ՍԱՐՈՅԵԱՆ ԵՒ «ՀԱՅՐԵՆԻՔ»

ԱՆՈՒՇ ԹՐՈՒԱՆՑ

Յատուկ «Հայրենիք»-ին

 

Ծ․Խ․- «Հայրենիք»-ի 120-ամեակը առիթ մըն է թերթատելու, պրպտելու հարուստ եւ յիշատակելի անցեալ մը։ Այդ ծիրէն ներս, յատուկ դեր ունի նաեւ Ուիլիըմ Սարոյեանի ունեցած ներդրումը, որ բազմիցս իր գրութիւնները ստորագրած է Սիրակ Կորեան անունով։ Նմանօրինակ նիւթեր ներկայացնելու մասնագէտ մըն է Երեւանաբնակ Անուշ Թրուանցը, որ հակառակ երկար էջեր մրոտելուն, մեծ հետաքրքրութիւն կը ստեղծէ: Յատուկ «Հայրենիք»-ին համար, Թրուանց պատրաստած է Սարոյեանի ունեցած սերտ յարաբերութիւնը՝ «Հայրենիք»-ին հետ։

 

Հայ տպագիր ժառանգութեան աշխարհի ամենամեծ պահոցը՝ Հայաստանի Ազգային գրադարանը միշտ ակնածանք ներշնչած է եւ այսօր ալ, գիրի եւ գրականութեան վերադարձի այս ժամանակներուն երկիւղածութեամբ կը մտնեմ թամանեանական շէնքը, որուն  պատերն անգամ գիրքի եւ թերթի հոտ ունին: Այդ պատերէն ներս, խնամքով կը պահուին հայ առաջին տպագիր գիրքէն, ամսագիրէն, քարտէզէն սկսեալ մինչեւ մեր օրերու գրականութիւնը: Օտարալեզու շատ գիրքեր ու մամուլի անուններ ալ հոս իրենց տեղն ունին, եւ գրադարանը, ոչ թէ օրէ օր, այլ ժամ առ ժամ կը համալրուի՝  անսահման հարուստ եւ  կանչող վայր մը դառնալով թերթի, գիրքի սիրահարներուս համար: Յաճախ ժամեր կանցընեմ մամուլի ընթերցասրահին մէջ՝ պարզապէս թերթելով անցեալի պարբերականները, որոնց էջերէն առատ կը հոսի պատմութիւնը…

Մամուլի պահոցին մէջ իրենց ուրոյն տեղը ունին Պոսթընի «Հայրենիք» խմբագրութենէն լոյս տեսած ամսագիրը, թերթը, տարեգիրք-տօնացոյցները: Գրադարանային գործի նուիրեալներ խնամքով կազմած են տակաւին Խորհրդային Միութեան օրերուն Հայաստան հասած «Հայրենիք»ի հաւաքածոները, որոնք, տարիներու ընթացքին յաճախակի թերթելէն վնասուած են, թուղթը խունացած է, սակայն  այդ գունատ թերթերը թերթատելը շատ յաճախ աւելի գայթակղիչ կըլլայ, քան՝ ժամանակակից խելախօս սարք մը ձեռքդ առնելը: «Հայրենիք»ը թերթելու ընդմէջէն կը նկատեմ հայ գրողներու, արուեստագէտներու, ազգային, հասարակական գործիչներու մնայուն ներկայութիւնը՝  թէ՛ թերթին, թէ՛ ամսագրին մէջ. սկսած հիմնադրման օրերէն «Հայրենիք»ը հայ մտաւորականին, ազգային գործիչին, գրողին տեղ տուած է իր էջերուն մէջ, արժեւորելով անոնց անունը, գիրը եւ վաստակը:

Այս անդրադարձը Պոսթընի «Հայրենիք» խմբագրութեան հրատարակութիւններուն մէջ ամերիկահայ մեծանուն գրող Ուիլիըմ Սարոյեանի ներկայութեան մասին է, որ կը պատրաստեմ Սարոյեանի ծննդեան օրուան ընդառաջ։

 

101 տարի առաջ, 31 Օգոստոսին Ֆրեզնոյի մէջ ծնաւ մեծ հայը՝ ամբողջ կեանքի ընթացքին ինքզինք նկատելով պիթլիսցի: Անցեալ դարու երեսունականներէն սկսեալ, Սարոյեանին անունը մշտապէս ներկայ է սփիւռքեան մամուլին մէջ, եւ «Հայրենիք»-ը այն պարբերականներու շարքին է, որ կարեւոր տեղ յատկացուցած է Սարոյեանին՝ առաջինը տպելով անոր այդ ժամանակ տակաւին թարմ գործերը, իսկ յետագային՝ նոյնիսկ որոշ գիրքերը:

Գաղտնիք չէ, որ Սփիւռքի թերթերէն առաջին անգամ «Հայրենիք»-ին մէջ է, որ լոյս տեսած է  Ուիլիըմ Սարոյեանի գրութիւնը՝ «Սիրակ Կորեան» գրչանունով: Մինչեւ հիմա շատեր կը գրեն, որ «Հայրենիք»-ի մէջ տպուած Սիրակ Կորեանի առաջին գործը եղած է «Կոտրուած անիւը» («The Broken Wheel»)  անգլերէն պատմուածքը, բայց թերթը ուսումնասիրելու ժամանակ կը պարզեմ, որ «Կոտրուած անիւ»-էն առաջ Սիրակ Կորեան «Հայրենիք»-ի մէջ նախ տպած է «Ձեռնամարտ  յանուն Հայաստանի» («A Fist Fight for Armenia») պատմուածքը, եւ ատկէ ետք միայն թերթը տպած է «Կոտրուած անիւը»: Նոյն տարին հայերէնով տպագրուող «Հայրենիք»ին մէջ լոյս տեսած է նաեւ Սիրակ Կորեանի «Սափրիչին աշակերտը» («The Barber’s Apprentice») անգլերէն պատմուածքը:  Սարոյեան 1933-ին «Հայրենիք»-ի մէջ նոյնիսկ քերթուած մը տպած է, թերեւս իր ունեցած եզակի քերթուածներէն է այս մէկը՝ «Դէպի Վանայ Լիճ» («To lake Van») խորագրով:   Քերթուածը իր բնագաւառը չէր, ան յայտնի էր իբրեւ արձակի վարպետ, եւ «Հայրենիք»-ի մէջ լոյս տեսած  երեք պատմուածքներն են, որ այդ տարին նկատած են թերթերու գրական բաժիններուն մէջ տաղանդներ փնտռող օտար հրատարակիչներ, եւ 1933-ին Սարոյեան, իբրեւ Սիրակ Կորեան, արդէն յայտնի դարձած էր ամերիկացի կարգ մը հրատարակիչներու շրջանակին մէջ:  «Հայրենիք» թերթին մէջ տպագրուելուն զուգահեռ Սարոյեան ամերիկեան «Սթորի» հանդէսին ալ տուած է իր պատմուածքներէն, բայց՝ արդէն իսկական անուն-մականունով եւ  ամերիկացի երկու հրատարակիչներ, մէկը «Հայրենիք»-ին մէջ, մէկը «Սթորի»-ին մէջ, կարդալով երկու տարբեր ինքնատիպ գրութիւնները՝ կը վիճէին, թէ որո՞ւ յայտնաբերած հեղինակն աւելի տաղանդաւոր է՝ Սիրակ Կորեա՞նը, թէ՞ Ուիլիըմ Սարոյեանը…

Բացայայտումը շատ արագ մէջտեղ եկաւ՝ նոյն անձն է հեղինակը այդ հրաշալի պատմուածքներուն, որոնք յաջորդ տարին իսկ՝ 1934-ին լոյս տեսան առանձին հատորով եւ սարոյեանական հռչակը տարածեցին աշխարհով մէկ: Աշխարհը շուտով գիտցաւ, որ պատմուածքներ գրող այդ մարդը 7 տարեկանէն աշխատանքի լծուած է, կանոնաւոր կրթութիւն ալ չէ ստացած, բայց բացառիկ սրտաշարժ կերպով կը նկարագրէ պատմութիւնները իր գաղթական ազգականներուն, որոնք Ֆրեզնոյի ձմերուկի դաշտերուն մէջ կերտեցին հայու նոր ճակատագիրը: Ձմերուկի այդ տնկաստաններուն մէջ ինքն ալ աշխատած է,  իր պատմութիւններուն մէջ լիուլի նկարագրուած են մշակի, սեւագործ գործաւորի, նամակատարի, լրագրավաճառի իր կեանքէն իրական ու հարազատ պատմութիւններ: Մեծ հայկական ընտանիքի պզտիկ զաւակը աչքերը լայն բացած մտիկ կ’ընէր հայ հսկայ գերդաստանին՝ քեռիներուն, մօրաքոյրներուն, հօրեղբայրներուն, զարմիկներուն պատմութիւնները, եւ հայերու այդ աղմկոտ ընտանիքին մէջ ալ հաստատեց աշխարհը տեսնելու սարոյեանական կերպը:

Ուիլիըմ Սարոյեան 25 տարեկան եղած է, երբ իր գրութիւններն առաջին անգամ լոյս տեսած են «Հայրենիք»-ին մէջ. 1933 թուականի Մայիս 9-ի եւ 10-ի «Հայրենիք»-ներու անգլերէնի յատկացուած փոքրիկ բաժնին մէջ շարունակաբար կը տպուի «Ձեռնամարտ յանուն Հայաստանի»  գործը, իսկ ատկէ մօտ մէկ ամիս ետք՝ Յունիս 3-էն մինչեւ Յունիս 6, շարունակաբար, կրկին անգլերէնով, լոյս կը տեսնէ «Կոտրուած անիւը»:  Հրատարակիչներուն համար «Հայրենիք»-ի մէջ լոյս տեսած այդ գրութիւնները կարեւոր մեկնարկ էին՝ ապագայ գրողին համար: Ատկէ  մէկ տարի ետք՝ 1934 թուականին էր, որ  Ուիլիըմ Սարոյեան ցնցեց գրական աշխարհը իր առաջին հատորի հրատարակութեամբ՝ «Խիզախ պատանին թռչող լարախաղի վրայ» (կարդալ՝ վարը) խորագրով, եւ նոյն տարին «Հայրենիք» անմիջապէս արձագանգեց եւ նիւթ մը տպագրեց գրողին առաջին հատորին մասին։ Հեղինակը՝ Ա. Պ., «Հայրենիք»-ի   Օգոստոս 17, 1934-ի թիւին մէջ կը վերլուծէր Սարոյեանի առաջին գիրքը:

1934 թուականին «Հայրենիք» ամսագրին մէջ կը սկսին տպուիլ Սարոյեանի պատմուածքները, այս անգամ արդէն՝ հայերէնի թարգմանուած:

«Հայրենիք»-ի մէջ հայերէնով տպուած Սարոյեանի առաջին գործը «Հայը եւ հայը» պատմուածքն էր՝ Սարգիս Չնկրեանի թարգմանութեամբ (1936): Նոյն թուականին նոյն թարգմանիչի գրիչէն լոյս կը տեսնեն «Հայաստանի Անդրանիկը», «Մանուկներու մահը»: 1937-ին ալ «Հայրենիք»-ը կը շարունակէ հայերէն թարգմանութեամբ տպագրել Սարոյեանին գործերը. Սարգիս Չնկրեանի թարգմանութեամբ լոյս կը տեսնեն «Բնակավայրս», «Գիւղացին», «Խնդացող Սեմը», «Մուրացկանները», «Սափրիչը», «Սափրիչին աշակերտը» պատմուածքները: 1938-ին Սարգիս Չնկրեան կը թարգմանէ եւ ամսագրին մէջ  կը տպագրէ Սարոյեանի «Ապահովագրական գործակալը», «Մեր ուսուցիչը», «Ռուս գրողը», «Սէրը» պատմուածքները…

Սարոյեանի նշանաւոր «Եօթանասուն հազար ասորիներ» պատմուածքը «Հայրենիք»-ի մէջ կը թարգմանուի եւ լոյս կը տեսնէ 1941-ին: Նոյն թուականին Սարգիս Չնկրեան հայերէնի կը թարգմանէ նաեւ գրողին «Նռենիները», «Սիրուն, ճերմակ ձի» պատմուածքները:

1943, 1944 եւ 1945 թուականներուն Սարոյեան ներկայ է «Հայրենիք. Տարեգիրք-տօնացոյց»-ին մէջ: Անոր պատմուածքները, այլ թարգմանիչներու կողքին, կը թարգմանէ նաեւ Սիմոն Վրացեան. Սարոյեանի գործերուն հմայքը հաւանաբար անտարբեր չէ ձգած Վրացեանը, եւ ան ոչ միայն պատմուածքները, այլ նաեւ՝ Սարոյեանի այլ գրութիւններ եւս թարգմանած եւ տպագրած է «Հայրենիք. Տարեգիրք-տօնացոյց»-ին մէջ, որուն խմբագիրն էր: Իսկ մէկ այլ հասարակական  գործիչ՝ Վարդգէս Ահարոնեանը (Աւետիս Ահարոնեանի որդին) արեւելահայերէնի թարգմանած, հեղինակի արտօնութեամբ կրճատած եւ «Հայրենիք» ամսագրին մէջ տպագրած է Սարոյեանի «Հծծահաւը, որ ապրեց այն ձմեռ» պատմուածքը (1946):

«Հայրենիք»-ի հրատարակութիւններուն մէջ 1950-ականներէն մինչեւ 1960-ականներու կէսեր Սարոյեանի ստեղծագործութիւնները տպելու առումով լռութիւն կը տիրէ: Պարբերականին մէջ որեւէ ձեւով պատճառաբանուած չէ այդ լռութիւնը, սակայն «Հայրենիք» այդ տարիներուն կ’արտատպէր սփիւռքի մամուլին մէջ լոյս տեսած գրեթէ բոլոր այն թղթակցութիւնները, լուրերը, յօդուածները, որոնք Սարոյեանի գործունէութեան, հրատարակչական, թատերական յաջողութիւններուն, Խորհրդային Միութիւն եւ յատկապէս՝ Խորհրդային Հայաստան, ինչպէս  նաեւ՝ Թուրքիա այցերուն կը վերաբերէին:

Օրինակ, «Հայրենիք»-ի մէջ լոյս կը տեսնեն  այսպիսի ու նմանատիպ խորագրերով լուրեր. «Թուրք թերթ մը («Միլլեթ») Ուիլըմ Սարոյեանի ներբողը կը հիւսէ»: «Սարոյեանի թրքերէնի թարգմանուած գործերը». «Ո՞վ է Սարոյեան. (Կեանքը եւ գրական գործունէութիւնը)» (Օգոստոս 30, 1961): Կամ՝ մէկ այլ թղթակցութիւն. «Ուիլիըմ Սարոյեան Պիթլիս մեկնած է: Մեկնելէ առաջ տեսակցած է Պոլսոյ պատրիարքին հետ» (Մայիս 22, 1964):

1960-ականներու կէսերուն «Հայրենիք» կրկին կը տպէ Սարոյեանի գրական գործերը: Յունուար 8, 1965-ին թերթին մէջ լոյս կը տեսնէ Ե. Քամառի թարգմանութեամբ Սարոյեանի «Ո՛ւր որ ալ երթաս, պոռա՛ Հայաստան» պատմուածքը:

1970-ականներուն «Հայրենիք» օրաթերթին մէջ Սարոյեանին անունը հազուադէպ կը հանդիպի: «Հայրենիք»-ը մէյ մըն ալ Սարոյեանի մասին կը գրէ անոր մահուան առթիւ՝ 1981 թուականին եւ ատկէ որոշ ժամանակ շարունակ՝ մահուան առթած արձագանգները տպագրելով:  Ատկէ ետք «Հայրենիք» արդէն անկանոն կերպով կը հասնի Հայաստան եւ Ազգային գրադարանի հաւաքածոներուն մէջ 1980 էն մինչեւ 1992 թուականի բազմաթիւ թիւեր պակաս են: 1992 թուականը Հայաստանի Ազգային գրադարանին մէջ «Հայրենիք» թերթին կազմուած վերջին հաւաքածոն է… 2002 թուականէն ալ թերթը արդէն համացանցին վրայ է եւ որոնողական համակարգը գործի դնելով, կարելի է փնտռել այդ թուականէն ետք լոյս տեսած բոլոր նիւթերը, որոնց մէջ կրկին մեծ թիւ կը կազմեն Սարոյեանի մասին գրութիւնները: Սակայն ուսումնասիրութեան ահռելի նիւթ է մանաւանդ 1930, 40-ականներուն Սարոյեանէն «Հայրենիք»-ին մէջ տպագրուած լուրերը, պատմուածքները, քանի որ այդ տարիներն են, որ կը նկատուին գրական անդաստանին մէջ անոր առաջին քայլերուն տարիները:  Այս առումով սարոյանագէտներուն, հայ մամուլի պատմութեամբ եւ հայ գրականութեան զարգացմամբ  զբաղողներուն համար «Հայրենիք»-ը կրնայ անփոխարինելի աղբիւր ծառայել:

Խօսելով «Հայրենիք»-ի սարոյեանական տպագրութիւններուն մասին, հարկ է նշել նաեւ, որ «Հայրենիք»-ի տպարանէն լոյս տեսած են նաեւ Սարոյեանի «Մարդկային կատակերգութիւն» վէպը,  (1943, թարգմանիչ՝ Ա. Կեսար),  «Անունս Արամ է» պատմուածքներու հատորը (1945, թարգմանիչ՝ Մ. Համբարձումեան):

Առանձին անդրադառնամ նամակի մը, որ  լոյս տեսած  է «Հայրենիք»-ի 1936 թուականի Յունիս 25-ի թիւին մէջ, առաջին էջին վրայ՝ «Սարոյեան ուղիղ կը գտնէ Հ. Յ. Դաշնակցութեան հիմնական ձգտումները» խորագրով:  Այս նամակը «Հայրենիք» կը տպագրէ հետեւեալ առաջաբանով. ««Արմինիըն Սփեքթէյթըր» շաբաթաթերթը խնդրած էր պատմուածք մը՝ ծանօթ գրող Ուիլիըմ Սարոյեանէն. Պրն. Սարոյեան չէ մերժած իրեն եղած խնդրանքը: Ղրկած է պատմուածք մը յիշեալ թերթին, պայման դնելով, որ զայն հրատարակելու իրաւունք կ’ունենայ՝ միայն եթէ համաձայնի հրատարակել նաեւ անոր կցուած հետեւեալ նամակը, որուն պատճէնը կ’ուղարկէ նաեւ «Հայրենիք» Շաբաթաթերթին»:

Իսկ նամակին բովանդակութիւնը այն է, որ  «Արմինիըն Սփեքթէյթըր» շաբաթաթերթի խմբագրի նամակը Սարոյեանին, հարցեր կը յարուցանէր «Հայրենիք»-ի վերաբերեալ, եւ Սարոյեան պատասխան նամակին մէջ անդրադարձած է այդ հարցերուն՝ ձեւով մը անդրադառնալով նաեւ «Արմինիըն Սփեքթէյթըր»-ի եւ «Հայրենիք»-ի միջեւ եղած բանավէճին՝ արժեւորելով «Հայրենիք»-ի դերը՝ հայ մամուլի ընտանիքէն ներս եւ Հ․Յ․Դ․-ի մասին ալ դրական երանգաւորումով խօսելով նամակին մէջ…

…Սարոյեանի ձգած գրական ժառանգութիւնը համամարդկային մեծագոյն արժէքներէն է. առհասարակ գրողի ունեցած առաքելութեան մասին ան գրած է. «Գրողը պէտք է սիրահարուած ըլլայ այս աշխարհին, այլապէս չի կրնար գրել»: Այսօր աշխարհն ունի սարոյեանական այս ճշմարտութեան կարիքը: Եթէ ան՝ Մեծն Սարոյեանը, ողջ ըլլար եւ տեսնէր աշխարհի այսօրուան ընթացքը, հաւանաբար ըսէր. «Մարդը պէտք է սիրէ այս աշխարհը, այլապէս չի կրնար ապրիլ…»:

***

ՈՒԻԼԻԸՄ ՍԱՐՈՅԵԱՆ
«ԹՌՉՈՂ ՏՐԱՊԷԶԻՆ* ՎՐԱՅ»

Ա.Պ.

Նիւ Եորքի առաջնակարգ հրատարակիչ ընկերութիւններէն Րէնտըմ Հաուզ ամսոյս 15¬ին հրապարակեց երիտասարդ հայ գրող Ուիլիըմ Սարոյեանի առաջին երկը «Յանդուգն Երիտասարդը Թռչող Տրապէզին Վրայ», որ կը բաղկանայ 26 կարճ պատմուածքներէ։
Ո՞վ է Ուիլիըմ Սարոյեան։ Ո՞վ է այս «Յանդուգն Երիտասարդը Թռչող Տրապէզին Վրայ»։
Ով որ կը ճանչնայ Ուիլիըմին անձնապէս, անոր գրքին խորագրին մէջ կը տեսնէ հարազատ պատկերը հեղինակին եւ խորագրէն մինչեւ գրքին վերջին տողերը՝ յանդուգն երիտասարդը՝ իր բոլոր ապրումներով, որոնք ողջ են, աճուն, վառվռուն, կենդանի, երբեմն սուր ու հեգնական, բայց միշտ լի մարդկային ջերմ սիրով։
Կապոյտ երկինքէն ինկած շանթի մը պէս է, որ Սարոյեան կը նետուի ամերիկեան գրականութեան անդաստանին մէջ ու տեղ մը կը պահանջէ։ Չունեցաւ սպասումներ, վարանում։ Յանկարծ նետուեցաւ մէջտեղ։ Անցեալ Փետրուարին էր, որ իր առաջին գրութիւնը երեւցաւ ամերիկեան վիպական ամսաթերթի մը «Սթորի Մէկըզին»ին մէջ։ Ապա՝ երկու կարճ պատմուածքներ, «Տհը Ամերիքըն Մըրքիւրի»ի մէջ եւ այսօր հրապարակ կը դնէ 26 կարճ պատմուածքներու հատոր մը։
Անոր յանդգնութիւնը աւելի ակնբախ կը դառնայ, երբ ծանօթանանք անոր կեանքին։
Օգոստոս 31¬ին եղաւ 25 տարեկան։ Ծնած է Ֆրէզնոյի մէջ։ Որդին է բնիկ Բաղէշ քաղաքացի Արմենակ եւ Թագուհի Սարոյեաններու, որոնք Ամերիկա եկան 1905¬ին։ Մայրը, տիկին Թագուհի Սարոյեան, այժմ կþապրի Սան Ֆրանսիսքօ, իր երկու որդիներուն՝ Հէրիի եւ Ուիլիըմի հետ։ Հայրը՝ Արմենակ, քարոզիչ եւ ուսուցիչ, մեռաւ Սան Յոզէի ¥Քալի.¤ մէջ 1911¬ին, երբ Ուիլիըմ տակաւին 3 տարեկան էր։
Երկու փոքր զաւակներու հոգը ամբողջովին ինկաւ տիկին Թագուհիի վրայ։ Շատ բնական էր, որ երեխաները սիստեմատիկ կրթութիւն պիտի չկրնային ստանալ։
Անձնական նամակի մը մէջ Ուիլիըմ կը գրէ.¬
«Սկսայ գրել փոքր հասակիս մէջ։ Ձգեցի դպրոցը, երբ 16 տարեկան էի, եւ աշխատելու գացի. լրաթերթ կը ծախէի. հեռագիրներ կը ցրուէի, նպարատան մէջ պտուղ կը ծախէի, գրասենեակի մէջ գործեցի. Փոսթըլ Հեռագրական ընկերութեան մէկ ճիւղին վարիչ եղայ եւ կատարած եմ բազմաթիւ այլազան աշխատանքներ.¬
«Իմ կրթութիւնը ստացած եմ ապրելով կեանքի մէջ։ Սորված եմ դիտելով, հետաքրքրուելով եւ բաներու մասին ճշմարտութիւնը իմանալ ուզելով։ Կարդացի ամէն գիրք, որ ձեռքս անցաւ 12¬էն մինչեւ 17¬րդ տարիքիս։ Այնուհետեւ սկսայ աւելի քիչ կարդալ ու շատ գրել։ Այժմ, շատ քիչ կը կարդամ ու գրեթէ միշտ կը գրեմ»։
Այս քանի մը տողերը աւելի լաւ կը պատկերացնեն Սարոյեանի քանի եթէ երկար սիւնակներով փորձէի նկարագրել զայն, իր ապրումներուն, իր զբաղումներուն մէջ։
Ամէն իր ու էակ արժէք մը ունի անոր աչքին։ Հնախոյզի մը պէս ան կը խօսի օտարականի մը հետ, եւ անոր հոգւոյն խորքէն երեւան կը բերէ մարդկային, անհատական ու ցեղային թանկագին արժէքներ։ Սափրիչի աթոռին վրայ, ասորի խեղճ սափրիչին մէջ կը կարդայ դարաւոր պատմութիւնը Ասորեստանի ու քեզ հաղորդակից կը դարձնէ անոր՝ երբ կը սկսի իր արծաթէ լեզուով խօսիլ հետդ։ Կը լսեցնէ քեզ իր պատմութիւնը ամենայիմար բանի մը մասին։ Որովհետեւ ան իրերուն խորքը թափանցելու կարողութիւն ունի եւ պատմելու տաղանդ։
Ինչպէ՞ս կը պատմէ։ Ո՛չ ոքի պէս։ Ինքն իրեն պէս։ Եզական է իր պատմելու ձեւը։ Գրեթէ՝ զուրկ մեթոտէ եւ զուրկ հանգոյցէ։
«Տարիներ առաջ երբ կրթական կը յաճախէի», կþըսէ Սարոյեան իր յառաջաբանին մէջ, «գտայ որ տարօրինակ բան մը կար այն պատմութիւններուն մէջ, զորս մարդիկ հրատարակած էին հարիւր տարիներով, եւ որոշ օրէնքներ կային որ կը կառավարէին պատմութիւններու դրուածքը։
«Անմիջապէս սկսայ ուսումնասիրել բոլոր դասական օրէնքները, ի միջի այլոց Րինկ Լարտնըրինը, եւ վերջապէս գտայ, որ օրէնքները սխալ էին։
«Վատ բանն այն էր, որ անոնք անտեսած էին զիս, եւ ես որ գիտեմ, ես ամենէն կարեւոր տարրն էի խնդրին մէջ։ Ուստի, ես շինեցի մէկ քանի նոր կանոններ։
«Գրեցի թիւ առաջին կանոնը երբ 11 տարեկան էի եւ չորրորդ դասարանէն տուն ղրկուած էի կարգէս դուրս խօսած ըլլալուս համար։ Եւ խօսքիս տէրն էի։
«Ուշադրութիւն մի՛ դարձներ այն կանոններուն, որ ուրիշներ կը շինեն, գրեցի։ Անոնք այդ օրէնքները կը շինեն իրենց պաշտպանութեան համար, եւ դժոխք թող երթան անոնք։ ¥Այդ օրը ես խիստ բարկացած էի¤։
«Քանի մը ամիսներ յետոյ գտայ թիւ երկու կանոնը, որ զգայացունց յուզում մը պատճառեց։ Գէթ ինձ համար զգայացունց էր։ Կանոնն այս էր.¬ Մոռցիր Էտկար Ալան Փօն եւ Օ. Հէնրին եւ գրէ այնպիսի պատմութիւններ, որ դու կը սիրես գրել։ Մոռցի՛ր ամէն մարդ որ ոեւէ բան գրած է։
«Անկէ ի վեր չորս այլ կանոններ աւելցուցած եմ եւ գտած եմ որ այս վեց կանոնները բաւական են։ Երբեմն բնաւ չեմ մտածեր որեւէ կանոնի մասին, եւ կը նստիմ ու կը գրեմ։ Երբեմն¬երբեմն ալ կը կանգնիմ ու կը գրեմ»։
Այս վերջին կերպին ես ականատես եղայ տարիներ առաջ իր մօրեղբօր Պ. Արամ Սարոյեանի գրասենեակին մէջ։ Վերջինս կարեւորութիւն չէր տար պատանի Ուիլիըմի գրական նախասիրութիւններուն եւ գրեթէ բռնի կերպով բերած էր իր գրասենեակը իր խաղողի փոխադրութեանց եւ առ ու ծախի հաշիւներուն նայելու, գործի մարդ դարձնելու։ Մաս մը թուանշաններ յանձնած էր Ուիլիըմ ի կարգի դնելու եւ հաշուեկշիռ մը ներկայացնելու մինչեւ իր վերադարձը։ Ուիլիըմ քանի մը թիւեր հաշուելէ յետոյ՝ սկսաւ ոտքի վրայ նախադասութիւններ շարել։ Յանկարծ ներս մտաւ մօրեղբայրը, Արամ, որ բացաւ օրհնեալ բերանը», ինչպէս կþըսէ մեր ժողովուրդը.¬ երբ քիչ մըն ալ երկարեց ան իր խօսքը, Ուիլիըմ վերցուց իր գլխարկը, բացաւ դուռը,
«Ո՞վ ըսաւ քեզ, որ այստեղ բերես զիս։ Գործդ ալ քեզի, թիւդ ալ, խաղողդ ալ ու Քըլդ ալ» ու դուրս ելաւ… Ամիսներ յետոյ՝ ձայնն եկաւ Նիւ Եորքէն… ու երկար թափառելէ յետոյ վերադարձաւ Սան Ֆրանսիսքօ…

Սարոյեանի կարճ պատմուածքները առնուած են մեծ մասով ժողովրդական խաւերէն եւ կեանքի սովորական երեւոյթներէն։ Անոնցմէ ոմանք առնուած են մեր Քալիֆորնիոյ հայ գաղութին կեանքէն… բայց, Սարոյեանի համար հասարակ բան չկայ. իրականին մէջ հասարակ երեւոյթներուն մէջ ան կը տեսնէ կենսականը, էականն ու մնայունը։
Իր «Եօթանասուն Հազար Ասորիներ» պատմուածքին մէջ ան այնպէս կը պարզէ իր գրական շարժառիթները.¬
«Ինչո՞ւ չեմ շիներ հանգոյցներ եւ գրեր գեղեցիկ սիրային պատմուածքներ, որոնք կրնան շարժանկարներու վերածուիլ։ Ինչո՞ւ չեմ ձգեր որ իրենք իրենց չքանան այդ անկարեւոր ու ձանձրալի բաները։ Ինչո՞ւ չեմ փորձեր հաճեցնել ամերիկացի ընթերցող հասարակութիւնը։
«Ես հայ մըն եմ։ Մայքըլ Արլէնն ալ հայ մըն է։ Ան կը հաճեցնէ հանրութիւնը։ Ես մեծապէս կը հիանամ անոր, եւ ես կը կարծեմ թէ ան կատարելագործած է գրելու գեղեցիկ ոճ մը եւայլն, բայց չեմ ուզեր գրել մարդոց մասին, որոնց վրայով կը գրէ ան։ Անոնք մեռած են։ Բայց դուք ասէք Այօուէն, ճափոնացին ու Թէոտոր Պատալը՝ ասորին։ Անոնք կրնան մեռնիլ ֆիզիքապէս, բայց անոնք կազմուած են այն բանէն, որ յաւիտենական է մարդուն մէջ, եւ այս բանն է որ կը շահագրգռէ զիս։ Դուք չէք գտներ զանոնք պերճ ու շքեղ վայրերու մէջ, սրամիտ ակնարկներ չեն ըներ սեռի եւ ոչ ալ անարժէք նկատողութիւններ արուեստի մասին։ Դուք կը գտնէք անոնք հոն, ուր ես կը գտնեմ եւ անոնք այնտեղ պիտի գտնուին մինչեւ վերջը, իբրեւ մարդկային ցեղ, իբրեւ մասը մարդուն, իբրեւ մասը Ասորեստանի, ինչպէս նաեւ Անգլիոյ, որ չի կրնար ջնջուիլ, իբրեւ այն մասը, որ կոտորածն անգամ չի կրնար ջնջել, ու ոչ ալ երկրաշարժը, պատերազմը, սովը եւ խելագարութիւնն եւ ոեւէ այլ բան։
«Այս գործը տուրք մըն է Այօուէի, Ճափոնի, Ասորեստանի, Հայաստանի,ամէն ուր գտնուող մարդկային ցեղին, ու այդ ցեղին արժանապատուութեան, կենդանի իրերու եղբայրութեան։ Չեմ ակնկալեր որ Փարամաունթ Շարժանկարները երիզեն այս գործը։ Ես կը մտածեմ 70.000 ասորիներու մասին, որոնք ատեն մը կենդանի, մեծ ցեղ մըն էին։ Կը մտածեմ Թէոտոր Պատալի մասին, ինքն իսկ 70.000 ասորիները եւ 70 միլ. ասորիները. ինքը՝ Ասորեստան եւ մարդ մը, կանգնած Սան Ֆրանսիսքոյի մէկ սափրիչի խանութ, 1933¬ին, ներկայացնելով ամբողջ ցեղը»։

Սարոյեանի պատկերները իրական են, վերցուած իր սեփական յարաբերութիւններով։ Չկայ կեղծութիւն ու արուեստականութիւն անոնց մէջ։ Իր խորհրդածութիւնները մերթ ընդ մերթ հեգնական ու այլաբանական, միշտ լի են մարդկային սիրով։

Ոճը շքեղ ու պերճ է, լեզուն վճիտ ու երաժշտական։ Բառերուընտրութիւն չունի. անոնք ինքնաբերաբար կը հոսին, գեղեցիկ շղթայի մը պէս։
Ես կը հաւատամ որ Սարոյեան շուտով պիտի գրաւէ բարձր տեղ մը ամերիկեան ժամանակակից գրականութեան մէջ եւ պիտի գերազանցէ Մայքըլ Արլէնի շինած համբաւը, եթէ սա նոր ճիգ մը չընէ նոր բարձրութեանց հասնելու։

*  լարախաղ

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*