ԼԵՒՈՆ ՇԱՆԹԻ ԳԵՂԱՐՈՒԵՍՏԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ՀԱՍԿՆԱԼՈՒ ԵՒ ԲԱՂԴԱՏԵԼՈՒ ՓՈՐՁ ՄԸ.- 6 Ապրիլ 1869, Պոլիս – 29 Նոյեմբեր 1951, Պէրութ

 

Յ.Պալեան

Սեպտեմբեր 2017

Երեւան

Ներկայացուած՝ թատերական հիմնարկին մէջ

Այնքա՜ն գրուած եւ խօսուած է Լեւոն Շանթի մասին, որ իր գրականութիւնը ինքնուրոյն կերպով հասկնալու համար աւելի լաւ է որդեգրել ենթակայական մօտեցում: Ինչպէս կ’ըսէ ֆրանսական առածը, մշակոյթը այն է որ կը մնայ երբ մեր սորվածը մոռցած կ’ըլլանք: Այդպէս ալ պիտի փորձեմ յիշողութեան ճամբաներու վրայ վերագտնել Լեւոն Շանթը, ոչ միայն այնպէս որ էր եւ է ինք, այլ ըմբռնել, թէ ինչպէս կը ստեղծուի իր գրականութեան ստացումը այսօր, եթէ բաղդատութիւններ փորձենք, ինչպէս կը վերաբերի այսպէս կոչուած մտաւորական ընտրանին եւ ապա զանգուածը, որ ընթերցող է եւ հանդիսատես:

Թող զարմանալի չթուի, սփիւռքի մէջ Լեւոն Շանթ կը ճանչնան իր աշակերտները եւ մտաւորականները, որոնք այլեւս բազմաթիւ չեն: Անոնք կը պահէին յիշատակներ, տպաւորութիւններ, երախտագիտական զգացումներ: Սփիւռքի մէջ մարդիկ կը լսեն եւ կը լսէին Լեւոն Շանթի մասին իր թատերախաղերու ներկայացումներուն առիթով: Տպուածի ընթերցողները միշտ փոքրամասնութիւն եղած են, հետզհետէ աւելի նուազող, իսկ երբ տպուածը ամբոխը հետաքրքրող ոճիր-արկածի պատում չէ, ինչպէս Հայաստանի հեռուստաալիքները խճողած սերեալները, կամ ոճիր-արկածի պատումները, ընթերցողը կը դառնայ հազուագիւտ: Աւելցնենք հայ գիր եւ գիրք չկարդացողներու ցանկին վրայ բոլոր անոնք որոնք հայերէնը կը լքեն, արտասահման, նաեւ Հայաստան:

Սփիւռքի մեր սերունդին համար առասպելական դէմքեր էին Լեւոն Շանթ, Նիկոլ Աղբալեան, Կոստան Զարեան, նաեւ այլ դէմքեր, ինչպէս Աւետիս Ահարոնեան, Վահան Նաւասարդեան, Բենիամին Թաշեան, նաեւ ուրիշներ, ինչպէս Շաւարշ Նարդունի, Համաստեղ, Արամ Հայկազ, եւ ժամանակակիցներ՝ Եդուարդ Պոյաճեան կամ Անդրանիկ Ծառուկեան: Երբ հայկական դպրոցները նուազ համարկուած էին միջավայրին եւ անոր օրէնքներուն, օտար լեզուի ուսուցման ճնշումը չկար, հայ աշակերտութիւնը աւելի կ’ընկալէր հայ գրականութիւնը: Այդ ընկալման օղակը հիմա սեղմուած է ամենուրեք:

Լեւոն Շանթի «Ինկած Բերդի Իշխանուհին«, «Կայսրը», «Հին աստուածները» երբ ներկայացուէին, սրահները կը յորդէին, աշակերտներուն համար յատուկ ներկայացումներ կ’ըլլային: Հայերէն ներկայացում էր եւ մարդիկ սրահ կ’երթային հաղորդուելու, հայերէն լսելու, բացակայ չըլլալու, պարտականութիւն կատարած ըլլալու համար: Բեմէն մաքուր առոգանութիւն կը հնչէր, թատրոնը դաստիարակի դեր կը կատարէր նաեւ, նոյնիսկ եթէ ներկաները, բացի պատմութենէն, չէին կրնար հեղինակի միտքերը կարդալ պատկերներու, իմաստ փոխադրող խօսքերու, թատերական դիմակայումներու ընդմէջէն: Անոնք իրենք իրենց հարց չէին տար, հասկնալու համար, թէ «Հին աստուածներու» Վանահօր կամ Աբեղայի հոգեկան տակնուվրայութիւններու ետին ի՞նչ փիլիսոփայական խորհուրդ կար, իրենց համար անոնք այս կամ այն գաղափարի մարմնացումները չէին, ինչպէս այդ կ’ընէ գրական կամ թատերական երկի մը վերլուծողը: Պատկերազարդ պատմութիւն մը կը տողանցէր բեմին վրայ:

Հոս կ’ուզեմ նշում մը ընել: Գրական երկի մը հերոսները եւ կացութիւնները հեղինակին ներաշխարհը կը ներկայացնեն, անոնք ըլլան ապրուած իրականութիւն, թէ երազ, մտածում, չբաւարարուած ցանկութիւն: Հեղինակի մը համար կ’ըսէի, որ հայելիին մէջ կը նայի եւ կը գրէ, գործածած էի «ինքնախօսութիւն» բառը: Հերոսները հեղինակի տարբեր զգացումներու արձագանգն են: Լեւոն Շանթ բացառութիւն չէ, քանի որ իր ապրած ժամանակի խնդիրները, ակնկալութիւնները, երազները եւ դառնութիւնները նաեւ ինք կ’ապրէր եւ ապրեցաւ. երիտասարդական զգացումներէն մինչեւ ազգային-քաղաքական մաքառումներ, յաջողութիւններ եւ ձախողութիւններ: Իր գլխաւոր երկերը հեղինակեց երբ հայրենիքէն դուրս էր, հայրենիքէն դուրս ըլլալ, ինչ ալ ըլլան պայմանները, աքսոր է մտաւորականին եւ գրողին համար, ան նաեւ հոգեկան աքսոր է:

Ինչ կը վերաբերի գրողի, բանաստեղծի, թատերագրի եւ ընդհանրապէս արուեստի գործերուն, որքան ալ առարկայական ըլլանք, մեր դատումները կը հիմնուին մեր կենսափորձին, ծանօթութիւններուն, գիտական պատրաստութեան, ընկերամշակութային եւ քաղաքական կողմնորոշումներուն վրայ: Այսինքն ստեղծագործական աշխարհին նկատմամբ, մեր դատումները եւ գնահատումները ամբողջական կերպով առարկայական չեն կրնար ըլլալ: Արդարը, ճշգրիտը եւ ճշմարիտը ձգտում են: Անցողակի ըսենք, օրինակ, որ մեր գրական մեծ քննադատը, Յակոբ Օշական, նախատրամադրուած եղած է Լեւոն Շանթի նկատմամբ, եւ միշտ բացասական քննադատութեամբ հրապարակ եկած: Միակը չէ որ այդպէս էր, նաեւ Շիրվանզադէ: Կայ նաեւ մօտեցման միւս երեսը, երբ արտայայտուողները կը փորձեն անպայման գերագնահատել երկ մը: Այլապէս եւ այլ տեղ քննելի հարց:

Լեւոն Շանթի թատերական գրականութիւնը կարելի է դիտել իր կեանքի ժամանակաշրջաններու եւ ապրած աշխարհագրութիւններու  լոյսին տակ: Ի հարկէ, այսօր չէ որ կը կատարուի Լեւոն Շանթի գրականութեան գիւտը: Առաջին օրէն իսկ արտայայտուողներ եղած են, վերլուծողներ: Թերեւս շատ աւելի էջեր գրուած են Լեւոն Շանթի գրականութեան մասին, քան ինչ որ են իր էջերը: Յաւակնութիւն չունիմ հոս ամբողջական մատենագիտութիւնը տալու գրաքննադատական եւ յաճախ նաեւ իր մասին եղած զուտ գովերգական գրականութեան: Զրոյցի մը մակարդակին այդքան ալ կարեւոր չէ այդ, մանաւանդ որ այդ ձեւով կը դժուարանայ սեփական կարծիքի գոյացումը: Պարզապէս յիշեցման համար արձանագրենք, որ տարբեր ժամանակներ եւ տարբեր հակումներով մարդիկ, գրած եւ խօսած են, ինչպէս Շիրվանզադէն, խորհրդային շրջանի Գրողներու Միութեան նախագահ Եդուարդ Թոփչեանը, Նիկոլ Աղբալեանը, Մինաս Թէօլէօլեանը, որուն միջոցաւ է, որ առաջին անգամ լսած եմ Լեւոն Շանթի մասին: Խօսուած է նաեւ Լեւոն Շանթի մանկավարժութեան, լեզուին եւ դասագիրքերուն մասին: Առատ նիւթ կայ, ամփոփ եւ դիպուկ, 2009ին լոյս տեսած Լեւոն Շանթի նուիրուած գիտաժողովի արտայայտութիւններու հատորին մէջ, ուր յաճախ կան արագ եւ լուսաբանող նշումներ:

Ինչպէս յաճախ ըսած եմ, գրախօսականները, վերլուծումները, ուսումնասիրութիւնները միշտ օգտակար ըլլալով հանդերձ, բազմաձայն երկխօսութիւն ժամանակի գիծին վրայ հեռուի եւ մօտի մարդոց հետ, ոչինչ կը փոխարինէ ուղղակի ծանօթութիւնը, ընթերցումով կամ հանդիսատեսի աչքով եւ ականջով: Գրական գործ մը հասկնալու յոռեգոյն եղանակը, ընթերցումէ առաջ անոր մասին գրախօսականով կամ մեկնաբանութիւն  լսելով կարծիք կազմել է:

Անցեալ դարու մեծ իմաստասէր Հուսէրլ կ’ըսէր, որ «հարկ է երթալ դէպի իրերը մերկ եւ միամիտ հոգիով», այսինքն առանց նախատրամադրուած ըլլալու ուրիշներու կարծիքով, ընդունուած եւ նուիրականացած ճշմարտութիւններով, ոչ թէ մերժելու կամ ստորագնահատելու համար եղած աշխատանք մը, հեղինակաւոր դատում մը, այլ զգալու եւ ապրելու համար արուեստի գործի մը, քաղաքական տեսութեան մը, փիլիսոփայական գաղափարի մը արձագանգը մեր մէջ: Պարզ. պէտք է հարց տանք մենք մեզի՝ թէ ի՞նչ հասկցանք, ի՞նչ տեսանք, ի՞նչ կ’ըսէ ըսուածը, գրական երկը, գեղանկարը: Նոյն բանը չենք տեսներ եւ չենք լսեր երբ պատանի ենք, երբ երիտասարդ ենք, երբ կենսափորձ ունինք, կամ կը պատկանինք ընկերային տարբեր միջավայրերու: Առաւել, կայ նաեւ հիմնականը. պէտք է հարց տանք նաեւ, թէ ի՞նչ կ’ըսէ հեղինակը, որո՞ւ կ’ուղղուի իր խօսքը: Մեծն Սոկրատ կ’ըսէր, թէ հարցումները աւելի կարեւոր են քան անոնց տրուած պատասխանները, քանի որ հարցումը առաջին քայլն է ըմբռնումի: Ֆրանսացի ինքնատիպ գրող Անթուան տը Սէնթ’Էկզիւբերի կ’ըսէր, որ «ճշմարտութիւնը մէկուն համար կառուցել է, միւսին համար բնակիլ»:

Այսպէս եթէ մօտենանք Լեւոն Շանթի գրական-ստեղծագործական հոլովոյթին, Պոլիսէն Կովկաս, Եւրոպա, ապա կրկին նոր դիմագիծ ստացող եւ եռացող Կովկաս, հուսկ Միջին Արեւելք, եւ հարց տանք, թէ ի՞նչ եղած են նոյն մարդուն զգացական, իմացական, գաղափարական եւ ընկերաքաղաքական ըմբռնումները որպէս հետեւանք ժամանակի եւ մշակութային-քաղաքակրթական շփումներու, մշակութային ազդեցութիւններու, ընտրանքներու:

Միշտ ի մտի պէտք է ունենալ, որ Պոլիսը, ուր ծնած էր եւ հոն իր առաջին կազմաւորումը ստացած էր Լեւոն Շանթ, Հայաստան չէր, ինչպէս Հայաստան չէր Թիֆլիսը, բայց այդ քաղաքներուն մէջ սկիզբ առաւ հայ կրթական եւ մշակութային զարթօնքը՝ իր զոյգ թեւերով եւ տարբերութիւններով, նոյն հասարակաց ենթահողի վրայ, բայց տարբեր միջավայրերու մէջ: Այդ ԺԹ դարու երկրորդ կէսին էր: Այն օրերուն կարծէք արեւելահայութիւն եւ արեւմտահայութիւն նուազ անջատուած էին, իրարմէ հեռանալու եւ հեռացնելու ազդակները նուազ գործօն էին: Պոլսէն եւ Արեւմտահայաստանէն Գէորգեան Ճեմարան կու գային ուսանելու, արեւելահայ ուսուցիչներ կ’երթային Արեւմտահայաստան եւ Պոլիս, Պոլսէն դերասաններ կու գային Կովկաս: Լեզուական տարբերութիւնը այսօրուան պէս շեշտուած չէր, որպէս բառամթերք եւ շարահիւսութիւն, մասնաւորաբար՝ որպէս ուղղագրութիւն: Մեծ դերասանուհին Պոլսէն Կովկաս կու գար:

Պոլիսը իր ընկերաքաղական կացութեան բերումով, գտնուելով Եւրոպայի դռներուն, ըլլալով նաեւ բազմազգ-կոզմոպոլիտ քաղաք, ուր կային քաղաքին իրաւ տէրերը, յոյները, կային նաեւ մեծ թիւով եւրոպացիներ, կաթողիկէ եւ բողոքական եկեղեցականներ: Գրականութիւնը, որոշ յապաղումով, մանաւանդ կը գտնուէր ֆրանսական վիպապաշտութեան (ռոմանտիզմ)ի եւ Մխիթարեաններու ազգային-պատմական վիպապաշտութեան ազդեցութեան ներքեւ: Բոլորին ծանօթ են շրջանի մեծ անունները, ինչպէս Ալիշանի, Պետրոս Դուրեանի: Պոլիսը իր բնութեամբ, գեղեցկութիւններով, յիշատակներով, կը տրամադրէր վիպապաշտութեան: Արդէն, ինչպէս միշտ եւ ամենուրեք, հայերէն սորվողը կը փորձուի բանաստեղծութիւն գրելու: Այդ ձեւով ալ հայ գրականութեան մէջ մուտք գործած է Լեւոն Շանթ: Օրինակ.

Ահա՜ ելաւ լուսինն արծաթ

մութ ամպերու ստուերէն,

ահա՜ նաւակն ալ գեղազարդ

մեր դրացի ժայռերէն:

Անո՜ւշ հովիկ,

փչէ՜ յուշիկ

ու բե՛ր ինծի

բիւր ժիր ալիք:

Քիչ մը երեւակայութեամբ մենք մեզ կը գտնենք Վոսփորի գեղատեսիլ ներշնչող մէկ անկիւնը: Հիմա ոչ ոք նման տողեր պիտի չհրատարակէր, ոչ Պոլիս եւ ոչ այլուր:

Թէեւ բարձրանալու ցանկութիւնը, որ հետագային պիտի յատկանշէ Լեւոն Շանթի գործը, նոյն ռոմանթիկ պարզութեամբ, կայ այդ շրջանի իր բանաստեղծութիւններուն մէջ, բայց քիչ մը չափազանցութիւն կ’ըլլայ, եթէ ըսենք, որ անոնք ձեւով մը սկզբնաւորումն են իր թատերական երկերուն առանցքը կազմելու կոչուած գերանցման վարարող գաղափարին: Կը գրէ, «Վեր» խորագրին տակ.

Էհէ՜յ,  ես վեր թռչիլ կ’ուզեմ.

մաքուր է հոն, արձակ, ազատ.

հոն հովին դէմ ես կը վազեմ,

իբրեւ եղբայրն իր հարազատ.

ալեւորիկ լերան ցայտին

կ’ուզեմ թառիմ բազէէն վեր,

վերէն նայիմ ամպի կոյտին,

ուր կայծակներն են պահուըտէր:

Գիտեմ, վարէն այն վարանոտ

Խելօք մարդոց երամն ստուար՝

«Ի՞նչ գործ ունի այդ խեւը հոդ»

պիտի ըսեն, նային իրար.

եւ թո՛ղ նային, հեգնեն ալ թո՛ղ

խելօք ծաղրովն իրենց անհամ.

Էհէ՜յ, միշտ վեր ես սրտադող

միշտ վե՜ր կ’ուզեմ, որ խոյանամ:

Այս եւ այլ բանաստեղծութիւններու մէջ, Լեւոն Շանթ իր ժամանակակիցներուն նման, անձնատուր կ’ըլլայ վիպապաշտ ապրումներու, առանձին եւ միակ ըլլալու հետեւանք անհասկնալիութիւն կ’աղաղակէ, ինչպէս կ’ընէին ֆրանսացի վիպապաշտները, որոնց հետ բաղդատութիւնը պարզ է: Օրինակ, քառեակ մը ԺԹ դարու բանաստեղծ Ժերար տը Ներվալէն.

Ես խրթին եմ, այրին, անմխիթարը

Աքիթէնի իշխանը քանդուած աշտարակով,

Իմ միակ աստղս մեռած է, եւ վինս ճաճանչաւոր,

Կը կրէ սեւ արեւը մելամաղձութեան:

Je suis le ténébreux, le veuf, l’inconsolé
Le prince d’Aquitaine à la tour abolie 
Ma seule étoile est morte, et mon luth constellé 
Porte le soleil noir de la Mélancolie.

Պէտք է նաեւ ըսել, որ Լեւոն Շանթի բանաստեղծութիւնները արձագանգելով հանդերձ իր ժամանակի հոսանքին, մեծ նուաճումներ չեն: Անոնց մէջ կարելի է տեսնել ինքզինք եւ իր ուղին փնտռող գրագէտը: Նոյն ձեւով կրնանք գնահատել իր առաջին վէպերը, որոնք աւելի խտութիւն եւ հոգեկան նուաճում ունին, բաղդատած բանաստեղծութիւններուն: Ուշադրութեան արժանի է այն օրէն սկսեալ «իր հայերէնը» ստեղծելու փորձը, «կ’ուզեմ թառիմ», փոխան «կ’ուզեմ թառիլ»ի, որուն պիտի անդրադառնամ գրական լեզուի անխաթար պահպանման եւ ստեղծագործութեան յարաբերութեան պարագային, բաղդատուելով, օրինակ, ֆրանսական գրականութեան եւ թատրոնին:

Լեւոն Շանթի ստեղծագործական գրականութեան ուշագրաւ մասը կը կազմեն իր թատերական երկերը, իրենց նիւթով, բեմական կառուցումով, արուեստով, մարդկային հոգեվիճակներու եւ ցանկութիւններու տիպարային սրումով, բայց նաեւ արդիականութեամբ, քանի որ մարդուն եւ ընկերութեան վերաբերող խնդիրները այժմէական են, ունին ընդհանրական բնոյթ, անոնց կը հանդիպինք անցեալի եւ ժամանակակից միջազգային գրականութեան մէջ, որպէս ընկերահոգեբանական կացութիւններ եւ մթնոլորտ, որոնք կ’առնչուին իշխանութեան, իշխանաւորին, զանոնք առաջնորդող գաղափարներուն եւ յարաբերութիւններուն: Առանց բացորոշ ըլլալու, անոնք կը յուշեն այն՝ որ ժամանակները յղի են նորի մը համար, որ դեռ յայտնի չէ: Բայց նաեւ կը վերադառնան ժամանակի շրջանակաձեւ թաւալման ընթացքին:

Յիշեցման համար թուենք Լեւոն Շանթի թատերական երկերը. ԵՍԻ ՄԱՐԴԸ  ((1904), ՈՒՐԻՇԻ ՀԱՄԱՐ (1906), ՃԱՄԲՈՒՆ ՎՐԱՅ (1909), ՀԻՆ ԱՍՏՈՒԱԾՆԵՐ (1909), ԿԱՅՍՐ (1916), ՇՂԹԱՅՈՒԱԾԸ (1918), ԻՆԿԱԾ ԲԵՐԴԻ ԻՇԽԱՆՈՒՀԻՆ (1921),  ՕՇԻՆ ՊԱՅԼ (1932):

Առաջին երեք երկերը դեռ չունին այն մեծ թատերական կառուցումները, որոնք պիտի յատկանշեն յաջորդող գործերը: Անոնք պատմական ժամանակաշրջանի հայ կեանքը յուզող խնդիրներ կ’արծարծեն, երբ ծաւալած էր հայոց ազգային ազատագրական պայքարը, ընկերային արդարութեան վարդապետութիւններ տարածուած էին բոլոր երկիրներու մէջ: Այս երեք երկերը կը թատերականացնեն անոնց մուտքը հայկական ընկերութեան մէջ, անհատի եւ հաւաքականի շահագրգռութիւններու բախման մասին կը վկայեն: Յաջորդ հինգ երկերը, ճիշդ է, իրենց բովանդակութեամբ պատմական են, ունին անցեալը եւ հայ ընկերութիւնը որպէս խորքի պատկեր, թոյլ տալով որ հեղինակը ազատօրէն խօսի ժամանակակից ընկերութիւնը եւ մարդը յուզող հարցերուն մասին, սակայն անոնք պատմութեան վերծանումը չեն, իրապէս ապրած եւ գործած անձերու կեանքին եւ գործին չեն վերաբերիր: Վիպագիրը կամ թատերագիրը պատմաբան չէ, ան ազատօրէն կը վերաբերի դէպքերուն, որոնք կը կրեն իր միտքերը: Անոնք խորհրդանիշներ են, որոնցմով եւ որոնց շուրջ կը հիւսուին հեղինակի գաղափարները, աշխարհընկալումները, իր ժամանակին մասին դատումները եւ կը բերեն իր անձնական կենսափորձի արձագանգը: Այսինքն, թատրոնի հում նիւթի պատմական տուեալները պատմութիւն չեն, պաստառ են, որուն վրայ հեղինակը, ինչպէս գեղանկարիչը, բառով եւ խօսքով կը փռէ իր գիծերը եւ գոյները, կ’ընէ իր ընկերային եւ ընկերահոգեբանական վերլուծումները: Պէտք է նշել, որ այդ ժամանակաշրջանին մեծապէս կը զարգանային ընկերաբանական եւ հոգեբանական գիտութիւնները, ընկերաբանականին մէջ ներառնելով անոնց  յարաբերութիւնը տնտեսութեան հետ:

Առանց գրքունակ ըլլալու եւ մեծ հմտութիւն ցուցաբերելու, եթէ բեմի վրայ տեսած ըլլանք Հէնրիկ Իպսենի ՍՈԼՆԷՍ ԿԱՌՈՒՑՈՂԸ  թատրերգութիւնը, հրատարակուած 1892ին, եւ նոյն տարիներուն բեմականացուած եւրոպական մայրաքաղաքներու մէջ, Պերլին, Փարիզ, գաղափար մը կազմենք Լեւոն Շանթի ապրած ժամանակի գաղափարներու եռեւեփումին մասին. Անուններ, ինչպէս յիշեցի Հենրիկ Իպսեն, բայց նաեւ Ֆրետէրիք Նիցչէ, Կնուտ Համսէն եւ ուրիշներ: Իպսենի հերոսը, Հալվարտ Սոլնէս, կը մերժէ պարզապէս ճարտարապետ կոչուիլ, կը նկատէ որ այդ բառը ընթացիկ է, եւ ինքզինք կը կոչէ կառուցող: Սերած ըլլալով հաւատացեալ ընտանիքէ մը, կառուցած է եկեղեցիներ, որոնց վրայ կը բարձրանար:

Բարձրացումը գերանցում է: Յիշել Լեւոն Շանթի հերոսներու հոգիի «անհաս» բարձունքները: Ագուցուած պատումը եւ տռամը խռովիչ են: Սոլնէսի երազանքը խիստ յատկանշական է, կ’ուզէ նուաճել ամբողջական ազատութիւնը, ըլլալ ազատ Աստուծոյ պէս, բայց ինք Աստուած չէ եւ աշտարակէ մը կ’իյնայ ու կը մեռնի: Բաղդատել «Հին Աստուածներ»ու Վանահօր եւ Աբեղային: Բացարձակի ձգտումը կարմիր թելն է Լեոն Շանթի հերոսներուն, անոնք կոչուին Գող Վասիլ, Օհան Գուրգէն, Հաննա, եւ նոյնիսկ՝ Թէօֆանօ, գինեպանի աղջիկ կայսրուհին:

Փակագիծ մը. Գերանցումի այս ձգտումը իր արտայայտութիւնը գտած է նաեւ ֆրանսացի դասականներու եւ նորերու թատերական երկերուն մէջ: Քորնէյի հերոսները այդպէս են, ընթացիկէն վեր, օրինակ, «Հորաս» երկին մէջ, երբ  հայր Հորասի իմաց կու տան, որ մարտի մէջ իր երկու որդիներու մահէն ետք երրորդի երեքի դէմ մարտէն փախուստը արդարցնողներուն կը պատասխանէ՝ «թող մեռնէր»: Անձնականի գերանցումի օրինակ մը: Կամ յունական թատրոնէն ժառանգուած Ժան Անույի «Անթիկոն»ը, երբ հերոսը մարդոց ընթացիկ օրէնքին կը հակադրէ աստուածային օրէնքը:

Արուեստի եւ ստեղծագործութեան ընթացիկ ըմբռնումներէն, դասականէն ազատագրում մը կայ իրաւ ստեղծագործութեան մէջ, ինչպէս գեղանկարչութեան պարագային, որուն համար ֆրանսացի պայծառ իմաստասէր Ալէն կ’ընէ հետեւալ բանաձեւումը, որ «լուսանկարչութիւնը ազատագրեց գեղանկարչութիւնը», այսինքն արուեստագէտը տեսանելի անմիջականէն անդին երթալու կարելիութիւն ունեցաւ: Այս իմատով ալ, թատրոնը եւ ընդհանրապէս գրականութիւնը, հեքիաթասացութիւն չեն:

Լաւ կ’ըլլայ խօսիլ Լեւոն Շանթի թատերական երկերու ընթերցման եւ բեմադրութեան մասին: Ներկայացման մը մէկ կամ երկու ժամ տեւողութեան ընթացքին, որքան ալ ուշադիր ըլլանք, պատկերներու եւ խօսքի յաջորդականութիւնը, իր չդադրող ընթացքով, արագ տողանցումով, ընդհանուր տպաւորութիւն մը կը ստեղծէ, քանի մը պատկերներ եւ խօսքեր կը դրոշմեն մեզ: Երբ բեմին վրայ արագօրէն տողանցող պատկերը եւ խօսքը խորհրդանիշ են, հոն են ուրիշ բան ցոյց տալու եւ թելադրելու համար, արուեստասէր եւ գիտակ հանդիսատեսը ստիպուած կ’ըլլայ վերադառնալու գիրին, եթէ նախապէս չէ կարդացած երկը, կամ այդ մասին բաւարար տեղեկութիւն չունի: Այսինքն, խորհրդանիշը անմիջապէս տեսանելի եւ ըմբռնելի չէ պատումի եւ պատկերի հոսանքին մէջ: Գեղագիտական վայելքը անպայման երկի մը ընդհանուր ըմբռնումը չի բերեր:

Աւելին. յաճախ մտածած եմ, որ, օրինակ, «Հին Աստուածներ»ը կամ «Շղթայուածը» չե՞ն գրուած ընթերցուելու համար, եւ բեմականացումը պարզապէս կը ծառայէ զանոնք ժողովրդականացնելու: Աւելին, հանդիսատեսը, սրահին մէջ, լոյսերու եւ տարազներու յաջորդականութեան թափով տարուած, իմաստներ եւ խորհրդանիշներ հասկնալու ժամանակ չ’ունենար, մանաւանդ եթէ նախապէս չէ կարդացած երկը, այդ մասին բացատրութիւններ չէ լսած:  Այս տրամաբանութեամբ ալ, միթէ՞ աւելի հասկնալի չեն ըլլար այդ թատերախաղերը, եթէ ներկայացուին քաղաքային տարազով եւ ներկայի պարզ ու պարզագոյն բեմայարդարումով, օրինակ, փոխանակ պալատի մը սիւնազարդ դահլիճին, համեստ բնակարանի հիւրասենեակին մէջ: Երբ հերոսները մեզի պէս ըլլան, իրենց խորքը աւելի դիւրին կ’ըլլայ սեւեռել: Ֆրանսական դասականները, Քորնէյ, Ռասին,  Մոլիէր, երբ քաղաքային տարազով եւ կացութեամբ կը ներկայացուին, աւելի դիւրին կ’ըմբռնուին իմաստները, խորհրդանիշները:

Քիչ մը ամէն տեղ եւ յաճախ, յիշեցում եղած է, որ Լեւոն Շանթի գրականութեան մէջ հիւսիսի երկիրներու աշխարհահայեցողութիւնը կայ, կը յիշեն Ֆրետերիք Նիցչէի յաւերժական վերադարձը, որ պատմութեան կրկնութիւնն է, գերմարդ ըլլալու ձգտումը, որ ուժի պաշտամունքն է, ուժը՝ իր բոլոր ձեւերով, դրամ, իշխանութիւն, հռչակ, գեղեցկութիւն եւ այլ տեսակի նուաճումներ: Բայց պահ մը եթէ մտածենք, կրնանք ըսել որ ստեղծագործութեան մը պարագային, որքան որ ալ տիրական ըլլան տաղանդը եւ հանճարը, ինչ որ կը ստեղծուի ոչինչէն չի գար, միշտ շարունակութիւն մը կայ, նախորդին վրայ կը բարձրանայ: Տաղանդը եւ հանճարը կը միջամտեն որպէսզի ստեղծագործութիւնը կրկնութիւն չըլլայ, գրականութիւնը թութակաբանութիւն չըլլայ, գեղանկարը լուսանկար կամ տպագրութիւն չըլլայ: Լեւոն Շանթի Եւրոպա մնացած տարիները, իր տեսնելու եւ զգալու կարողութեան առջեւ բացին նոր հորիզոններ, հասունացում, ձեւաւորելով իր միտքը: Հետեւաբար, ազդեցութիւն բառը ճիշդ իմաստով պէտք է գործածել, աւելի ճիշդ է ըսել անոնք իր իմացական աշխարհին մէջ ստեղծեցին համադրութիւն մը, որ նոր լուսաւորումով խտութիւն տուաւ իր խօսքին եւ գիրին:

Յաճախ պէտք է կրկնել, որ Լեւոն Շանթ ոչ տաղասաց է ոչ ալ պատմաբան, ինչպէս բոլոր իրաւ վիպագիրները: Պատումը եւ իր հերոսները, որքան որ ալ տեղ մը արձանագրուած ըլլան որպէս պատմական դրուագներ եւ դէմքեր, պարզապէս խորհրդանիշներ են, սէմպոլներ, ուրիշ բան ըսելու համար հեղինակի անմիջական ժամանակին մէջ: Զգացումներ՝ որոնք կը հասնին իրենց բացարձակ արտայայտութեան: Այդ զգացումները կան մարդուն մէջ, այրերու եւ կիներու, սակայն կեանքի պայմանները եւ անհատական նկարագիրները զանոնք կը դրսեւորեն տարբեր եղանակներով: Գրագէտը, այս պարագային թատերագիրը, եթէ կրկնէ պատմութիւնը, ոչինչ կը բերէ:

Պատումի իրական կամ հնարուած դրուագը, ստեղծագործող թատերագրին համար մեկնակէտ է: Եթէ պատմութեան արտագրուած ներկայացումը ըլլայ նպատակ, այդ կ’ըլլայ վաւերագրական թատրոն կամ շարժանկար, ինչպէս անցեալի այնքան բազմաթիւ եւ նշանաւոր ժապաւէնները յունական կամ հռոմէական պատմութեան մասին, ինչպէս կ’ըսուի՝ peplumները, որոնք հետաքրքրաշարժ էին, տպաւորիչ, զբօսասանքի կը ծառայէին իրենց հռչակաւոր դերասաններով, զանգուածներուն համար անմիջականօրէն մատչելի, որոնք կը ներկայացուին մինչեւ այսօր: Կամ թերթերուն մէջ ամէն օր լոյս տեսնող ոճիր-արկածի պատմութիւնները, ռազմաճակատէ մը հասնող դէպքերու լուրերը:

Ստեղծագործական թատրոնը հասարակ բարոյախօսութիւն չէ, որուն կը հանդիպինք «սոց-արթ»ի պարագային, ապսպրուած գրականութիւն եւ արուեստ, ան գեղեցիկի, խօսքի հմայքի եւ խորհրդանիշի համաձուլում է: Լեւոն Շանթի պարագային այդ միաձուլումը կայ, նոյնիսկ հայերէնի հանդէպ իր ցուցաբերած ազատութիւններով, որուն մասին կարելի է խօսիլ այլ պայմաններու մէջ: Լեզուն, իր բառերով, նոյնիսկ իր պարզութեամբ, շարահիւսութեամբ, ինքնատիպ կառուցումով, արտայայտուած միտքի հզօրացման կրողը պիտի ըլլայ: Ձեզի ծանօթ պէտք է ըլլայ «Կայսր»ի Դ արարի Է տեսարանի Կայսրի եւ Հաննայի զրոյցը, ուր կայ մեծ եւ հնչեղ բառ, առանց տպաւորելու միտող բարդացումներու, բայց տեսարանը իր պարզութեամբ մեծ գաղափարներու պայծառութիւն կու տայ, գերանցումի, երազի, բարձրացման, առանց զիջում ընելու մարդկային տկարութիւններու առջեւ:

Կայսր.- Ահա՛ կեցած եմ նորէն, Հա՛ննա, Պետքար լերան գլուխը, ահա նորէ՛ն ես յաղթական, նորէ՛ն ետիս մահ ու խորտակում, նորէ՛ն սիրտս թուխպ ու հոգիս խռով…

Հաննա.- Մի՛ կենար ու մի՛ նայիր ետ, ետիդ անդունդ է:

Կ.- Անդո՛նդ, դաժան ու մթի՜ն:

Հ.- Վե՜ր, մագլցիր վե՜ր:

Կ.- Արժէ՞: Եւ ո՞ւր: Ահա գագա՛թ մը:

Հ.- Անո՛նց համար, որոնց շունչը կարճ է:

Կ.- Բոլոր գագաթներուն համար ալ աս է եղածը:

Հ.- Բայց եւ այնպէս, քալէ՜, քալէ՜ վե՜ր:

Կ.- Ո՛վ դուն, իմ հոգիիս անվերջ ձգտումը, իմ անհանգիստ, իմ անյագ հոգիիս անզուսպ ու թեւաւոր ձգտումը, բայց ինչո՞ւ, ինչո՞ւ դուն, ինչո՞ւ այս ձգտումը, եւ մինջեւ ե՞րբ եւ մինչեւ ո՞ւր…

Հ.- (Մատնանիշ ընելով լեռները) Մինչեւ ճերմակ բարձունքները, մինչեւ միգոտ կատարները, մինչեւ անհաս տենչանքները, մինչեւ մահուդ սահմանները…

Կ.- (Տխուր) Մինչեւ անհուն տենչանքները… մինչեւ մահուան սահմանները:

Հ.- Վե՜ր, մագլցէ՛ վե՜ր…

Կ.- Այո՛… մնացածը բոլորովին ոչինչ է:

Հ.- Վե՜ր, մագլցէ՛ վե՜ր…

Հոս հաւանօրէն ճիգ մը ընելով պէտք է վերդառնալ երիտասարդ բանաստեղծի տողերուն, զորս մէջբերեցի խօսքիս սկիզբը.

Էհէ՜յ, միշտ վեր ես սրտադող

միշտ վե՜ր կ’ուզեմ, որ խոյանամ:

Խիստ թելադրական են ընտրուած բառերը, սրտադող, անհաս տենչանքներ, մնացածը բոլորովին ոչինչ է, որոնք կը նշեն այն, որ գիտակցելով հանդերձ անհեթեթին, այն օրերուն պիտի ըսէին ունայնութեան, հռոմէացիներու «vanitas vanitataum, omnia est vanitas»ը, յիշելով նաեւ Սիզիֆի առասպելը, որ ժայռաբեկորը լեռ կը բարձրացնէր, գիտնալով հանդերձ որ ան կրկին վար պիտի գլտորի, բայց կը շարունակէր այդ ընել, մարդը, որ այս պարագային երկին հերոսն է, պիտի շարունակէ իր ինքնահաստատման պայքարը, ինչ որ կ’ընէ մեզմէ իւրաքանչիւրը, իր չափերով, ինքնահաստատում՝ մերժելով տուեալ եւ պարտադրուած կացութիւնները: Այդպէս է նաեւ «Շղթայուած»ի մնայուն եւ տեւող պայքարը իշխողին դէմ, հաստատուած եւ իշխող շահագործող կարգերուն դէմ, ինչպէս այդ կ’աղաղակէ երկին հերոս աշխատաւոր Դարբինը, առաջին արարի թիւ 2 բաժնին մէջ, այնպէս՝ որ կադծէք այսօրուան պարզ ժողովուրդը կը խօսի.

Դարբինը.- (Յանկարծ կը խլէ կռանը սալին վրայէն ու կը նետէ անդին) Կշտացեր եմ այս բոլորէն. սա կեանք չէ. սա գերութիւն է, գերութիւն:

Ջուլհակը.- «Ճակտիդ քրտինքովը պիտի ուտես քու հացը. այդպէս է գրուած, այդպէս է կարգը:

Դ.- Հա՛, ինծի ու քեզի նման էշերու համար: Այսպէս կարգ դնողը թող այնպէս դնէր, որ իմ աշխատանքս օր ու ցերեկով չգային ու չխլէին շունն ու գայլերը: Թող ամէնուն քրտինքը մնար իրեն:

Ջ.- Կը տեսնեմ, ի զուր է քեզի հետ խօսիլը: Այդ մարդը քու գլուխդ է շուռ տուեր: Քիչ ման եկուր, քի՛չ, այդ Նաղաշին ետեւէն:

Դ.- Ինչո՞ւ սուտ է ըսածը: Անիծուած են այդ աշխարհքի բոլոր կարգերը: Անէ՜ծք կայ մեր կեանքին վրայ:

Եւ խօսքիս ընթացքին քանիցս ընդգծուած կացութիւնը կը բանաձեւէ «Շղթայուած»ի գլխաւոր դէմք Նաղաշը.

Նաղաշ.-…. Ի զո՜ւր: Տապալեցիք հին բռնակալը, եկաւ նորը. կը տապալէք նորը՝ կու գայ յաջորդը: Ասոր վերջ չկայ: Գիտցէ՛ք, ոչինչ չէք շահելու դուք, մինչեւ որ չխորտակէք այդ ամէնքը ծնող, այդ ամէնքը սնող մա՜յր բռնակալը, բո՛ւն, իսկակա՜նը:

Ձայներ.- Ո՞վ է: Ո՞վ է: Ըսէ՛: Ցո՛յց տուր:

Նաղաշ.- Կ’ըսեմ: Բարձրացե՞ր էք դուք բարձր սարերը, մագլցե՞ր էք դուք ժայռ գագաթները: Քանի վարն էի, ամենէն բարձր կը թուէր ինծի տեսած գագաթս: Քանի վեր կ’ելլեմ՝ անոր ետեւէն նոր-նոր գագաթներ կ’ելլեն առջեւս: Ըսե՜մ, ըսե՜մ ձեզի: …Եթէ կ’ուզէք, որ փրթին ձեր բոլորի շղթաները, ընկճեցէ՜ք այն բռնակալը, որ կ’ապրի ձեզմէ ամէն մէկուն կրծքին տակ, մեռցուցէ՛ք ձեր մէջի բռնակալը…

Մեր մէջի բռնակա՞լը. եսը, ընչաքաղցութիւնը, փառասիրութիւնը, իշխանատենչութիւնը, մեզ մղող կիրքերը:

Այնքա՜ն արդիական եւ մեզի ժամանակակից է այս Նաղաշը:

Լեւոն Շանթ կը բեմակացնէ պատմութեան ինքնակրկնութիւնը եւ մեր եսասիրութիւններու ու փառասիրութիւններու վերսկսումը, մեր էութեան մէջի մեզ կրծող մեր գերութիւնը, աւելի բնազդական քան իմացական:

Լեւոն Շանթի գրականութիւնը ընդհանրապէս անկարելի է հասկնալ եւ տպաւորուիլ, առանց անդին անցնելու գրուածի հեքեաթային անմիջականութենէն, առանց տեսնելու խորհրդանիշները, անկախաբար տուեալ ժամանակէն եւ պատմական անուններէն, քանի որ խորհրդանիշներու ետին գտնուող գաղափարները, ցանկութիւնները մարդն իսկ են, մարդը որ կար երէկ, կայ այսօր. սէր, փառք, իշխանատենչութիւն: Իշխանատենչութեան հարցը այնքան տիրական է մեր օրերուն նաեւ, որ քիչ մը երեւակայութեամբ կը տեսնենք, որ Կայսրի մէջ երեւցող անհոգի եւ աներազ ներքինի Վասիլ Լեկապէնը ամենուրեք է, որ կը պահէ իշխանութեան լծակները, նոյնիսկ երբ կեանքի բեմին վրայ առաջին դէմքը չէ: Իշխանատենչութիւն՝ որ կը ձգտի այլ անբաւարարութիւններ եւ դատարկութիւններ բաւարարել, ինչպէս կեանք ապրելու կարելիութենէն զրկուած ներքինին:

Հոս կ’ուզեմ զուգահեռ մը ընել քաղաքական-իշխանութիւն, ընդդիմութիւն-փոփոխութիւն երեւոյթի մասին, այսինքն, դէմքերը կը փոխուին, նոր անուններ կու գան, համակարգը կը մնայ, système: Այս երեւոյթը զբաղեցուցած իմաստասիրական, փիլիսոփայական եւ  գրական-թատերական միտքը: Արեւմուտքի մէջ գրուած գիրքեր եւ թատերական երկեր կան, ստորագրուած մեծ դէմքերու կողմէ, որոնք կ’արծարծեն այս մնայուն հարցը: Յիշենք Ժան-Փոլ Սարթրի գրականութիւնը, իր շատ ժողովրդական երկու թատերախաղերը, L’engrenage եւ Les mains sales, առաջին չկարողացայ թարգմանել, երկրորդ ԱՂՏՈՏ ՁԵՌՔԵՐԸ, քաղաքական խարդաւանանքի մէջ աղտոտող ձեռքերը: Երբ իշխանութիւնը կը փոխուի նորի համար, քննադատելով նախորդը, իշխանութեան ներքին տրամաբանութիւնը ներկացնող ուժը կու գայ եւ կ’ըսէ թէ հիմա նոյնը պիտի ըլլայ ուղղութիւնը: Այս ըմբռնումով պէտք է դիտել ՇՂԹԱՅՈՒԱԾ երկի հանգուցային միտքը, իշխանաւորը կը փոխուի, իշխանութիւնը կը մնայ: Ժան-Փոլ Սարթրի հերոսը, որ ահաբեկած էր ղեկավարը նոր իշխանութիւն ստեղծելու համար, կը տեսնէ իր արարքին փուճ ըլլալը, երբ յաջորդը կը հետեւի նոյն ուղիին: ՇՂԹԱՅՈՒԱԾի հերոսը նոյն վիճակի խորհրդանիշն է:

ՕՇԻՆ ՊԱՅԼը, իմ հայեցողութեամբս, ամենէն աւելի կը պատկերացնէ հայ քաքաքական միտքի դեգերումները, սկսելով վաղ ժամանակներէն: Պէտք է յիշել մեր պատմութեան տխուր պահերը, մրցակցութիւնները, անհասկացողութիւնները, անոցմէ ամենէն գլխաւորը, որուն մասին ոչ ոք մտածած է եւ կը մտածէ վէպ կամ թատերական երկ գրել, կը վերաբերի հայոց թագաւորութեան անկման, որուն վերջին թագաւորը գահընկեց եղաւ հայ իշխաններու դիմումով:

Պարզ է, որ մտածողին, իմատասէրին, գրագէտին, թատերագրին համար մարդկային երազներու, զգացումներու եւ սկզբունքներու կառչելու մղումները կը կրկնուին ժամանակի ընթացքին, բայց իւրաքանչիւր սերունդ կը կարծէ որ ինք բացառութիւն է: Այս կը յիշեցնէ նաեւ Սիկմունտ Ֆրէօյտի ըլլալու համար «հայրը սպաննելու» հոգեկան բարդոյթը, որ ե՛ւ անհատական է ե՛ւ հաւաքական, այսինքն կը դրսեւորուի ընկերային կեանքի եւ քաղաքականութեան մէջ:

Եթէ Լեւոն Շանթի գործերու յիշատակութեան մասին խօսքիս ընթացքին, գրեթէ չյիշեցի ԻՆԿԱԾ ԲԵՐԴԻ ԻՇԽԱՆՈՒՀԻՆ երկը, պատճառը այն է, որ իմ հայեցողութեամբ, այս երկը ամենէն աւելի բեմականն է, ամենէն աւելի նուազ քաղաքական եւ իմաստասիրական խորհրդանիշներ ունեցող, բայց ամենէն մարդկայինը, զգայունը եւ անհատապաշտականը: Պարզ. ամենէն արդիականը կարելի է կոչել, համամարդկայինը, ժամանակակիցը, նաեւ մեր ազգային սահմաններէն դուրս: Արդարեւ, սէր, վրէժ, փառասիրութիւն, կիրք, ազնուութիւն, ծայրայեղութիւն, կ’ագուցուին: Հակառակ անոր որ ժամանակը միջնադարն է, հայկական Կիլիկիան է տեղը, հերոսները հայ են, բայց մարդկային յարաբերութիւններու բարդ հանգոյցը համամարդկային է:

Վերջապէս, ընթացիկ տրամաբանութեամբ եթէ դիտենք Լեւոն Շանթի հերոսները, անոնք թաթխուած են ողբերգութիւններու մէջ, բայց իրենց վերաբերումը այդպէս չէ, քանի որ վեր բարձրանալու, գերանցելու, հասարակ մահակացուներէն անջատուելու իրենց կամքը կը վկայէ տեսիլքի մը մասին, մարդուն մէջ մարդը յաղթող: Այս կացութիւնը ինծի կը յիշեցնէ «Ուրիշի համար»ի ներկայացումէն վերջ մամուլով ունեցած արտայայտութիւնս, որ դժգոհութիւն յառաջացուց: Հերոսուհին իր կեանքը կը զոհէ ուրիշի համար: Դերը մեկնաբանուած էր եղերամայրի պէս, ինչ որ անյարիր է Լեւոն Շանթի տիպարին, քանի որ այդ ընտրանքը կը յայտնաբերէր եսէն անդին անցնող ոգի մը, որ զինք վեր կը դասէր մարդոց մեծամասնութենէն:

Գրականութեան եւ ընդհանրապէս արուեստներու պարագային, իսկական արժեւորումը կու գայ երբ երկը կամ գործը դուրս կու գայ քաղաքի մը, թաղի մը, համայնքի մը շրջանակներէն, եւ միջազգային հրապարակ կը հասնի: Նախ ի հարկէ սեփական ժողովուրդը ինք պիտի ճանչնայ իր հոգեկան աշխարհի հայելին ըլլալու կոչուած հեղինակը եւ անոր երկը, եւ ճանաչումը պէտք է ըլլայ նաեւ դուրսը, մարդոց կողմէ՝ որոնք այս կամ այն ձեւով չեն նախատրամադրուած: Թարգմանուած եւ այլ ժողովուրդներու կողմէ դիտուած երկը նոր դիմագիծ կը ստանայ, սեփականի եւ տեղականի անհարթութիւնները սրբագրելով: Եթէ Լեոն Շանթի թատրոնը թարգմանուէր եւ բեմադրուէր այլ լեզուներով եւ տարբեր երկիրներու մէջ, ան տարբեր հնչեղութիւն կ’ունենար, մենք ալ լսելով այլ կարծիքներ, տարբեր որակ կու տայինք մեր դատումներուն: Ինչ որ կ’ըսեմ չի վերաբերիր միայն Լեւոն Շանթի, այլ նաեւ ժամանակակից գրողներու: Մենք երբ կը լսենք որ դէպքը կը պատահի Հայաստան կամ Կիլիկիա, արդէն յուզական կերպով կանխատրամադրուած կ’ըլլանք: Օտար ընթերցողը կամ հանդիսատեսը զերծ է դատում-գնահատումը շեղեցնող այդ զգացական ազդակէն:

Գրական կամ թատերական երկը պէտք է հասնի զանգուածներու, ոչ միայն սեփական: Օրինակ, Ճափոնցի ժամանակակից գրող Հարուքի Մուրաքամայի նոր գիրքը լոյս տեսած է կէս միլիոն տպաքանակով եւ արդէն կը թարգմանուի տարբեր լեզուներու: Ի՞նչ է կացութիւնը հայերէն երկին եւ հայկական թատրոնին, որպէս տպաքանակ եւ հանդիսատեսի համրանք: Կը յաջողի՞նք մեր նեղ սահմաններէն դուրս գալ: Հարկ է խօսիլ այս հարցերուն մասին, որպէսզի աճին եւ ճանաչում գտնեն հայ  գրականութիւնը, թատրոնը եւ արուեստները ընդհանրապէս:

Լեոն Շանթի մեր գնահատումը եւ արժեւորումը տարբեր կ’ըլլայ, պիտի ըլլար, եթէ տարբեր ժողովուրդներ լսած եւ դատած ըլլային, ինչպէս այդ եղած է եիտիշ լեզուով գրողին, չինացի գրողին, պելոռուս Սվեթլանա Ալեքսիէվիչի համար: Այդ պարագային միայն կրնանք խօսիլ գրական եւ թատերական համամարդկային իրաւ արժէքի մասին: Իսկ մեր գրական քննադատութիւնը դեռ չէ ըսած, թէ մեր գրողներու եւ արուեստագէտներու գործին ո՞ր մասը, առարկայական գնահատումով, պիտի դիմանայ ժամանակի վճիռին եւ դառնայ մնայուն արժէք:

Լեւոն Շանթ կ’անջատուի մեր գրական եւ թատերական անդաստանի միջինէն: Բայց այդ անջատումը, միջազգային արժէքներու բաղդատած մինչեւ ո՞ւր կը հասնի: Ես համեստօրէն չեմ կրնար պատասխանել:

Եզրակացնելու համար կ’ուզեմ ըսել նաեւ հետեւեալը: Ամպագոռգոռը կամ երկարապատումը անպայման գեղեցիկ չէ: Պէտք է ձգտիլ պարզին վսեմութեան: Յիշեմ բոլոր ժամանակներու մեծագոյն կատակեrգակներէն Մոլիէրի «Ագահ»ի տեսարանը, երբ Ագահը, գողութեան կասկածով կ’ըսէ իր ծառային. «Ցոյց տո՛ւր ձեռքերդ: / Ահաւասիկ: / Միւսները»: Հինգ բառ եւ ամբողջ կացութիւն մը, ոչ բարոյախօսութիւն եւ ոչ ալ տպաւորելու մարմաջ:

Գրականութիւն, թատրոն, բեմ, արուեստներ, այս բիւրեղացումով եթէ կը հասնին համամարդկային մակարդակ եւ կը գերանցեն ժամանակը: Զաւեշտը կը դառնայ կատակերգութին:

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*