ԺԱՄ-ԺԱՄԱՆԱԿ


Սօսի Միշոյեան – Տապպաղեան
 

Նոր Տարուան սեմին ենք։ Տարի մը եւս կը գլորուի, կ՚երթայ։ «Որքա՜ն արագ կ՚անցնին տարիները եւ որքան ողորմելի է մարդը չկարենալ հրամայելու համար ժամանակին[1]»։ Գիտնալով հանդերձ Ռուբէն Սեւակի այս վերոյիշեալ խօսքը, չենք դադրիր վազելէ, հասնելու տենդ մը ունինք, ձգտում, այլապէս աննպատակ կ՚ըլլայ մեր գոյութիւնը։ Վերջերս ժողովուրդը այնքան անհամբեր դարձած է, որ կորսնցուցած է ժամանակի հասկացողութիւնը: Հակառակ անոր որ ժողովուրդը ինք ստեղծած է «ամէն բան իր ժամանակն ունի» ասոյթը, սակայն տարիներու կուտակուած տառապանքը այնքան մեծ եղած է, որ շուտով, առանց տրամաբանական սպասումի, այժմ կ’ուզէ թօթափել զայն՝ ապրելու համար բարւոք կեանք մը: Հասկնալի է, որ նախորդ «ժամանակը պառաւեր էր», սակայն այս նորին համար եւս ժամանակ պէտք է, որ «ժամանակի քօղը ետ տանի», որպէսզի անցեալի ճշմարտութիւնները մէջտեղ ելլեն եւ նո՛ր սերմեր ծիլ տան։

Հետաքրքրական է, որ ժամանակ բառը ժողովուրդի մտածողութեան մէջ կ՚առնչուի որոշ դէպքի, կոտորածի, աղէտի, պատմական իրադարձութիւններու, յաղթանակի, ծնունդի եւ այլնի հետ։ Կէս կատակ, կէս լուրջ, Թաւշեայ Յեղափոխութեան օրերուն կը լսուէր «Նիկոլի թիւը» արտայայտութիւնը։ Թիւ հասկացողութիւնը հոս ժամանակի իմաստը ունի եւ number ըլլալէ աւելի տուեալ ժամանակին կ՚ակնարկէ։

Ատեն բառը որ նոյնպէս ժամանակի հասկացողութիւնը ունի, սերած է ատեան բառէն, որ կը նշանակէ ժողովասրահ։ Ժամանակի ընթացքին իմաստափոխութեան ենթարկուելով ստացած է ժամանակի իմաստ։ Հրաչեայ Աճառեանին քով կը կարդանք «ատեան հողմոյ» բառակապակցութիւնը, որ կը նշանակէ քամի փչելու ժամանակը։ Հետզհետէ բառը այդ նոր իմաստով  տարածում գտած է ժողովուրդին քով եւ երբ կ՚ըսուի «ատեն չունիմ», կը հասկցուի «ժամանակ չունիմ» միտքը։

Ժամանակ բառը բարբառներուն եւ արեւելահայերէնի խօսակցականին մէջ երբեմն կը փոխարինուի «վախտ» բառով, որ արաբերէնի وقت-ն  է։ «Սովէտի վախտը մենք լաւ էինք ապրում», կ՚ըսեն շատեր։

Ժամը ժամանակէն անդին ունի նաեւ եկեղեցիի իմաստ։ «Ժամ պիտի երթամ» արտայայտութեան մէջ  ժամը արդէն ժամանակի պարագայ ըլլալէ կը դադրի եւ կը դառնայ՝ տեղ։

Եկեղեցի իմաստով ժամ բառէն կազմուած են հետեւեալ բառերը.

Ժամանոց, որ կը նշանակէ փոքրիկ անօթք գինւոյ եւ ջրոյ ի սպաս ժամու պատարագի[2], Ժամկոչ, ժամհար, ժամզարկոց, ժամագիրք, ժամասացութիւն, ժամերգութիւն եւ այլն։ Հոսկէ ալ ունինք «ժամի դուռ իյնալ» մուրացկաններուն ակնարկող ժողովրդական խօսքը, կամ կծծի մարդու իմաստով՝ «Ժամու հաց ուտող» արտայայտութիւնը։

Ունինք ժում բառը, որ ժամ բառին ձեւափոխութիւնն է եւ կը նշանակէ անգամ, հեղ. «Մէկ ժում կ՚ուտէ, որպէսզի կշիռքը պահէ», կ՚ըսէ ժողովուրդը։

Ժամանակ բառը կազմուած է ժաման-ա՞կ, թէ ժամ-անակ ածանցման ձեւերէն։ Աճառեան կը նկատէ, որ ժաման բառը սերած է պահլաւերէնէն zaman ձեւէն, սակայն ժամը հայկական ծագում ունեցող արմատ կը սեպէ, պատճառաբանելով որ սեմական լեզուներէն փոխառութեան պարագային, սոյն բառը պիտի ունենայինք «զ»ով (զամանակ) եւ ոչ թէ «ժ» (ժամանակ)։

Ժաման բառը փութկոտի իմաստ ալ ունի, այսինքն՝ ժամանակին հասնող։

Ժաման անել՝ հասցնել։
Ժամանել՝ հասնիլ

Ժողովրդական բառ ու բանին մէջ հետաքրքրական ասոյթներու կը հանդիպինք ժամ- ժամանակ բառերով։ Աճապարող կնկան համար ժողովուրդը կ՚ըսէ. «Ժամի կնիկ է», նկատի առած որ եկեղեցի գացող կիները փութկոտ կ՚ըլլային։

Մէկուն ժամը գալ կը նշանակէ յաջողութեան երջանիկ պահը ապրիլ, բայց երբ մէկուն ժամը կը հասնի, կը նշանակէ տարակոյս չկայ, պիտի մեռնի։

Մարդ կայ Ժամը ժամին՝ ճշգրիտ որոշեալ ժամանակին կը գործէ, երբեմն ալ ժամը ժամէն կ՚անցնի, այսինքն՝ կ՚ուշանայ. «Մինչեւ Շուշանը զարդարուի, ժամուորը ժամէն կ՚արձակուի[3]»։ Մարդ ալ կայ, որուն քով՝ Ժամը ժամուն չի յարմարիր, որովհետեւ փոփոխամիտ է։ Անդին կան նաեւ անոնք, որոնք ոչ ժամ ունին ոչ պատարագ, որովհետեւ առանց դադարի կ՚աշխատին։

Ժամերը չար ու բարի ալ կ՚ըլլան ատեն-ատեն։ «Չար ժամ», կ՚ըսէր մեծմամաս, երբ փոքր եղած ժամանակս տեղէ մը իյնայի ու գլուխս արիւնէի։

Ժամանակը իր անիւը ունի, որ կրնայ դառնալ մէյ մը աջ, մէյ մը՝ ձախ։ «Ժամանակին անիւը դարձաւ» երբ կ՚ըսենք՝ կ՚ակնարկենք կա՛մ նոր ընթացող յաջող կեանքի մը, կամ ալ՝ ճիշդ հակառակին։

Որքա՜ն կարեւոր է ժամանակին հետ քայլ պահելը, «թէ ուզում ես երգդ լսեն ժամանակիդ շունչը դարձիր[4]» պիտի ըսէր Եղիշէ Չարենց այս առիթով, այլապէս Ժամանակավրէպ մարդ պիտի նկատուիս հասարակութեան մէջ։ Ու որքա՜ն անգին նուէր է մարդուս համար ուրիշին կողմէ իրեն յատկացուած  ժամանակը. սիրոյ լաւագոյն դրսեւորում չէ՞ միթէ, երբ սիրող անձը իր ժամանակը քեզի կը նուիրէ. «Չկորսնցնելու համար պէտք էր ժամանակին ժամանակ յատկացնէր», կ՚ըսէ վիրաւորուող անձը՝ անընդհատ «ժամանակ չունիմ» յանկերգը լսելէն յոգնած։

Թող գալիք ժամանակներն ու թիւերը միա՛յն ու միա՛յն յիշարժան պատումներով լեցուին, զերծ ըլլան կոտորածներու եւ աղէտներու դրուագներէն ու մարդիկ երբեք չզլանան իրարու ժամանակ նուիրելէ։

[1] Ռուբէն Սեւակ, Երկեր, Ե. 1996, էջ 206։

[2] Հրառեայ Աճառեան, հայերէն Արմատական բառարան, Ե. 1926, էջ 222։

[3] Ստեփանոս Մալխասեանց, հայերէն բացատրական բառարան, Ե. 1945,  էջ 139։

[4] Ե. Չարենց, Երկերի ժող., Ե., 1968, հ. 4, էջ 26:

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*