդհանուր տեսքի անակնկալ փոփոխութիւն, ձեւի եւ կազմուածքի փոփոխութիւն, մակերեսի փոփոխութիւն, շրջագիծի-եզրի անկանոնութիւն, գոյնի  փոփոխութիւն, բորբոքումի նշան եւ ցաւ, քերուըտուք, խոց (ulcer), արիւնահոսում եւ չափի ծաւալում՝ մանաւանդ երբ տրամագիծը 1 սմ-ի հասնի: Այս նոր յատկութիւններու յայտնութեան հիմնական ախտա-պատճառը արեւու ճառագայթներուն ենթակայ ըլլալն է:

Սեւայտուցը սկզբնաւորութեան կը յայտնուի որպէս գոց կարմիր կամ սրճագոյն, մակերեսային կամ խորունկ մորթային պզտիկ ուռ մը: Կարճ ժամանակամիջոցի մը մէջ ան շուտով կը ծաւալի եւ կ՚ունենայ գոյնի, չափի եւ ձեւի փոփոխութիւն եւ կը  տարածուի մորթին ներքին խաւերէն ներս եւ մորթէն շատ անդին: Սեւայտուցը կը տարածուի արեան եւ աւշային (lymphatic) անօթներու ճամբով: Ան շուտով կը տարածուի երբ խորունկ է եւ յառաջացած:

Սեւայտուցի ախտաճանաչումը կ՚ըլլայ ուռէն պզտիկ կտորիկ մը վերցնելով՝ կենսահերձումով (biopsy) եւ ախտաբանական (pathologic) քննութեամբ:

Սեւայտուցի դարմանումը կը կարօտի վիրահատումի: Վիրաբուժը սեւա-յտուցի վիրահատումը կը կատարէ ապահով սահմաններով, այսինքն՝ սեւայտուցին հետ միատեղ կը հատէ անոր շուրջը գտնուող առողջ մորթի որոշ մէկ մասը: Տարածուած սեւայտուցը  կը դարմանուի վիրահատումով, մօտակայ աւշագեղձերու (lymph nodes) հատումով եւ քիմիադարմանումով (chemotherapy), որ երկարատեւ եւ յոգնեցուցիչ դարմանամիջոց մըն է: Սակայն ներկայիս  բժիշկ Արի Մկրտիչեան, Մոնթրէալէն, գտած է քիմիադարմանումի նոր միջոցառում մը, որ շատ աւելի արդիւնաւոր է եւ կը կատարուի շատ կարճ ժամանակա-միջոցի մը ընթացքին: Ըստ բժիշկ Մկրտիչեանի՝ «Այս դարմանամիջոցը կը կիրարկուի յառաջացած եւ կրկնուող սեւայտուցէ տառապող անհատներու վրայ: Ան մասնաւորապէս ներկայիս կը կիրարկուի մարմնի ծայրամասի անդամ-ներուն վրայ եղած այտուցներու պարագային: Այս միջոցառումը կը կոչուի՝ կղզիացած-մեկուսացուած անդամի վրայ ներարկում (Isolated limb infusion- ILI) եւ ան կը կատարուի հետեւեալ ձեւով՝ սեւայտուցէ վարակուած ծայրամասի անդամի արեան հոսքը կը կասեցուի առաձգական սեղմիչ երիզով մը (tourniquet) եւ յատուկ մուծակ մը՝ բարակ խողովակ մը (catheter) կը ներմուծուի մորթին տակը: Այս մուծակին միջոցաւ որոշ քանակութեամբ եւ ուժգնօրէն հակա-այտուցային դեղը կը սրսկուի սեւայտուցի վայրը մօտաւորապէս 30 վայրկեան: Արեան հոսքը կը կասեցուի որպէսզի հակա-այտուցային դեղը չշրջագայի մարմնին մէջ եւ կեդրոնանայ միայն սրսկումին վայրը: Այս միջոցառումը կը կատարուի ընդհանուր զգայազրկումով եւ կը տեւէ մօտաւորապէս 60 վայրկեան»:

Կզակի Սեւայտուց

Սրունքի եւ ոտքի յառաջացած ու խորունկ սեւայտուցի պարագային երբեմն վիրաբուժը պարտադրաբար անդամահատում կը կատարէ:

Քանի որ սեւայտուցը մահացու քաղցկեղ մըն է եւ անոր հիմնական ախտապատճառները խալ կամ պիսակ ունենալն է եւ արեւու ճառագայթներուն ենթակայ ըլլալն է, հարկ է որ մանրամասնօրէն անդրադառնանք արեւու ճառագայթներու կազմութեան եւ անոնց մորթային վնասներուն:

Արեւու ճառագայթներուն մասին խօսելէ առաջ յիշեմ, որ մորթը կազմուած է երեք խաւերէ՝ վերնամորթ (epidermis), ենթամորթ (dermis) եւ ներքնամորթ (subcutaneous tissue): Մորթին տեսանելի խաւը վերնամորթն է եւ միակ խաւն է որ շարունակ կը նորոգուի եւ կը վերակենդանանայ: Անոր մէջ կը գտնուին թխաբջիջները: Ենթամորթը  հարուստ է զարկերակներով, երակներով, ջիղերով, քրտինքի գեղձերով եւ մազի արմատներով:

Արեւու ճառագայթները կազմուած են տեսակաւոր շողարձակ ալիքաւոր ճառագայթներէ՝

1.Տեսանելի ճառագայթներ, որոնց միջոցաւ կը տեսնենք մեր շրջապատը.

2.Անտեսանելի ենթակարմիր (infrared) ճառագայթներ, որոնք տաքութիւն կը յառաջացնեն.

  1. Անդրմանիշակագոյն (UV) ճառագայթներ, որոնք երեք տեսակ են եւ երեքն ալ կը վնասեն մորթին: Անոնք կը կոչուին A, B, C ճառագայթներ:

Անդրմանիշակագոյն-A (UVA) ճառագայթներ, որոնք երկար ալիքաւոր ճառագայթներ են: Անոնք կը կազմեն երկրի մակերեսը հասնող բոլոր ճառագայթներուն 90 տոկոսը: Անոնք կ՚անցնին մթնոլորտի (atmosphere) եւ ամպերու մէջէն: Հասնելէ ետք մորթին մակերեսը անոնք կը թափանցեն մորթէն ներս:  Անդրմանիշակագոյն-A ճառագայթները կը յառաջացնեն մորթի կնճիռներ (wrinkles), մորթի ծերութիւն եւ մորթի քաղցկեղ:

Անդրմանիշակագոյն-B (UVB) ճառագայթներ, որոնք համեմատաբար կարճ ալիքաւոր ճառագայթներ են: Այս ճառագայթները կը կազմեն բոլոր ճառագայթներուն 10 տոկոսը: Անոնք 1000 անգամ աւելի ուժգին են քան UVA ճառագայթները մորթի այրուածք յառաջացնելու մէջ: անդրմանիշակագոյն-B Ճառագայթները հասնելով մորթին եւ թափանցելէ ետք կը վնասեն մորթի բջիջներու կազմուածքին եւ անոնց կորիզային էական բաղադրիչին (DNA): Անոնք նաեւ կը գրգռեն մարմնի D կենսանիւթի արտադրութիւնը:

Անդրմանիշակագոյն-B ճառագայթները կը յառաջացնեն՝ մորթի քաղցկեղ եւ մորթի սեւայտուց, աչքի ակնաքօղ (cataract), մորթի այրուածք եւ մորթի վարակամերժութեան նուազում, որ պատճառ կը դառնայ մորթային բորբոքումներու:

Անդրմանիշակագոյն-B ճառագայթներու շողարձակումը կախեալ է մթնոլոր-տի եռահիւլէ թթուածինի (Օ3, ozon) խտութենէն: Եռահիւլէ թթուածինի տկարացումով կամ նուազումով կը զարգանայ այս ճառագայթներու շողարձակումը: Մթնոլորտի եռահիւլէ թթուածինի  շերտը պատնէշ մըն է արեւու անդրմանիշակագոյն-B ճառագայթներուն դէմ: Գիտնականներ փաստած են որ եռահիւլէ թթուածինի շերտը կը տկարանայ օդին մէջ գտնուող շատ մը ճարտարարուեստական- քիմիական նիւթերու արտադրութեամբ:

Անդրմանիշակագոյն-C (UVC) ճառագայթներ, որոնք շատ կարճ ալիքաւոր ճառագայթներ են եւ որոնց մեծ մասը կը ներծծուին մթնոլորտի վերին խաւին մէջ, իսկ շատ պզտիկ մէկ տոկոսը հասնելով մորթին կը յառաջացնեն շատ ծանր բջիջային խանգարումներ: Այս ճառագայթները չեն կրնար թափանցել եռահիւլէի խաւը, ուստի մարդուն կը սպառնան հոն ուր այդ խաւը վնասուած է, ու ծակ մը բացուած անոր մէջ։

Արեւու ճառագայթները թափանցելէ ետք մորթին մէջ, կը յառաջացնեն մորթային հետեւեալ ախտաբանական փոփոխութիւնները եւ հիւանդու-թիւնները՝

Ա. Մորթի ծերութիւն, որ կը յատկանշուի հետեւեալ երեւոյթներով՝

ա. Կնճիռներու յայտնաբերում դէմքին վրայ.

բ.  Մորթի կարծրութիւն եւ կոշտութիւն.

գ. Մորթի հիւծում (atrophy).

դ. Վերնամորթի գերաճում-պնդացում (keratosis), որ կը յայտնուի կարմիր-վարդագոյն, կեղեւաւորուած եւ չորցած մորթի սպիացումներով.

ե. Կէտաւոր գերգունաւորում (hyperpigmentation).

զ. Մորթի նրբանօթներու (capillaries) լայնացում (telangiectasia):

Բ. Մորթի սրճագոյն կամ մութ-թուխ գունաւորում

Վերնամորթին մէջ գտնուող մորթին գունաւորման բջիջները  արագօրէն կ՚արտադրեն մեծ քանակութեամբ մելանին, որ մորթին կուտայ սրճագոյն կամ մութ-թուխ գունաւորում:

Գ. Մարմնի վարակամերժութեան խանգարում

Մորթին մէջ գտնուող մարմնի վարակամերժութեան հետ կապ ունեցող յատուկ բջիջները կը վնասուին: Հետեւաբար՝ մարմնի վարակամերժութիւնը որոշ չափով կը խանգարուի եւ տեղի կ՛ունենայ կարգ մը մորթային հիւանդութիւններ:

Դ. Լուսազգայնութիւն (photosensitivity)

Ե. Զանազան աստիճանի մորթի այրուածքներ

Զ. Մորթի գերզգայնութիւն (allergy)

Է. Մորթային լաւորակ եւ վատորակ ուռեր, օրինակ՝

ա. Վերնամորթի ճաճանչական գերաճում-պնդացում (Actinic keratosis). Ան սեւ, կարծր, կարմիր կամ սրճագոյն, տափակ եւ թեփոտ մորթի վէրք մըն է, որ կը նկատուի նախաքաղցկեղային վէրք (precancerous): Ան կը դարմանուի դեղերով՝ հեղուկ կամ օծան բորակածինով (nitrogen) կամ լազերային ճառագայթով: Չդարմանուելու պարագային ան կրնայ քաղցկեղի վերածուիլ:

բ. Վերնամորթի ճարպահոսական գերաճում-պնդացում (seborrheic keratosis).

Ան մորթի գոյնով, բաց մոխրագոյն, իւղոտ կամ թեփոտ լաւորակ վէրք մըն է, որ  յաճախ կը տեսնուի զանազան չափերով: Կը դարմանուի վիրաբուժական հատումով կամ հեղուկ բորակածինով:

գ. Ոսպաբիծ (lentigo). Ան տափակ, բաց սրճագոյն լաւորակ սակայն տգեղ վէրք մըն է, որ կրնայ քաղցկեղի վերածուիլ:

դ. Մորթի սեւաբիծ (melasma).  Ան կը զարգանայ յղի կիներու դէմքին վրայ:   Մորթի սեւաբիծը կրնայ զարգանալ նաեւ  ոչ-յղի կիներու մօտ, որոնք հակայղութեան դեղեր կը գործածեն: Ան անվտանգ վէրք մըն է եւ կ՚անյայտանայ յղութենէն ետք եւ հակայղութեան դեղերու կասեցումով:

ե. Խալի եւ պիծակի քաղցկեղի փոփոխութիւն.

զ. Սեւայտուց.

է. Մորթային քաղցկեղ.

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*