ՊԻՏԻ ԽՕՍԻ՞ՆՔ ԼԵԶՈՒԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ՝ ՍՈՂՍԿՈՂ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ

Յ. Պալեան 

            Մենք մեզմէ եւ մեր օտար խօսակից-բարեկամներէն խպնելով, չենք խօսիր լեզուասպանութեան (linguicide) եւ անոր հետեւանքներուն մասին: Այսօր այնպէս է, որ օտարաբարբառ եւ օտարագիր դառնալ կը համարուի յաջողութիւն եւ յառաջդիմութիւն: Այսպէս են սփիւռք(ներ)ը: Հիացում՝ բարձրորակ անգլերէն, ֆրանսերէն, արաբերէն կամ այլ լեզու խօսողին հանդէպ, իսկ հայերէն խօսողին եւ գրողին կ’ըսեն՝ պա՛րզ եւ կա՛րճ գրէ եւ խօսիր:

            Հիւրընկալ երկրին մէջ, վասն պատշաճեցման եւ յաջողութեան, պարտադրաբար պէտք է գիտնալ տեղական լեզուն: Կրնա՞նք եւ կ’ուզե՞նք ընել այնպէս, որ ան չըլլայ ի հեճուկս հայերէնի, այսինքն՝ արմատներու հաւատարմութեան: Եթէ չուզենք եւ չյաջողինք պահել արմատներու լեզուն, կը գործենք լեզուասպանութիւն, որ ցեղասպանութիւն է, խզում ազգային ինքնութիւն կազմող արմատներէ: Կրաւորականութեամբ կամ կամովին:

            Լեզուասպանութիւնը քանի մը ձեւերով կը գործէ իր չարիքը, ուղղակի եւ անուղղակի: Կ’արտայայտուի տարբերութիւնները ջնջելու քաղաքական միտումով, ինչպէս այդ կ’ընէին եւ կ’ընեն տիրողները, տիրուածները իրենց մէջ լուծելու համար, որպէսզի կանխեն անջատման փորձերը: Խաղաղեցում՝ առանց բռնութեան: Այդպէս վարուեցան գաղութարարները, իրենց գրաւած երկիրներուն մէջ հաստատելով իրենց դպրոցները, փոխանցելու համար իրենց արժէքները, պատրաստելու համար իրենց հաւատարիմ եւ իրենց պէս մտածող տեղական ընտրանի, հասարակաց դարձնելով հաղորդակցական իրենց լեզուն: Այդպէս եղաւ անգլերէնի, ֆրանսերէնի, ռուսերէնի ուրիշ մեծ ու պզտիկ տիրողներու պարագային պարագային:

            Այն ժողովուրդները, որոնք նիւթապաշտութեամբ, սպառողական ընկերութեան բարիքներէն օգտուելու ցանկութեամբ, այս կամ այն միջազգային համարուած լեզուին կը յանձնուին, այդ համարելով ազատականութիւն, խորհելով որ կ’արդիականան եւ կը յառաջդիմեն, իրենց ազգային լեզուն կը համարեն նախնական, անգործնական, աղքատ ազգականի լեզու, մասնակից եւ մեղսակից կ’ըլլան լեզուասպանութեան: Տեղական լեզուն կամ միջազգային համարուած լեզուն իւրացնել եւ իւրացուիլ անոր կողմէ, կարծէք ճիգ մըն է հիւրընկալ երկրին եւ ժողովուրդին համակրանքը շահելու:

            Լեզու մը սպաննելու անշեղ ճանապարհը ուրիշ լեզուի մը պարտադիր ուսուցումն է, մանաւանդ երբ ան շրջապատի կեանքի լեզուն է: Պետութիւններու կազմակերպման եւ կեդրոնացման հետեւանքով, տեղական եւ շրջանային լեզուներ, չօգտագործուելով որպէս պաշտօնական յարաբերութեան եւ հաղորդակցութեան լեզու, չզարգացան, երբեմն տեւեցին որպէս գաւառաբարբառ: Ուսուցման պետականացման եւ կեդրոնացման հետեւանքով միակ լեզու մը որդեգրուեցաւ երկիրներու մէջ, որ դարձաւ ընդհանուր՝ քանի զարգացաւ գրաճանաչութիւնը: Միօրինականցման նպաստեց նաեւ բանակը: Գաղութարարները ոչ միայն դպրոցներով, այլ նաեւ բանակով լեզուի միօրինակութիւն ստեղծեցին: Օրինակ, Խորհրդային Միութեան պարագային, դպրոցի կողքին, բանակ գացող հայը, որ իր երկրէն դուրս կը ծառայէր, կ’ընդգրկէր ռուսերէնը:

            Լեզուական միօրինակութիւն կը ստեղծուի պետական կեդրոնացուած ուսուցումով, բանակով եւ լրատուութեամբ: Եւ տեղական, շրջանային, մասնակի, բարբառային լեզուները կը դատապարտուին անհետացման. լեզուասպանութիւն, linguicide: Հետեւանքները քննելու համար մեր ժողովուրդի ղեկավարութիւնները, ներսը եւ դուրսը, ցուցաբերա՞ծ են, կը ցուցաբերե՞ն ազգային-քաղաքական վերաբերում: Պիտի գիտնա՞նք պահ մը հեռանալ անմիջականի ստրկացումէ: Եւ ազգը եւ անոր մշակոյթը համարել էական մեր ինքնութեան համար:

            Գաղտնիք չէ: Ամէն տարի քսան հինգ լեզուներ կ’անհետանան, քանի որ այդ լեզուներով խօսող եւ գրող չեն մնար: Մինչեւ դարավերջ աւելի քան երկու հազար լեզուներ պիտի կորսուին, անոնք իրենց հետ պիտի տանին տեսնելու, զգալու եւ աշխարհը ընկալելու իւրայատկութիւններ: Աղէտ՝ որ կրնայ շեշտուիլ վայրագ համաշխարհայնացմով: Գիտակից անհատը եւ գիտակից ազգը կրնան առաջքը առնել աղէտին, եթէ հաւատարիմ մնան իրենց քաղաքական եւ մշակութային ինքնութեան, մերժեն այլանալ, չընդունիլ պատմամշակութային այլասերումը:

            Վերջերս յօդուածի մը մէջ կարդացի homo consumerusի հետեւութեամբ, homo ventrus բանաձեւումը, ժամանակակից քաղաքակրթութեան սպառող մարդու վերածումը սոսկ փորի մարդու, հեռանալով դարերու ընթացքին կերտուած հոգեբարոյական արժէքներէ եւ ինքնութիւն մշակոյթէ: Հայը, այսօ՛ր, իրատեսութեամբ եւ առանց ճապկումներու հարց պէտք է տայ ինքնիրեն, թէ ո՞ւր կը գտնուի ինք այս ահեղ հոլովոյթին մէջ: Առաջին հերթին ղեկավարութիւնները այս հարցումը պէտք է տան իրենք իրենց, ստանձնեն պատասխանատուութիւն, առանց ամբոխահաճական տուրք տալու homo ventrusին:

            Տարիներէ ի վեր, այս հարցերով, կ’ահազանգէ լեզուաբան եւ ֆրանսական ակադեմիայի անդամ Քլոտ Հաժէժ: Ան կը խօսի Խաղաղական ովկիանոսի սառոյցներուն մէջ բռնուած կէտի մասին, զոր փրկելու համար հզօր տէրութիւնները հսկայական միջոցներու կը դիմեն, օրինակելի համագործակցութեամբ, բնութեան պաշտպանութեան եւ այլ մրցակցութիւններ մէկդի դնելով: Գիտնականը կ’ըսէ. «Եւ լեզուները, ո՞վ անոնցմով կը մտահոգուի»: Եւ կը շարունակէ. «Մեր տեսակը, այնպէս որ է, լեզուներն են որ զինք փոխած են»: Այս միտքերը կը գտնուին Քլոտ Հաժէժի «Կասեցնել լեզուներու մահը» (Halte à la mort des langues) գիրքին մէջ:

            Քանիցս յիշած եմ ֆրանսացի ծիրանաւոր Փոլինեաքը, որ կապիկի մը վանդակին առջեւ, կ’ըսէ. «Խօսի՛ր եւ քեզ մկրտեմ»:

            Ղեկավարութիւնները իրենց ուշադրութիւնը կը կեդրոնացնեն անմիջական լուծման կարօտող հարցերու վրայ, ինչպէս տնտեսութեան եւ բնապահպանութեան, այս օրերուն, մարդոց կեանքին սպառնացող համաճարակ պսակաձեւ ժահրին: Միթէ՞ անոնք պատասխանատու չե՞ն նաեւ լեզուներու կորուստին համար, նոյնիսկ երբ վտանգուածը իրենց լեզուն չէ: Ռուսիոյ, Ամերիկայի, Չինաստանի, Ֆրանսայի, Գերմանիոյ, արաբախօս եւ սպանախօս երկիրներու ղեկավարութիւնները պարտականութիւն պէտք է համարեն վտանգուած լեզուներու պաշտպանութիւնը, այս վերաբերումը մարդկային իրաւունքի պաշտպանութիւն է, իսկական մարդկայնութիւն, հիւմանիզմ, նոյնքան կարեւոր՝ որքան սովի կամ համաճարակի պարագային հասցուած սնունդը եւ դեղը:

            Լեզուն ոչ միայն անմիջականի ըմբռնում է, այլ սերունդներու անցած ուղիի: Անով կը ստանանք եւ կը կտակենք աշխարհայեցողութիւն մը: Լեզուի բառով կը կազմակերպենք մեր շրջապատը, կ’իմաստաւորենք, գաղափար եւ պատմութիւն կ’իւրացանենք, գերանցելով homo ventrusը:

            Լեզուասպանութիւնը չի սպառնար միայն պզտիկ լեզուներուն, այլ նաեւ անոնց որոնք դեռ մեծ կը համարուին, եթէ ընդդիմութիւն չկազմակերպուի:

            Մեզի համար էական խնդիր պէտք է ըլլայ հայերէնի պաշտպանութիւնը: Անընդունելի պէտք է համարել հայերէնի աղճատումը, խեղճացումը, բառապաշարի սահմանափակումը, շարահիւսութեան տեղատուութիւնը, օտարաբանութիւններու որդեգրումը եւ օտար բառերու խճողումով հայերէնի օտարումը: Եթէ սփիւռք(ներ)ի մէջ  արեւմտահայերէնի բառապաշարի խեղճացում կայ, նուազում, արեւելահայերէնի մէջ՝ անտեղի եւ անսանձ կերպով հազարաւոր օտար բառերու ներխուժում: Կը կրկնեմ. հազարաւոր: Անոնց համապատասխան հայերէնները ունինք, եթէ երբեմն չունինք անգամ, ինչ պատճառ կայ որ հայ լեզուաբանը, հայերէնի գիտակ անձը, հայերէն արմատներու վրայ նոր բառ չստեղծեն, ինչպէս կ’ընեն ուրիշներ:

            Իւրաքանչիւրի քմայքով օտար բառերու վայրագ գործածութեամբ հայերէնը չի հարստանար: Նկարագիր կը փոխէ: Ինչու չըսել նաեւ, որ այդ ընողները իրենք չեն տիրապետեր հայերէնի: Հայերէնը, ինչպէս ֆրանսացին կ’ըսէ, սպանական իջեւան չէ, auberge espagnol, ուր մտնողը եւ ելլողը յայտնի չեն:

            Պարզ. հայերէնը պաշտապանութեան պէտք ունի այսօ՛ր, հայերէնի համար անզիջող պայքար պէտք է մղել, պոռալ պետութեան եւ ղեկավարութիւններու պատասխանատուութիւնը: Այսօրուան պատկերի տրամաբանական ընթացքով, հայերէնի անհետացումը անխուսափելի է: Այս պատճառով ալ, հայերէնի լայնածիր պաշտպանութեան քաղաքականութիւն հարկ է մշակել եւ գործադրել: Ազդեցութիւններու առջեւ տեղի տալով, մտաւորական ծուլութեամբ բառամթերք եւ շարահիւսութիւններ կապկելով, կը պատրաստենք լեզուի մահը:

            Ի հարկէ լեզուն կ’ապրի եթէ խօսուի եւ գրուի, կ’ապրի խօսողներով եւ գրողներով:

            Կարգ մը լեզուներ, որոնք անցեալին խօսուած եւ գրուած են, եղած են պետական լեզու, այսօր երբեմն կը շարունակեն տեւել նուազուրդով, մնալով որպէս ծիսական լեզու, ինչպէս ասորերէնը, ղպտիներու լեզուն (copte) եւ մեր գրաբարը:

            Այսօր ամենէն աւելի խօսուած լեզուներն են չինարէնը, սպաներէնը, հինտին, արաբերէնը, փորթուկերէնը, պենկալին, ռուսերէնը, թրքերէնը, ֆրանսերէնը՝ եթէ նկատի առնուին ֆրանսախօս ափրիկեան երկիրները: Տնտեսութեան, կենցաղի, բարքերու եւ հաղորդակցութիւններու զարգացումով եւ արագացումով, բազմաթիւ լեզուներ վտանգուած են, դատապարտուած են կորսուելու, եթէ անոնց տէր ժողովուրդները չգիտնան պատշաճելով հանդերձ ինքնուրոյնութիւն պահել:

            Այսինքն, ժողովուրդ մը պէտք է ունենայ լեզուատիրական քաղաքականութիւն, չխրի կրաւորականութեան տիղմին մէջ:

            Այս հաստատումներու լոյսին տակ, այսօ՛ր պէտք է որ յանձնառութեամբ զտենք մեր լեզուն, հարազատութեան խորքի վրայ զայն զարգացնենք եւ հարստացնենք, առանց մեր պարտութիւնը (կամ անգրագիտութիւնը) չափանիշ համարելու:

            Այս խնդիրը դիրքապաշտութիւններէ, դասական վէճերէ, քաղաքական նկատումներէ, յաւելեալ իրաւունքներէ վեր պէտք է դասել, նախաձեռնել եւ գործել:

            Իւրաքանչիւր մարդ որ կ’ապրի այս մոլորակին վրայ, իւրաքանչիւր հայ, ներսը եւ դուրսը, ինչ ալ ըլլան իր համոզումները եւ կեանքի պայմանները, անկեղծութեան պահու մը, պէտք է մտածէ Քլոտ Հաժէժի գիրքի 219րդ էջի խօսքի մասին, քանի որ, իւրաքանչիւր լեզուի անհետացումով, կը կորսուի «մեր մարդկութեան տիեզերական խորքը»«հարկ է ընդունիլ, որ իրականութիւն է, որ լեզուի կորուստը կորուստն է այն գործիքին՝ որուն միջոցաւ մշակոյթ մը ամենէն աւելի կ’արտայայտուի ուղղակիօրէն: Ան ծանրակշիռ կորուստ է ինքնութեան մը պահպանման եւ այն խորհրդանշական ուժին համար, որ լեզուի գործածութիւնը կ’ընձեռէ վերջինին»: Այսինքն լեզուն մարդու եւ ժողովուրդի հոգեբարոյական ինքնութիւն կերտող ուժականութիւնն է:

            Սփիւռք(ներ)ի պարագային հայերէն ուսուցանող դպրոցը պերճանք պէտք չէ համարուի: Հայ մարդիկ, հրաժարելով աժան քաղքենիական մոլուցքէ, յանձնառութեամբ իրենց զաւակները պէտք է յանձնեն հայ դպրոցի խնամքին: Իսկ ազգը ինք, հայկական վարժարանի դռները բաց պէտք է պահէ համեստ եւ ժողովրդական ընտանիքներու զաւակներուն առջեւ, դրամը պայման պէտք է չէ ըլլայ հայածնունդ մանուկին եւ պատանիին հայ դպրոց յաճախելու: Եւ մանաւանդ, մանրավաճառի տրամաբանութեամբ, պէտք է դադրի դպրոց փակելէ, բանայ նորերը:

            Գաղտնիք չէ, որ հայկական վարժարաններ կան, ուր համեստ խաւերու հայ տղաք չեն կրնար մուտք գործել, քանի որ իրենց ծնողքի ամբողջ եկամուտը անբաւարար պիտի ըլլայ կրթաթոշակը վճարելու: Այսինքն, հայ դպրոցը ազգային առաջնահերթ քաղաքականութիւն պիտի ըլլայ Հայաստանի եւ ազգի համրանքի աւելի քան կէս սփիւռքի համար: Այս մանրուք չէ, երկրորդական չէ, այլ՝ ազգի հեռանկարային իրաւ գաղափարախօսութիւն: Ոչ ոք իրաւունք ունի հայ տղան հայկական վարժարանի մէջ ուսանելու իրաւունքէ զրկելու:

            Որպէսզի չըլլայ լեզուասպանութիւն, եւ անոր հունով՝ հայասպանութիւն:

            Ղեկավարութիւններու հասակը այսպէս պէտք է չափել եւ ըստ այնմ վստահութիւն յայտնել:

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*