Պատմական Անկիւնադարձ


Պետրոս Քհնյ. Շիթիլեան
Սփրինկֆիլտ, Մասաչուսէց

Անցնող շաբաթը լեցուն էր բուռն իրադարձութիւններով, որոնցմէ առաջինը անշուշտ Վարչապետ Փաշինեանին Իրան կատարած այցելութիւնն էր, որ իր թէ՛ արտաքին, թէ՛ պարունակութեան հետ կապուած մասերով կարելի է պատմական համարել: Փաստուեցաւ, որ Իրանը միշտ սպասած է Հայաստանի կողմէն նման քայլերու: Հայաստանի նախկին վարչակարգն էր, որ նուաստացուցիչ աստիճանով կապուած ու կախուած ըլլալով Ռուսիայէն չէր կրնար համարձակիլ նման նախաձեռնութիւններ կատարելու: Փաշինեանին նկատմամբ ցոյց տրուած բացառիկ արարողարգային յարգանքը, որ կարեւոր նշան է մանաւանդ արեւելեան երկիրներու պարագային, Իրանի ղեկավարներուն զանազան յայտարարութիւնները կապուած Հայ-Իրանական յարաբերութիւններուն տարբեր բնագաւառներուն մէջ ցոյց տուին, որ Հայաստանը լաւ առիթ մը ունի այսօր միակողմնակիօրէն Ռուսիոյ ծանր կախուվածութենէն ձերբազատուելու, բան մը որ իր կարգին աւելի առողջ հիմքերու վրայ պիտի դնէ Հայաստանի յարաբերութիւնները նոյն Ռուսիոյ հետ: Ուշագրաւ էր, որ Իրանի նախագահ Ռոհանին խօսեցաւ Հայաստանը, որպէս Իրանի կազը դէպի Վրաստան տարանցիկ տարածք դառնալու մասին, բան մը որ նորութիւն էր: Այս մէկը կը նշանակէ Հայաստանին՝ տարածքաշրջանին մէջ մեծ միջպետական տնտեսական ծրագիրներու մեկուսացումէն դուրս գալը, բան մը որուն համար Թուրքիան ու մանաւանդ Ատրպէյճանը տասնամեակներով աշխատած էին ու որոշ յաջողութիւններու հասած:
Հայաստանի Ռուսիոյ ենթակայութեան հարցը աւելի հասկնալի դարձնելու համար, որպէս աչքի զարնող օրինակ կարելի է բերել քանի մը տարիներ առաջ Հայաստանէն դէպի Իրանի գլխաւոր նաւահանգիստ՝ Պանտար Ապպաս տանող երկաթուղագիծի գաղափարը, որ այդ ժամանակ չիրականացաւ Ռուսիոյ կողմէն հսկուող Հայատանի երկաթուղագիծի ընկերութեան կողմէն: Ռուսիան այդ ժամանակ նոյնիսկ յանդգնեցաւ բացայայտօրէն միջամտելու յանձինս այն ժամանակուայ Ռուսիոյ պետական երկաթուղագիծի տնօրէն Յագունինին, որ յայտարարեց թէ նման ծրագիր մը տնտեսապէս նպատակայարմար չէ: Բոլորին յայտնի ուրիշ օրինակ է Իրանի կողմէն Հայաստանի կազի մատակարարման հարցը, որ դարձեալ Ռուսիոյ հսկողութեան տակ առնուած Հայաստանի «Կազբրոմ Արմենիա» ընկերութեան կողմէն իր կարելիութենէն շատ աւելի պակաս օգտագործուած է, պատճառ դառնալով որ Հայաստանը գրեթէ կատարելապէս կախման մէջ մնայ Ռուսիոյ կազէն: Յստակ է, որ Ռուսիան ինչքան որ կրնայ Հայաստանին իր բռունցքին մէջը պահած է ու բաւական յաջողած: Հարցը հասած է այն բանին որ Ռուսիան անգամ միջամտած է հայկական բանակի զգեստներուն ձեւաւորման մէջ:
Բոլորն ալ գիտեն որ Ռուսիան կայսրութիւն է ու այդ չափանիշներով կը մտածէ ու կը գործէ: Բայց ինչո՞ւ Հայաստանի նախկին կառավարութիւնը առիթը տուած էր նման նուաստացուցիչ ենթակայութեան: Այսօր արդէն յստակ է, որ նախորդ վարչակարգին զանազան անդամները անձնական գործարքներու մէջ էին նախորդ Խորհրդային տարածքի երկիրներուն՝ գլխաւորապէս Ռուսիոյ հետ, որ անոնցմէ շատերը գաղտնիքներ կը կրէին որոնց մասին տեղեակ էին ռուսական եւ ոչ միայն ռուսական գաղտնի գործակալութիւնները: Ասոր վրայ պէտք է աւելցնել գլխաւորը, որ սեփական ժողովուրդին կողմէն իր՝ նախորդ վարչակարգին նկատմամբ աջակցութեան բացարձակ բացակայումն էր: Ահա այս բոլորը անկարելի կը դարձնէին, Հայաստանի արտաքին քաղաքականութեան պէտք եղած չափով անկախ ըլլալուն: Փաստօրէն Ռուսիոյ հետ Հայաստանի յարաբերութիւնները, ոչ թէ դաշնակցային էին, այլ տիրոջ ու ենթակայի:
Փաշինեանին Իրան այցելութեան հետ կապուող կարեւոր հանգամանք մը կայ որ պէտք է անպայման մատնանշել: Ըստ Հայաստանի ամենայարգուած քաղաքական վերլուծաբաններէն եւ Լիբանանի մէջ Հայաստանի նախկին դեսպան Արման Նաւասարդեանին, Իրանը Հայաստանի հետ համագործակցութեան նման առաջարկներ ամենաբարձր մակարդակով ու բացայայտօրէն յայտարարելէ առաջ պէտք էր, որ համաձայնեցուցած ըլլար զանոնք Ռուսիոյ հետ: Հետեւաբար ինչ որ տեղի ունեցաւ Փաշինեանի Իրան այցելութեան ընթացքին, եթէ նոյնիսկ Ռուսիոյ համար այնքան ալ ցանկալի չէր, բայց ստացած էր ատոր լռելեան համաձայնութիւնը Իրանի գործօնի պատճառով:
Միւս կողմէն ոմանք կրնան մտահոգուիլ Ա․Մ․Ն․ դիրքորոշման նման այցելութեան մը ու Հայ-Իրանական յարաբերութիւններուն տեղի ունենալիք լայնածաւալ զարգացման ու խորացման վերաբերեալ, մանաւանդ անցեալ տարուան Հոկտեմբեր ամսուն Ա․Մ․Ն․-ի նախագահի ազգային անվտանգութեան հարցերով խորհրդական Պոլթընի Հայաստան կատարած այցելութենէն ետք, որուն նպատակը Իրանին աւելի մեկուսացնելն էր Հայաստանին ալ ներքաշելով այդ գործընթացքին մէջ: Յստակ է, որ Իրանին մեկուսացման ուղղուած քաղաքականութեան Հայաստանէն մասնակցիլ պահանջելը կատարելապէս դէմ է Հայաստանի ռազմավարական շահերուն ու նոյնիսկ իր մէջը գոյութենական պարունակութիւն ունի: Յստակ է, որ Հայաստանը չէր կրնար ներքաշուիլ Իրանի հանդէպ թշնամական նման արկածախնդրութեան մը մէջ: Յամենայն դէպս, հոս Ա․Մ․Ն․ քիչ բան կրնայ ընել ինչքանով ալ տարօրինակ կրնայ թուալ այս մէկը: Այս մտավախութիւնը կը փարատուի նկատի առնելով Ռուսիոյ ու մանաւանդ Ա․Մ․Ն․ դաշնակից Եւրոպայի ընդդիմութիւնը Իրանի հանդէպ Ա․Մ․Ն․ ներկայ քաղաքականութեան:
Փաշինեանի այցելութեան արդիւնքը պիտի ըլլայ եկող շրջանին տարբեր ուղղութիւններու վրայ Իրանին հետ փոխշահաւէտ համաձայնութիւններ կնքել, որ իր կարգին պիտի նպաստէ Հայաստանի տնտեսական աճին ու առիթ պիտի ընծայէ որպէսզի Հայաստանը աւելի կարելիութիւններ ունենայ բազմակողմանի ու հաւասարակշռուած յարաբերութիւններ մշակելու:
Վերջացնելով այս հատուածը կարելի է հաստատել, որ վարչապետ Փաշինեանին Իրան այցը նոր սկիզբ մըն էր Հայաստանի համար, որ յաջող անցաւ այն աստիճան, որ Ատրպէյճանական աղբիւրները կատարելապէս լռեցին այս մասին: Կարծէք նման բան մը ընդհանրապէս տեղի չէր ունեցած: Նոյնը ըրին հայկական որոշ կողմերը, մանաւանդ Հանրապետական կուսակցութեան հետ կապ ունեցող աղբիւրները:
Նոյն օրերուն, երբ Վարչապետը Իրան կը գտնուէր, ոչ պակաս կարեւոր եղելութիւն մը տեղի ունեցաւ Հայաստանի գլխաւոր դաշնակից երկրին՝ Ռուսիոյ մէջ: Ազգային Ժողովի նորընտիր խօսնակ Արարատ Միրզոյեանը իր առաջին արտաքին պաշտօնական այցելութիւնը կու տար եւ հասկնալի պատճառով այդ այցելութիւնը Հայաստանի գլխաւոր դաշնակից Ռուսիան էր: Այդ այցելութեան ընթացքին առաջին անգամ ըլլալով Հայ-Ռուսական միջ-խորհրդարանական յարաբերութիւններուն պատմութեան մէջ Հայաստանի Ազգային Ժողովի խօսնակը ելոյթ ունեցաւ Ռուսիոյ Դաշնակցային Ժողովին մէջ: Գրեթէ կատարեալ ռուսերէնով Միրզոյեանը առանց քծնելու, լուրջ, դրական ու շինիչ պարունակութեամբ խօսեցաւ Հայ-Ռուսական յարաբերութիւններուն մասին: Ատկէ ետք անդրադարձաւ Արցախի խնդրի մասին, կեդրոնանալով Ատրպէյճանի հայկական ջարդերուն վրայ:
Սակայն Միրզոյեանի ելոյթին ամենէն կարեւոր մասը այն եղաւ, որ խօսելով Ռուսիոյ պետական ամենաբարձր ամբիոնէն ու ըլլալով Հայաստանի երկրորդ պետական դէմքը դատապարտեց այն հանագամանքը, որ նոյն օրերուն ռուսական Տումայէն քանի մը պատգամաւորներ, ու ինչքան ալ տարօրինակ է անոնց մէջը ըլլալով Հայ-Ռուսական բարեկամութեան միջ-խորհրդարանական խումբի անդամներ, այցելած էին Պաքու ու մասնակցած էին այսպէս կոչուած Խոջալուի ջարդին յիշատակին նուիրուած միջոցառումներուն: Ետքը հաստատուեցաւ, որ Միրզոյեանը վերջին օրը աւելցուցած էր իր ելոյթին այդ հատուածը տեղեկանալով Պաքուի մէջ եղածի մասին ու խորհրդակցելէ ետք Փաշինեանին հետ: Յաջորդ օրը նոյն նիւթի մասին հայ լրագրողի հարցումին, Ռուսիոյ արտաքին նախարարութեան խօսնակ Զախարովան փորձեց ռուսական գործադիր իշխանութեան վրայէն պատասխանատուութիւնը թօթափել ըսելով, որ այդ հարցումը պէտք է ուղղել տուեալ պատգամաւորներուն: Լրագրողի պնդումէն ետք Զախարովան արդարացաւ ըսելով, որ պատգամաւորները գործադիր իշխանութենէն անկախ մարդիկ են, բան մը որ Ռուսիոյ պարագային չի համապատասխաներ իրականութեան, որովհետեւ ամէնքն ալ գիտեն որ Տումայի ընտրութիւնները կը ղեկավարուին ու կը հսկուին պետութեան կողմէն: Միւս կողմէն Ռուսիոյ մէջ Հայաստանի դեսպան Վարդան Տողանեանը «Էքօ Մոսկուա» ռատիոկայանին տուած հարցազրոյցին մէջ իր վրդովմունքը յայտնեց ռուս պատգամաւորներուն հակահայկական արարքին առիթով:

Ու ահա հո՛ս է պատմական անկիւնադարձը, որուն մասին մանաւանդ Փաշինեանը յաճախ կը խօսէր եւ որուն բացայայտ ու զօրաւոր ձեւով հաստատումը տեսանք Ռուսիոյ ամենաբարձր ամբիոնէն արատասանուած Միրզոյեանի ելոյթին մէջ: Փաշինեանին կողմէն հպարտ բառը անընդհատ գործածելուն մէջ նաեւ այս բաղադրիչը կայ, Հայաստանի արտաքին քաղաքականութեան հպարտ ըլլալու բաղադրիչը կայ, որ մասնագիտական լիզուով պիտի բնութագրուէր որպէս անկախ քաղաքականութիւն: Բնական է, որ անգամ գերպետութիւնները կատարելապէս անկախ չեն կրնար ըլլալ: Ամէն բան կը բնութագրուի չափերուն ու ձեւերուն մէջ: Այնպէս ինչպէս որ այն մարդը, որ հոգեւորապէս կայացած է ու բարոյապէս մաքուր, այն մարդը որ վախնալու պատճառ չունի, նման մէկը ուրիշ ձեւով կը յարաբերի ուրիշներուն հետ պահելով իր անկախութիւնը, նոյնն է ժողովուրդներու ու պետութիւններու պարագային: Նոր Հայաստանի վերին ղեկավարութեան փճացած չըլլալը, անոր անդամներուն գործարքներ չունենալը ըլլա՛յ Հայաստանի մէջ, ըլլա՛յ Հայաստանէն դուրս, Նոր Հայաստանին Եւրոպայի կողմէն ցոյց տրուած ե՛ւ բարոյական, ե՛ւ քաղաքական, ե՛ւ տնտեսական աջակցութիւնը, ու մանաւանդ Հայաստանի մէջ Փաշինեանին ու անոր կառավարութեան վայելած աջակցութիւնն ու վստահութիւնը, այս բոլորը պատճառ կը դառնան որ Հայաստանը ունենայ տրամաբանութեան վրայ հիմնուած անկախ քաղաքականութիւն, ի տարբերութիւն նախորդ վարչակարգին որ այնքան խրուած էր տարբեր հաշիւներու ու անօրէն անձնական հարստացման հետ կապ ունեցող տարբեր գործարքներու մէջ, որ անկախութեան ցուցադրման նուազագոյն դրսեւորումն անգամ անկարելի, կամ լաւագոյն պարագային դժուար կը թուար: Չմոռնանք. քաղաքականութեան մէջ շահերն ու հաշիւներն են գերիշխողը: Այսօր եթէ Ռուսիան Հայաստանի մէջ զօրակայան ունի, այդ մէկը ըրած է մեզմէ աւելի իր ռազմավարական շահերուն համար, նկատի առնելով որ բացի Հայաստանէն իրեն դաշնակից ուրիշ երկիր մը չէ մնացած իր նախկին կայսրութեան՝ Խորհրդային Միութեան Կովկասեան տարածքին մէջ: Կրնայ ըլլալ, որ Փութինին համար Փաշինեանին հետը աւելի դժուար է գործ ունենալը քան իրեն կամակատար Քոչարեանին կամ Սարգիսեանին հետ, բայց Փութինը ազգային մարդ է եւ կը յարգէ Փաշինեանին որ իր կարգին Հայաստանի ազգային շահերը անկեղծօրէն կը պաշտպանէ: Ասոր մասին քանի մը անգամ խօսած են ռուս վերլուծաբանները: Ահա ասկէ կու գայ Ռուսիոյ Հայաստանին բարենպաստ պայմաններով Սու-30 կործանիչ օդանաւերու վաճառքը, բան մը որ խօսուացաւ ու այդպէս ալ չիրականացաւ նախորդ կառավարութեան օրօք, օդանաւեր՝ որոնք կրնան նաեւ գործածուիլ յարձակողական նպատակներով: Այս մէկը փաստ մըն է, որ Ռուսիոյ վերին ղեկավարութիւնը կ’ընդունի Նոր Հայաստանը ու ինչքան ալ իրեն համար յարմար չէ մանաւանդ նախորդ կառավարութեան հետ համեմատած անկախ Փաշինեանը, ան որոշած է համագործակցիլ Նոր Հայաստանին հետ նկատի ունենալով իր՝ Ռուսիոյ հաշիւները :
Երկու հանգամանքներ կրնան խանգարել Նոր Հայաստանին յաջողութեան: Առաջին՝ միջազգային կացութեան աւելի վատթարացումը ու պատերազմի մը կարելիութիւն մը Հայաստանի սահմաններուն մօտ, օրինակ Իրանի շուրջ, բան մը որ ներկայիս քիչ հաւանական է: Երկրորդ՝ Վարչապետ Փաշինեանին հեռանալը: Այս պատճառով Վարչապետին անձնական ապահովութիւնը կը մնայ գերկարեւոր առաջնահերթութիւն, նկատի առնելով որ թէ՛ արտաքին, թէ՛ ներքին հարթակներուն վրայ անհատներ ու շրջանակներ կան որոնց հակահայկական շահերուն կը հակասէ Նոր Հայաստանը: Այլապէս՝ հաւանականութիւնը մեծ է, որ Նոր Հայաստանը ոչ հեռու ապագային կրնայ դառնալ տնտեսապէս բարգավաճ, ռազմականօրէն աւելի հզօր, ժամանակակից չափանիշներով զարգացած պետութիւն ու հասարակութիւն:
Քաղաքականութիւնը միայն հաշիւներու կարգաւորման գործընթացք չէ: Իսկական մեծ քաղաքականութիւնը իր մէջը բարոյականութիւն կը պարփակէ, որուն կարեւոր մէկ բաժինը ազգային արժանապատուութեան պաշտպանումն է երբ հարցը կը վերաբերի արտաքին քաղաքականութեան: Մեծ քաղաքական գործիչը կը տարբերի սովորականէն, որ առաջինը ի տարբերութիւն երկրորդին ամէն բան կ’ընէ, նոյնիսկ անկարելին եւ երբեմն անգամ իր կեանքը կը զոհէ քաղաքականութիւնը բարոյական պահելու համար:
Ահա այս պատճաոով Միրզոյեանին ելոյթը պատմական է, եւ այդ մէկը կարելի է նկատել Նոր Հայաստանի նոր արտաքին քաղաքականութեան՝ ճիշտ տեղին ու ճիշտ ժամուն բարձրաձայն յայտարարած մանիֆեստը: Նոր Հայաստանը ինքնիշխանօրէն պիտի առնէ իր որոշումները, Նոր Հայաստանը այլեւս ասոր կամ անոր կամակատարը պիտի չըլլայ, Նոր Հայաստանը այլեւս պիտի չլռէ Հայ ժողովուրդի արժանապատուութեան հետ խաղցող որեւէ դրսեւորման նկատմամբ որտեղէն ալ որ գայ այդ, ու վերջապէս՝ Նոր Հայաստանը ի՛նքն է որ պիտի որոշէ թէ որո՞ւ հետ եւ ի՞նչ ծաւալներով ու չափերով կառուցէ իր յարաբերութիւնները գերազանցապէս նկատի առնելով Հայաստանի ու համայն Հայութեան գերագոյն ազգային ու բարոյական շահերը:

1 Comment

  1. «Փութինին համար Փաշինեանին հետը աւելի դժուար է գործ ունենալը քան իրեն կամակատար Քոչարեանին կամ Սարգիսեանին հետ, բայց Փութինը ազգային մարդ է եւ կը յարգէ Փաշինեանին»
    Նախընտրելի է ունէնալ խելացի հակառակորդ՝ քան տգետ բարեկամ:

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*