Հարցազրոյց Սաթօ Մուղալեանին Հետ «The feast of Ashes» Գիրքին Հրատարակման Առիթով

 

 

Սոյն ամսուան մէջ լոյս տեսաւ Սաթօ Մուղալեանի «Մոխիրներու Խրախճանքը» (‘’The Feast of Ashes’’) գիրքը, որ կը պատմէ Դաւիթ Յովհաննէսեանի կեանքին եւ Երուսաղէմի հայկական խեցեգործութեան իր հիմնած արուեստանոցին մասին։

Սաթօ Մուղալեան ըլլալով թոռնիկը արուեստագէտ խեցեգործ Դաւիթ Յովհաննէսեանին, պարտք համարած է հետազօտութիւններ կատարել եւ անոնց արդիւնքները ամփոփել սոյն գիրքին մէջ։

Սաթօ Մուղալեան սրինգահար է եւ «Perspective» խումբին գեղարուեստական ղեկավարը։ 1993-ին հիմնադրած է սոյն երաժշտական խումբը Գոլոմպիայի համալսարանին մէջ։ Ձայնագրած է աւելի քան 30 ձայնապնակներ, որոնց մէջ է նաեւ 2015-ին լոյս տեսած «Օրօր»ը, որ հայկական երաժշտական ստեղծագործութիւններու հաւաքածոյ է սրինգի եւ տաւիղի կատարմամբ։

Իր յաջորդ ձայնագրութիւնը կ՚ընդգրկէ սպանացի երգահան Մանուէլ Տէ Ֆալլայի ստեղծագործութիւնները եւ նախատեսուած է լոյս տեսնել յառաջիկայ Մայիսին «Naxos» ընկերութեան ձայնագրմամբ։

 

«Մոխիրներու Խրախճանքը» գիրքին հրատարակման առիթով «Հայրենիք»-ի աշխատակից Սօսի Միշոյեան Տապպաղեան հարցազրոյց ունեցաւ գիրքի հեղինակ՝ Սաթօ Մուղալեանին հետ։

Ստորեւ հարցազրոյցը.

 

-Ընդունեցէք մեր շնորհաւորանքները ձեր նորատիպ գիրքին առթիւ եւ պատմեցէք, թէ ինչպէ՞ս յղացաք գիրք գրելու գաղափարը։

 

Որպէս գաղթականի զաւակ ծնած եմ Եգիպտոս եւ հասակ առած Նիու Ճըրզիի մէջ։ Մեծցած եմ մայրիկիս նախնիներու պատմութիւնները լսելով եւ մեր տունը զարդարած մեծ հօրս ձեռակերտով պատրաստուած գեղեցիկ խեցիները տեսնելով: Վաղ տարիքիս իմացայ, որ Դաւիթ Յովհաննէսեանը հայ նշանաւոր արուեստագէտ եղած է ու մեր ամբողջ գերդաստանը միշտ հպարտացած է իր նուաճումներով: Անոր արուեստի ​​ազդեցութիւնը թափանցած է մեր ընտանիքէն ներս եւ ոգեշնչած է զիս մտնելու համար արուեստի ճիւղերէն մին՝ երաժշտական ասպարէզ:
Ժամանակի ընթացքին, աւելի շատ բան գիտցայ մեծ հօրս աշխատանքներուն եւ Հայոց Ցեղասպանութեան շրջանի իր փորձութիւններուն մասին: 20-րդ դարու առաջին տասնամեակին, Քէօթահիայի մէջ (որ Օսմանեան Անատոլիոյ կարեւոր խեցեգործական կեդրոն էր) ան տիրապետած է հնադարեան սոյն արուեստին եւ 1907-ին հիմնած է անկախ գործարան: Յովհաննէսեանը շուտով յայտնի դարձած է Միջին Արեւելքի ողջ տարածքին մէջ, շնորհիւ պատմական սալիկապատուած յուշարձաններու վերանորոգման իր հմտութեան եւ փորձառութեան: Ան նաեւ ստեղծած է սալիկներ Կոստանդնուպոլսոյ կարեւոր նոր շէնքերու համար եւ առ այդ ալ ստացած՝ միջազգային պատուէրններ: Ասոնց կողքին, ի դիմաց Օսմանեան տարածքին կազմակերպուած ցուցահանդէսներուն՝ Յովհաննէսեանը արժանացած է պարգեւներու, եւ Կարապետ ու Յարութիւն Մինասեաններուն հետ մեծ քանակութեամբ խեցեղէն արտածած է Անգլիա եւ Ֆրանսա:

1915-ի վերջերը, Քէօթահիայի մէջ, Յովհաննէսեանը ձերբակալուած եւ դատապարտուած է մահուան: Սակայն, խոյս տուած է մահապատիժէն եւ Սուրիա տարագրուած է իր կնոջ եւ երեք զաւակներուն հետ: 1918-ի վերջերը Օսմանեան կայսրութեան անկումէն ետք, անգլիացի դիւանագէտ Պրն. Մարք Սայքս, որ 1911-ին Յովհաննէսեանին գործ յանձնարարած էր, Հալէպի մէջ կրկին հանդիպած է իրեն, երբ ընտանիքը աղքատ փախստականի կարգավիճակ մը ունէր: Սայքսը Յոհաննէսեանին ծանօթացուցած է Երուսաղէմի նոր բանակի ղեկավար Ռոնալդ Սթորրսին, որ այդ ժամանակ փորձառու վարպետ կը փնտռէր Երուսաղէմի «Dome of the Rock»ի վտանգուած սալիկապումը վերականգնելու համար։ Այս առթիւ, ան օգնած է Յովհաննէսեան ընտանիքին՝ տեղափոխուելու համար Երուսաղէմ: 1919-ին մեծ հայրս կարճ ժամանակ մը վերադարձած է Քէօթահիա`կաւէ եւ այլ անհրաժեշտ նիւթեր ձեռք բերելու, ինչպէս նաեւ համոզելու մնացած հայ խեցեգործները, որպէսզի միանան իրեն` Երուսաղէմի նոր խեցեգործական աւանդոյթ ստեղծելու համար: Համագործակցելով «Pro-Jerusalem Society» եւ «Near East Relief» կազմակերպութիւններուն հետ, Յովհաննէսեան սոյն արուեստի գործը վարժեցուցած է Ցեղասպանութենէն մազապուրծ եղած որբ ու անչափահաս երիտասարդներուն։

-Ինչպէ՞ս ընթացաւ հետազօտական ձեր աշխատանքը եւ ինչպէ՞ս կատարեցիք գիրքի վերնագիրի ընտրութիւնը։

1980-ական եւ 90-ականներու սկիզբը ուսումնասիրեցի բոլոր այն հրատարակուած նիւթերը, որոնք անդրադարձած էին Յովհաննէսեանի կեանքին եւ արուեստին, եւ հասկցայ որ անոնց մեծ մասը շատ բացեր ունի: Նաեւ ուսումնասիրեցի տասնեօթերորդ դարու հայկական Քէօթահիայի մասին գրուած կարգ մը գրութիւններ, ինչպէս՝ Կարօ Քիւրքմանի «Կաւէ եւ կրակէ հրաշքը» հրաշալի գիրքը (2006 թ.), Տիգրան Գույումճեանի կարեւոր ակնարկը հայկական Քէօթահիայի խեցեգործութիւնը թեմայով, նաեւ Քէօթահիայի հայերու մասին Արշակ Ալպոյաճեանի յուշամատեանը, որուն համար Յովհանէսեան անունը կարեւոր աղբիւր եղած էր, սակայն պէտք է ըսել, որ զայն ձեռք ձգելը այդքան ալ դիւրին չէ եղած միշտ:

Հետազօտութեան ընթացքին եւ բազմաթիւ գրադարանավարներու օգնութեամբ յայտնաբերեցի փաստաթուղթեր Օսմանեան եւ անգլիական ազգային դիւանատունէն, Երեւանի Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-ինստիտուտէն, Քոնիայի Մէվլէվի դիւանատունէն, Մարք Սայքսի արխիւներու կեդրոնէն(Հալլ), Գահիրէի Անգլիական Խորհուրդի գրադարանէն եւ այլ միջազգային գրադարաններէ: Այս արխիւային գտածոները աւելի շատ բացայայտեցին Յովհաննէսեանի կեանքի շրջադարձային մանրամասնութիւնները: Մտադիր էի նաեւ մեր ընդհանուր կեանքի պատմութիւնը բացայայտելու կողքին, ներկայացնել ընթերցողին (յատկապէս ոչ հայ) այդ ժամանակաշրջանի կարեւոր դէպքերը, ինչպէս՝ Անգլիոյ տիրապետութիւնը Պաղեստինի վրայ եւ Օսմանեան Թուրքիոյ պատմական խոցելի դէպքերը։

Սակայն, թերեւս, ամէնէն շատ կ՚ուզէի մանրամասնել Երուսաղէմի հայկական խեցեգործութեան ստեղծման մասին, որ սուրբ քաղաքի ամենատարածուած արուեստն է: Այս հետազօտութեան, ապա՝ շարադրանքի ընթացքին հասկցայ, որ արուեստը ինքնին հայոց գոյատեւման եւ դիմադրողականութեան նշան է. խնճոյք՝ այդ աղէտալի տարիներու մոխիրներէն յառնած:

– Ընտանեկան ի՞նչ արխիւներ պահուած էին ցարդ, զանոնք գտնելը դիւրին եղա՞ւ, թէ  ձեր հետազօտական աշխատանքի ընթացքին դժուարութիւններու դէմ յանդիման գտնուեցաք։ Այլ խօսքով՝  ի՞նչ կանխատեսումներ ունէիք հետազօտական այս աշխատանքին սկիզբը եւ  ինչեր յայտնաբերեցիք ընթացքին։ 

1980-ականներու եւ 90-ականներու շրջանին, մայրս եւ քոյրերս հաւաքագրեցին մեր նախորդ սերունդներու անցեալի կարեւոր դրուագները: Այս պատմողական մասը շարադրելը դարձաւ իմ կարեւոր առաքելութիւնս: Հօրաքոյրս Սիրարփին (Դաւիթ եւ Վիքթորիա Յովհաննէսեաններու եօթ զաւակներէն մին) մասնագիտութեամբ լեզուաբան, պահպանած  է  բազմաթիւ նօթատետրեր, լուսանկարներ, շերտաւոր նախշեր, անօթները փայլեցնելու քիմիական բաղադրութիւններ, օրինական փաստաթուղթեր եւ նամակներ: Իմ զարմիկներէս շատերը պահպանած են կարեւոր գրառումներ եւ փաստաթուղթեր, որոնք գրուած են (մեծ մասը ձեռագիր) հայերէն, արաբերէն, օսմաներէն եւ ժամանակակից թուրքերէնով, որոնք, հարկաւ, թարգմանութիւն կը պահանջեն: Ինչ կը վերաբերի դժուարութիւններուն, զգացական գետնի վրայ ինծի համար շատ դժուար էր գտնուիլ Թուրքիոյ այն վայրերուն մէջ, ուր մեր ընտանիքը ապրած էր ժամանակին, միւս կողմէ, սակայն, այդ մէկը խիստ անհրաժեշտ էր, որպէսզի բացայայտէի մեծ հօրս կեանքի եւ աշխատանքի ուղին:

Բնաւ չէի նախատեսած գիրք գրել. սակայն, երբ հետազօտութեան մէջ խորացայ, զարմանալի քանակութեամբ անյայտ փաստաթուղթեր գտայ եւ 2013-ին Յովհանէսեանի կենսագրական մանրամասնութիւնները հաւաքելէ ետք, Տիգրան Գույումճեանն ու Գէորգ Հինդիլեանը, նաեւ ուրիշներ, խրախուսեցին զիս զայն գիրքի վերածելու:

– Ո՞ւր կը գտնենք այսօր Դաւիթ Յովհաննէսեանի գործերուն հետքերը, ինչպիսի՞ ճակատագիր ունին անոնք այսօր, ձեր գերդաստանին մէջ կա՞ն մարդիկ, որոնք կը շարունակեն ձեր նախնիներու արուեստի այս հոյակապ գործը։

Մեծ հօրս  կեանքի վերջին տարին, հօրաքոյրս՝ Սիրարփին, հարցազրոյց կատարած է իր հօրը հետ`անոր արուեստի ​​աւանդոյթի շարունակութեան մասին ու կազմած է աշխատանքներու ցուցակ հսկայ կառոյցներու ​​սալիկապատման վերաբերեալ: Կարեւոր գործս եղաւ կարելի եղածին չափ պրպտել ու գտնել մինչ օրս շարունակուող շատ մը գործեր։ Խուզարկութեանս ընթացքին քանի մը կայքեր մնացին անյայտ ինծի համար, սակայն ամբողջական ցուցակը կարելի է գտնել գիրքին մէջ եւ յոյսով եմ, որ ուրիշներ կը կարողանան գտնել զանոնք: Պէտք է ըսեմ նաեւ, որ մեծ հայրս զօրաւոր սէր տածած է հանդէպ լուսանկարչական արուեստին, ուստի Երուսաղէմի մէջ իր ստեղծագործութիւններու հարիւրաւոր նկարները լուսանկարած է: Գիրքը կը ներառէ բազմաթիւ սեւ եւ սպիտակ ու գունաւոր լուսանկարներ:

Երուսաղէմի մէջ բնակող զարմիկս, որ նաեւ քիմիագէտ է, ունի կաւի եւ արծնապակիի քիմիական բաղադրութիւնները, ինչպես նաեւ իր հօրմէն՝ Յովհաննէսեանի կողմէ, իրեն յանձնուած խեցեղէնի պատրաստման ամբողջական ուղեցոյցը: Ան եւ իր երկու որդիները կը մտածեն այս արուեստի վերստեղծման մասին:

-Հիմա երբ գիրքը արդէն մեր բոլորիս տրամադրութեան տակն է, յուսամ գոհ էք արդիւնքէն։ Ձեր յաջորդ ծրագիրը ի՞նչ պիտի ըլլայ։ 

Գոհ եմ եւ ուրախ եմ յայտնելու, որ սոյն տարուան մէջ պիտի ճամբորդեմ եւ խօսիմ տարբեր տեսակի լսարաններու դիմաց, ուր կարելիութիւնը պիտի ունենանք մանրամասն քննարկելու Յովհաննէսեանի կեանքին եւ աշխատանքի իւրայատուկ  երեւոյթներուն մասին: 

Կը ծրագրեմ շարունակել խօսիլ եւ գրել Երուսաղէմի հայկական խեցեգործութեան մասին, քանի որ 2019 տարեշրջանը կը զուգադիպի այս արուեստի հիմնադրման 100-ամեակին։

Կարեւոր է նաեւ աւելի մեծ ուշադրութիւն դարձնել Գարագաշեան, Պալեան, Սանդրունի, Լեփեճեան եւ Անդրէասեան ընտանիքներու կողմէ Երուսաղէմի մէջ այժմ ստեղծագործուող գեղեցիկ աշխատանքներուն, ինչպէս նաեւ աջակցիլ Կիւմրիի մէջ վերջերս ստեղծուած խեցեգործական աւանդոյթին: Ստեղծագործական ​​տաղանդը եւ երեւակայութիւնը, որ հայը պատմականօրէն ժառանգած է իր նախնիներէն, կը շարունակուի այս նուրբ արուեստին ընդմէջէն:

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*