ՓԱՐԻԶԻ ՄԷՋ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ ԶԱՊԷԼ ԵՍԱՅԵԱՆԻ ՓԱՍՏԱԹՈՒՂԹԸ ՅԱՅՏՆԱԲԵՐՈՒԵՑԱՒ

 

P3 YESAYAN  ՓԱՐԻԶ.- Թուրք պատմաբան Ումիթ Քուրթը եւ լրագրող Ալեւ Էրը, Փարիզի Նուպարեան գրադարանին մէջ կատարած ուսումնասիրութիւններու ընթացքին յայտնաբերած են ցեղասպանութեան մասին վկայող փաստաթուղթ մը: Անոնց կարծիքով այդ փաստաթուղթը մինչեւ օրս հրատարակուած չէ:

Այս կարեւոր փաստաթուղթը կը վերաբերի գրագէտ Զապէլ Եսայեանի 11 էջնոց զեկոյցին, որուն մէջ հեղինակը ներկայացուցած է 1915-ին եւ անկէ ետք հայ կիներուն եւ աղջիկներուն պատուհասած դժբախտութիւնները: Ըստ ,Ակօս» թերթին՝ այդ զեկոյցը ներկայացուած է Փարիզի Խաղաղութեան խորհրդաժողովի հայկական պատուիրակութեան անդամ Պօղոս Նուպար Փաշային: Վերջինս զեկոյցը փոխանցած է խորհրդաժողովին մասնակից երկիրներու ներկայացուցիչներուն:
Զապէլ Եսայեանը զեկոյցին մէջ կը նշէ, որ երիտթրքական իշխանութիւնները պատերազմը սկսելէ անմիջապէս ետք ծրագրուած ձեւով իրականացուցած են երկրի ոչ իսլամ ազգերու ոչնչացումը: Երիտասարդ կիներուն, աղջիկներուն եւ երեխաներուն կþառեւանգէին: Ըստ Եսայեանի՝ անոնց թիւը այդ օրերուն աւելի քան 200 հազար էր:
Եսայեանը առանձին կէտերով ներկայացուցած է, թէ ինչպէս թուրքերը կþառեւանգէին հայ կիներն ու երեխաները:
1.- Կիներու մէկ մասին կþառեւանգէին իրենց քաղաքներէն եւ գիւղերէն: Էրզրումի մէջ թուրք սպաները կþառեւանգէին քաղաքի երեւելի հայերու աղջիկները, իսկ Երզնկայի մէջ՝ հարուստ ընտանիքներու աղջիկներուն:
2.- Հայ կիներն ու երեխաները կþառեւանգուէին յատկապէս հայ տղամարդիկը սպանելէ ետք: Ոստիկանները, որոնք կþուղեկցէին կիներու խումբերուն, տաժանագին ճանապարհորդութենէ ետք խումբը կը բերէին աղբիւրի մը մօտ, սակայն մօտենալ եւ ջուր խմել կþարգիլէին: Ջուր խմելու գինը՝ թուրք զինուորներուն յանձնուիլն ու կիրքերուն գոհացում տալն էր:
3.- Երբ այդ կիները կը հասնէին հաւաքավայր, անոնց վրայ կը յարձակէին քիւրտերը, չերքէզներն ու չեչէնները:
Ումիթ Քուրթ եւ Ալեւ Էր կը յայտնեն նաեւ, որ Եսայեանի զեկոյցը յանձնուած է նաեւ Պոլսոյ հայոց պատրիարք Առաքել Չաքրեանի գլխաւորութեամբ ստեղծուած յանձնաժողովին, որ կը զբաղէր որբ հայ երեխաներ եւ այրի կիներ գտնելու հարցով:
Միւս կողմէ, նշենք թէ Պոլսոյ Շիշլի թաղամասի շարժապատկերի սրահի մը մէջ, վերջերս ցուցադրուեցաւ 20րդ դարու հայ ականաւոր կին մտածողներէն Զապէլ Եսայեանի կեանքի մասին պատմող ,Գտնել Զապէլ Եսայեանը» վաւերագրական ժապաւէնը: Թալին Սուճեանի կողմէ պատրաստուած ժապաւէնը ներկայացուած է ,1908-1909 Դեսաղոնիկէէն Ատանա՝ յոյսեր եւ անկումներ», ցուցահանդէսի ծիրին մէջ:
Ժապաւէնին մէջ ներկայացուած են Եսայեանի կեանքի կարեւոր դրուագները՝ Պոլսոյ մէջ անցուցած մանկութիւնն ու պատանեկութիւնը, ուսանողական տարիները Փարիզի մէջ, ամուսնութիւնը, երեխաները, անոր աշխատանքը 1909ի Ատանայի կոտորածները ուսումնասիրող խումբին մէջ, 1915ին Հայոց Ցեղասպանութիւնէ փախուստը, Կովկասի եւ Միջին Արեւելքի մէջ Ցեղասպանութիւնէն ետք հաւաքուած որբերու եւ վերապրածներու յիշողութիւններու գրառումը, այնուհետեւ Խորհրդային Միութիւն մուտք գործելը, աքսորը սթալինեան ռեժիմի կողմէ եւ անյայտ պայմաններու մէջ մահը: Ժապաւէնին մէջ օգտագործուած են Եսայեանի ընտանիքի անդամներու յուշերը, անոր գրութիւնները, գրաքննադատական մեկնաբանութիւններ, պետական արխիւային նիւթեր, ինչպէս նաեւ ձայնագրութիւններ եւ լուսանկարներ:

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*