Շարլ Ազնաւուրի Հետ

ՊՕՂՈՍ ՇԱՀՄԵԼԻՔԵԱՆ
Լոս Անճելըս

Շարլ Ազնաւուրի մասին շատ խօսուած ու մելան հոսած էր իր ողջութեան: Շատ խօսուեցաւ ու գրուեցաւ, նաեւ յետ մահու:
Գովաբանական խօսքերն ու գրութիւնները բազմաթիւ ըլլալով հանդերձ, ամբողջական չեն կրնար ըլլալ: Տակաւին այնքա՜ն գրելիք կայ իր մասին:
Այս քանի մը տողերուս մէջ, եթէ խօսիմ իր արուեստի մասին, վստահաբար նորութիւն մը տուած պիտի չըլլամ: Փոխարէնը, պիտի ջանամ քանի մը յիշատակներով վերյիշել այն օրերը, երբ պատիւն ու բախտը ունեցայ 10 օրեր վայելելու իր ներկայութիւնը: Մօտէն ծանօթացայ անձի մը հետ, որուն համար շատ շատեր, երանի պիտի տային ինծի: Այո՛, բախտաւոր էի աւելի քան շաբաթով մը «գործակցելու» Ազնաւուրի նման հանճարեղ տաղանդի մը հետ:
Կարելիութեանս սահմաններուն մէջ, պիտի ջանամ վերյիշել այդ անմոռանալի օրերը:

Թորոս Սիրանոսեանի հետ

Շարքը երկար է Լիբանան հրաւիրուած, միջազգային համբաւի տիրացած երգիչներուն, որոնց երգահանդէսներուն, քանի մը երգերով բացումը կատարելու առիթը տուած էր մեզի, «Էփի Քլապի»ի սեփականատէր, հայազգի Թորոս Սիրանոսեան, որ դժբախտաբար ո՛չ իսկ մէկ բառ հայերէն կը խօսէր:
Յիշողութենէս հեռացած են այդ արուեստագէտներէն շատերու անունները: Մաս կը կազմէինք իրենց յայտագիրներուն եւ … այդքան: Ո՛չ մէկ յիշատակելի դէպք, սակայն այդ տաղանդաւոր արուեստագէտներուն մէջ, իւրայատուկ անձնաւորութիւն մըն էր Շարլ Ազնաւուր: Ինչպէ՞ս կարելի է մոռնալ այդ 10 օրերը, երբ բախտը ունեցանք մօտէն ծանօթանալով վայելելու իր ներկայութիւնը: Արժանացանք իր հայրական խրատներուն: Մեզի հանդէպ, տարբեր սէր ու գուրգուրանք ցուցաբերեց, երբ իմացաւ, որ հայ տղոցմէ կազմուած նուագախումբ մըն ենք: Հայկական անուններ կը կրենք, իրարու հետ հայերէն կը խօսինք:

***
Շարլ Ազնաւուր, առաջին անգամ ըլլալով հրաւիրուած էր Լիբանան, երգահանդէսներու շարք մը տալու նախ՝ Քազինօ Տիւ Լիպանի բացօթեայ պարտէզին մէջ (Ճաշկերոյթ), իսկ 10 յաջորդական օրեր, Լիբանանի գեղատեսիլ գիւղերէն մէկուն մէջ գտնուող «Տէր Էլ Քալաա» վանքի պարտէզին մէջ, որ վերածուած էր բացօթեայ հանդիսասրահի մը:
Շատ ունկնդրած էի իր երգերը: Գիտէի որ հայ է, սակայն շատերու նման, «ֆրանսացած» հայ կը կարծէի: Վստահ չէի, հայերէն կը հասկնա՞յ, կամ կը խօսի՞ իր մայրենիով:

Այդ օր, ամէն բանէ աւելի, զիս տպաւորեց իր պաղարիւնութիւնը չկորսնցնելը:
Պատմեմ:
Ճաշկերոյթ-երգահանդէսը սկսելէն կարճ ժամանակ ետք, ձայնի սարքաւորումը խանգարում մը ունեցաւ եւ բարձրախօսներէն քանի մը հատը, դադրեցան աշխատելէ: Նման դէպք պատահած է մեզի հետ եւ խուճապի մատնուած՝ ձախող ելոյթ մը ունեցած ենք այդ օր: Պարագան բոլորովին տարբեր էր Ազնաւուրին հետ: Կարծես ոչինչ պատահած ըլլար:Շարունակեց երգել: Ամբողջացուց իր երգացանկը մինչեւ իր որոշուած դադարի ժամանակը: Մօտեցաւ ձայներու պատասխանատուին եւ ջղայնանալու կամ բարկանալու փոխարէն ժպտաց: -«Ժամանա՞կը գտաւ խանգարուելու», ըսաւ ու հեռացաւ: Աւելորդաբանութիւններու կարիքը չզգաց յիշեցնելու, որ կարելի եղածին չափ շուտ նորոգէ: Գիտեր, որ պատասխանատուն այդ մէկը պիտի կատարէր, ինք յիշեցնէր կամ ոչ:
Ճաշկերոյթը սկսած էր մեր նուագախումբի երգերով: Առիթ մը, որ ներկաները կարենան ընթրել: Ազնաւուր՝ «կեր ու խումի» երգիչ չէ: Ունկնդրութեան երգիչ է: Ճիշդ չէ, որ Ազնաւուրի նման արուեստագէտի մը երգած ժամանակ ներկաները ընթրեն: Սկզբունքով, այդ օրուայ մեր յայտագիրը աւարտած էինք, սակայն դարձեալ բեմ բարձրացանք, առիթ տալու, որպէսզի կարենան լուծել չսպասուած խանգարումը:
Կարճ ժամանակ ետք, ամէն ինչ կարգին էր: Կրկին բեմ բարձրացաւ Ազնաւուր, վստահաբար ուրախացնելով ներկաները, որոնք եկած էինք վայելելու Շարլ Ազնաւուրը, եւ ո՛չ թէ մեզ: Մեզի վստահուած էր միայն իր «բացը գոցել»: Ոչ աւելի:

** *
Յաջորդող օրերուն, երգահանդէսներու շարք մը «Տէր Էլ Քալաա»ի վանքի բացօթեայ շրջափակին մէջ, ուր բազմահարիւր աթոռներ զետեղելով, վերածուած էր ժամանակաւոր «հանդիսասրահի» մը:
Այդ օրերուն էր, որ մօտէն ծանօթացանք Շարլ Ազնաւուրին: Քազինօ Տիւ Լիպանի ելոյթին, նոյնիսկ իրեն մօտենալու առիթը չէինք ունեցած:

Ելոյթները սկսելէն ժամեր առաջ, կ’երթայինք «Տէր Էլ Քալաա»: Մեզ նման կանուխէն, ներկայ կ’ըլլային Շարլ Ազնաւուր, իր շատ երիտասարդ կողակիցը եւ 2 կամ 3 տարեկան աղջնակը, եւ բնականաբար իրեն ընկերակցող նուագախումբի անդամները:
Ամէն օր, նախքան ելոյթները, կը բարձրանար բեմ, եւ քանի մը երգերով կ’ուզէր վստահ ըլլալ, որ ամէն ինչ կարգին է, ու ապա կ’անցնէր վանքի երկար միջանցքներուն մէջ, եւ ինքնիրեն բարձրաձայն խօսելով կ’երթա՜ր ու կու գար: Բնականաբար չէինք մօտենար իրեն եւ տեղեակ չէինք թէ ինքզինքին ի՞նչ «կը պատմէր»: Քանի մը օր ետք, երբ արդէն իրարու ծանօթացած ու «մտերիմներ» դարձած էինք, մեր նուագախումբի երգիչը՝ Միմոն, համարձակութիւնը ունեցաւ հարցնելու «մենախօսութեան» մասին:
-«Նախ՝ կոկորդս կը «բանամ», ապա՝ ժողովուրդին հետ հաղորդակից դառնալու խօսքերուս փորձը կ’ընեմ»:
Իր ելոյթներու օրերուն չպատահեցաւ, որ իր նախորդող օրերու խօսքերէն մէկը դարձալ կրկնէր: Ամէն օր նորութիւն մը ունէր տալիք հանդիսատեսներուն, յաճախ համեմուած տարբեր հիւմուրով մը: Վստահաբար շատեր դարձեալ ներկայ կ’ըլլային: Չէր ուզեր միեւնոյն խօսքերով «ձանձրացնել» ներկաները: Յաճախ կը փոխէր, նաեւ երգացանկին շարքը: Դէմ էր միօրինակութեան:
Սահուն հայերէն կը խօսէր, եւ իր հետը բնա՛ւ ֆրանսերէն չխօսեցանք: Իրարու հետ մեր խօսակցութիւնը մեր մայրենիով էր, որուն համար ակներեւ էր իր ուրախութիւնը: Կը զգայինք թէ հաճոյքով կը խօսէր մեզ հետ, սակայն երբ իր նուագախումբի անդամներէն մէկը կամ միւսը ներկայ ըլլար, խօսակցութիւնը անմիջապէս կը փոխէր ֆրանսերէնի:
Իր նուագախումբի դաշնակահարը, ծագումով Լիբանանցի էր: Ռապպաթ էր մականունը: Փորձեցինք քանի մը բառ հետը խօսիլ ի՛ր մայրենիով: Ո՛չ իսկ մէկ արաբերէն բառ գործածեց: Մեզի համար յստակ չէր, անծանօ՞թ էր արաբերէնին, թէ պարզապէս չէր ուզեր գործածել իր մայրենի լեզուն, մինչ Ազնաւուրի համար հաճոյք էր հայերէն խօսիլը, երբ շրջապատուած էր հայերով:

Տակաւին անձնական յօրինումներ չէինք ձայնագրած: Մեր երգացանկը, Ֆրանսացի կամ ամերիկացի հանրածանօթ մեկնաբանողներու երգերով լեցուն էր, եւ մեր նուագախումբի երգիչը՝ Միմոն, յաջող կը մեկնաբանէր այդ երգերը, եւ կարելի եղածին չափ իր ձայնը կը փորձէր նմանցնել այդ երգիչներուն:
Շարլ Ազնաւուր նկատած էր այդ մէկը:
«Դուն պէտք է ըլլաս քո՛ւ անձդ: Պէտք է ունենաս երգելու քո՛ւ անձնական ոճդ, որպէսզի ունենաս քո՛ւ անհատականութիւնդ: Ուրիշին կապկելը հեշտ է: Ամենադժուարը՝ անձնական ոճ մը ունենալն է»:

Համերգներուն բացումը կը կատարէինք քանի մը երգերով, եւ մեր երգացանկին մէջ ունէինք ՄԻԱՅՆ մէկ հայերէն երգ, եւ այդ մէկը, մեծ խանդավառութիւն կը ստեղծէր ներկայ հանդիսատեսներուն մօտ, ինչ որ մտածել կու տար, որ մեծ թիւով հայեր, եկած էին վայելելու հայազգի մեծ արուեստագէտը:
«Ils sont tombés»եւ «Pour Toi Armenie»երգերը տակաւին չէր ձայնագրած, սակայն կը զգայինք, թէ հոգիով իսկական հայ մըն է: Անգամ մը անդրադարձաւ, թէ իրեն համար հաճելի էր հայ երգեր ունկնդրելը:

* * *

Քաթիա Ազնաւուր

Ամէն օր ելոյթէն առաջ փորձի ժամանակ, միքրոֆոնը փոքրիկ աղջնակին ձեռքը տալով կ’ըսէր: -«Chante ma poule, chante». (Երգէ աղաւնեակս, երգէ):
Օր մը մօտեցայ եւ հարցուցի.-«Պր. Ազնաւուր, երբ ձեր աղջիկը մեծնայ, արդեօք պիտի փափաքէի՞ք, որ երգչուհի դառնայ»:
-«Եթէ կարողութիւնը ունի, ինչո՞ւ ոչ».-եղաւ պատասխանը:
Այդ թուականէն տարիներ ետք, Լոս Անճելըսի մէջ Ազնաւուրի երգահանդէսին ներկայ էի տիկնոջս հետ: Հակառակ իր յառաջացած տարիքին, նոյն հարուստ ձայնը: Բացառիկ նուագախումբ եւ քանի մը երգչուհիներ կ’ընկերանային իրեն: Ժամանակն է ներկայացնելու նուագախումբի անդամներն ու իրեն ընկերակցող երգչուհիները, երբ յանկարծ… Քաթիա Ազնաւուր…: Անմիջապէս քանի մը տասնամեակ ետ գացի եւ յիշեցի փոքրիկ աղջնակը, որ մեծցեր է եւ հօրը կ’ընկերակցի: Յիշեցի Ազնաւուրի խօսքերը:
-«Եթէ կարողութիւնը ունի, ինչո՞ւ ոչ»…:

Ամէն անգամ երբ ունկնդրեմ Շարլ Ազնաւորի «Տէր Էլ Քալաա» վանքի մէջ մեկնաբանած երգերէն մէկը կամ միւսը, ինքնաբերաբար մտովի կը վերադառնամ այդ վայրը, ուր 10 օր վայելեցինք Ազնաւուրի ներկայութիւնը, իր սքանչելի երգերը: Կը մտաբերեմ այդ մշուշոտ երեկոները, երբ այն տպաւորութիւնը կ’ունենայինք, որ Շարլ Ազնաւոր, կ’երգէր ամպերու մէջէն: Այժմ, վերջնականապէս մեկնած է ամպերէն վեր, դէպի երկնային արքայութիւն:
Երբ ոեւէ անձ մահանայ, սովորութիւն դարձած է ըսել, «Վերջնականապէս լռեց իր ձայնը», սակայն այդ խօսքերը չեն համապատասխաներ Շարլ Ազնաւուրի: Իր ձայնը «Անլռելի զանգակատուն մըն է»: Ինչպէս մենք՝ այնպէս ալ մեզի յաջորդող սերունդները պիտի շարունակեն ըմբոշխնել աստուածատուր այդ ձայնը, այդ աներեւակայելիօրէն գեղեցիկ բանաստեղծութիւնները, որոնք միաժամանակ կեանքի հոգեբանական վերլուծումներ են:

Տասնեակ հազարաւոր մարդիկ, երգահանդէսներու ժամանակ, իրենց ծափահարութիւններով, շատ յաճախ յոտնկայս իրենց գնահատանքն ու սէրը արտայայտեցին, իսկ ներկայիս՝ տասնեակ հազարաւոր մարդիկ հաւաքուած են իրենց յարգանքի վերջին տուրքը տալու այդ «Փոքր Հսկային»:

Կոմիտաս հեռացաւ այս աշխարհէն մօտ 150 տարիներ առաջ, սակայն իր երգերը, նոյն թափով կը շարունակենք ունկնդրել: Նոյնն է պարագան Ազնաւուրի: Իր երգերը յաւերժական են: Անցեալն են, ներկան ու նաեւ՝ ապագան:

Շատեր Շարլ Ազնաւորի մասին կ’ըսեն թէ 100 տոկոս ֆրանսացի է, նաեւ 100 տոկոս հայ:

Ազնաւուր, 100 տոկոս ֆրանսացի երգիչ է, սակայն իբրեւ անհատ՝ Վաղինակ Ազնաւորեանը, 100 տոկոս ՀԱՅ է:

Անոր ո՛չ մէկ կասկած:

Ննջէ հանգիստ սիրելի Շարլ Ազնաւուր: Քեզ նման արուեստագէտները չեն մահանար:

Կ’ԱՆՄԱՀԱՆԱՆ:

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*