100 ՏԱ­ՐԻ ԱՌԱՋ.- ԱՌԱ­ՋԻՆ ՀԱ­ՄԱՇ­ԽԱՐ­ՀԱ­ՅԻՆ ՊԱ­ՏԵ­ՐԱԶ­ՄԻ ԾԱ­ԳՈՒՄՆ ՈՒ ԺԱ­ՄԱ­ՆԱ­ԿԱԳ­ՐՈՒ­ԹԻՒՆԸ 1914-1918

0 0
Read Time:11 Minute, 51 Second

P10  ՀԱ­ՄՕ ՊԵՏ­ՐՈՍ­ԵԱՆ

 

Առա­ջին Հա­մաշ­խար­հա­յին Պա­տե­րազ­մին էր տե­ղի ու­նե­ցաւ առա­ջին ճար­տա­րար­ուես­տա­կան պա­տե­րազմ աշ­խար­հի պատ­մու­թեան մէջ, ուր մօ­տա­ւո­րա­պէս 15 միլի­ոն մար­դիկ զոհ­ուե­ցան` զի­նուոր­ներ եւ քա­ղա­քա­ցի­ներ, որ­պէս Մեծ Աղէ­տը 20-րդ դա­րուն:

Յու­նիս 28, 1914ին, Սա­րա­յէ­վո­յի մէջ 19 տա­րե­կան սերպ յե­ղա­փո­խա­կան Գաւ­րի­լօ Բրին­սի­բի գնդա­կին զոհ գա­ցին` Աւստ­րօևՀուն­գար­իոյ գա­հա­ժա­ռանգ իշ­խան Ֆրանց Ֆեր­տի­նանտն ու իր կի­նը:

Սերպ յե­ղա­փո­խա­կա­նը ան­դամ էր մեծ Սերպ­իոյ ազ­գա­յին գաղտ­նի կու­սակ­ցու­թեան` որ կը կոչ­ուէր Միու­թիւն Կամ ՄահեւՍեւ Ձեռք“:

Աւստ­րօևՀուն­գար­իոյ կա­ռա­վա­րա­կան ձեւն էր կայս­րու­թիւն, Աւստր­ի­ան եւ Հուն­գար­ի­ան ու­նէ­ին առան­ձին վար­չու­թիւն­ներ, վե­հա­պետ կայս­րը Աւստր­իոյ եւ թա­գա­ւոր Հուն­գար­իոյ: Երկ­րին կայսրն էր Ֆրանց Եո­զէֆ, երկ­րին մայ­րա­քա­ղաքն էր Վի­են­նա, երկ­րին ժո­ղո­վուր­դը չորս գլխա­ւոր տար­րե­րէ կը բաղ­կա­նար` Գեր­ման­իա, Սլաւ եւ Ռու­մէն, առանց հաշ­ուե­լու ու­րիշ տար­րե­րը:

Գա­հա­ժա­ռան­գի սպա­նու­թե­նէն վերջ Եւ­րո­պա­յի քա­ղա­քա­կան մթնո­լոր­տը իրար ան­ցան: Գեր­ման­իոյ կայսր Վիլ­հելմ Երկ­րո­րի կա­ռա­վա­րու­թիւնը ստի­պեց Աւստր­իոյևՀուն­գար­իոյ կա­ռա­վա­րու­թեան` պա­տե­րազմ յայ­տա­րա­րե­լու ընդ­դէմ Սերպ­իոյ կա­ռա­վա­րու­թեան, որ­պէս­զի իր հզօ­րու­թեան ու­ժը զգու­շաց­նէ:

Երբ Աւստր­իոյևՀուն­գար­իոյ կող­մէ անըն­դու­նե­լի պայ­ման­նե­րով խմբագր­ուած եր­կու օր­ուայ վերջ­նագ­րին, Սերպ­ի­ան ան­գո­հա­ցու­ցիչ պա­տաս­խան տուաւ, Յու­լիս 25, 1914ին եւ Աւստր­իա պա­տե­րազմ յայ­տա­րա­րեց ընդ­դէմ` Սերպ­իոյ եւ ծա­գում առաւ Առա­ջին Հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մը:

Գեր­ման­իոյ եւ Աւստ­րօևՀուն­գար­իոյ պե­տու­թիւն­նե­րը գիտ­նա­լով հան­դերձ  ստանձ­նե­ցին մեծ պա­տե­րազ­մի պա­տաս­խա­նա­տուու­թիւնը, բայց իրենք յոյս ու­նէ­ին շու­տով ու պա­տե­րազ­մա­կան վէ­ճը փա­կել: Բայց դէպ­քեր տուին որ սուտ եւ խա­բէ­ա­կան էր յոյ­սը, որով­հե­տեւ Ռու­սաս­տան պար­զա­պէս եւ հաս­տատ որո­շած էր Սերպ­իոյ ամէն տե­սա­կէ­տով օգ­նել եւ այս­պէս ալ եղաւ Առա­ջին Մեծ Պա­տե­րազ­մը:

Պեր­լի­նի մեծ եւ փոքր բո­լոր թեր­թե­րը ար­դէն սպառ­նա­կան լե­զու սկսած էին գոր­ծա­ծել Ռուս­իոյ դէմ: Գեր­ման ժո­ղո­վուր­դը` ար­դէն սկսած էր ան­խու­սա­փե­լի նկա­տել պա­տե­րազ­մը ընդ­դէմ Ռուս­իոյ:

Ժո­ղո­վուր­դը յա­ճախ կ՛աղա­ղա­կէր մեր սի­րե­լի կայս­րը տես­նել կ՛ու­զենք: Թրքա­սէր կայսր Վիլ­հէլմ Երկ­րորդ յստակ ձայ­նով ըսաւ.և

“Ես ըրի կա­րե­լին պահ­պա­նե­լու հա­մար խա­ղա­ղու­թիւնը, բայց մեր նա­խան­ձոտ դրա­ցի­նե­րը, անց­նե­լով մեր սահ­ման­նե­րը ոտ­նա­կոխ ըրին հայ­րե­նի մեր սուրբ հո­ղը:

Գեր­ման ազ­գը իբր մէկ մարդ պէտք է կանգ­նի մղե­լու հա­մար այն ճա­կա­տագ­րա­կան ան­խու­սա­փե­լի պայ­քա­րը, որ մեր թշնա­մի­նե­րը մեզ դէմ կը մղեն, մեզ փճաց­նե­լու մի­ակ նպա­տա­կով:

Սուրս` որ աւե­լի քան 25 տա­րի­ներ յա­նուն եւ ի սէր խա­ղա­ղու­թեան վար դրած էի, այ­սօր կը քա­շեմ պատ­եա­նէս, եւ մին­չեւ որ չյաղ­թեմ` չպի­տի դնեմ պատ­եա­նը…“:

 

Գեր­մա­նիոյ կայ­սը Վիլ­հէլմ Երկ­րոր­դին անգլ­ի­ա­ցի­նե­րը անու­ան­ե­ցին որ­պէս “War-Lord“, ֆրան­սա­ցի­նե­րը որ­պէս “Seigneur de la Guerre“, ամե­րի­կա­ցի­նե­րը որ­պէս “The Beast of Berlin“:

Եւ­րո­պա­կան պե­տու­թիւն­նե­րը բաժն­ուե­ցան եր­կու մա­սի: Դաշ­նա­կից­նե­րը (Անգլ­իա, Ֆրան­սա, Ռուս­իա եւ Պել­ճի­քա) դուրս եկան զի­նա­կից­նե­րու (Գեր­ման­իոյ, ԱւստրիօևՀուն­գար­իոյ, ի վեր­ջոյ Թուրք­իոյ) դէմ:

1914ին աշ­խար­հի վրայ ապ­րող հայե­րուն թիւն էր մօտ 4.100.000 հե­տեւ­եալ ձե­ւով բաշխ­ուած Օսմ. Կայս­րու­թեան մէջ` 2.100.000, Ռուս. կայս­րու­թեան մէջ` 1.700.000, Պարս­կաս­տա­նի մէջ` 100.000 աշ­խար­հի մնաց­եալ մա­սին մէջ` 200.000, Պատ­մա­կան Հա­յաս­տա­նի սահ­ման­նե­րուն մէջ կ՛ապ­րէ­ին 2.700.000:

Յու­լիս 5, 1914ին, Գեր­ման­ի­ան զօ­րա­վիգ կանգ­նե­ցաւ Աւստր­իոյևՀուն­գար­իոյ կող­քին:

Յու­լիս 23ին, ժա­մը 18ին, Աւստր­իոյևՀուն­գար­իոյ կա­ռա­վա­րու­թիւնը վերջ­նա­գիր մը ղրկեց Սերպ­իոյ կա­ռա­վա­րու­թեան:

Յու­լիս 25ին, Ռուս­իա օգ­նու­թիւն խոս­տա­ցաւ Սերպ­իոյ, որով­հե­տեւ Ռուս­ի­ան չէր կա­ր­ող համ­բե­րել Աւստր­իոյևՀուն­գար­իոյ ազ­դե­ցու­թիւնը Պալ­քան եր­կիր­նե­րուն վրայ:

Յու­լիս 25ին, ժա­մը 15ին, Սերպ­ի­ան զօ­րա­շար­ժի պատ­րաստ­ուե­ցաւ: Նոյն օրը ժա­մը 22ին, Աւստր­իոյևՀուն­գար­իոյ բա­նակ­նե­րը զօ­րա­շար­ժի պատ­րաստ­ուե­ցան ընդ­դէմ Սերպ­իոյ:

Յու­լիս 26ին, Ռուս­ի­ան Եւ­րո­պա­յի մաս կազ­մող իր բա­նակ­նե­րը զօ­րա­շար­ժի են­թար­կեց:

Յու­լիս 26ին, Անգլ­ի­ան առա­ջար­կեց չորս Մեծ Պե­տու­թիւն­նե­րուն հիւ­պա­տոս­նե­րու հա­մա­ժո­ղով մը կազ­մել եւ բո­լոր վէ­ճե­րուն ար­դիւնք մը գտնել, օր մը վերջ Գեր­ման­ի­ան մեր­ժեց:

Յու­լիս 28ին, ժա­մը 12.30ին Աւստր­ի­անևՀուն­գար­ի­ան պա­տե­րազմ յայ­տա­րա­րե­ցին ընդ­դէմ Սերպ­իոյ:

Յու­լիս 30ի գի­շե­րը, Գեր­ման­իոյ բա­նա­կի ընդ­հա­նուր հրա­մա­նա­տար Ֆոն Մոլթ­քըն եւ պա­տե­րազ­մա­կան նա­խա­րար Էրիշ Ֆոն Ֆալ­հա­յը հա­մո­զե­ցին իրենց վար­չա­պե­տը, որ Գեր­ման­իա պէտք է արագ եւ շու­տով պա­տե­րազ­մը սկսի, որ­պէս­զի իր պա­տե­րազ­մա­կան ծրա­գիր­նե­րը կա­րե­նայ կա­տա­րե­լա­գոր­ծել առան­ձին եր­կու պա­տե­րազ­մա­կան ճա­կատ­նե­րուն վրայ:

Յու­լիս 31ին, Գեր­ման­իա Ֆրան­սա­յին վերջ­նա­գիր մը ներ­կա­յա­ցուց եւ պա­հան­ջեց, որ 18 ժամ­ուան մէջ պա­տաս­խա­նէ իր չէ­զո­քու­թիւնը երբ տե­ղի ու­նե­նայ Գեր­մանևՌու­սա­կան պա­տե­րազ­մը: Եւ նոյն օրը գի­շեր ժա­մը 24ին Գեր­ման­ի­ան ու­րիշ վերջ­նա­գիր մը ներ­կա­յա­ցուց Ռու­սաս­տա­նին պա­հան­ջե­լով, որ դադ­րեցնէ պա­տե­րազ­մա­կան պատ­րաս­տու­թիւն­նե­րը:

Օգոս­տոս 1-ին, ժա­մը 19ին, Գեր­ման­ի­ան պա­տե­րազմ կը յայ­տա­րա­րէ ընդ­դէմ Ռուս­իոյ:

Օգոս­տոս 2-ին, Գեր­ման­ի­ան եւ Թուրք­ի­ան ստո­րագ­րե­ցին գաղտ­նի դաշ­նա­գիր մը. դաշ­նա­գի­րը կը կրէ ստո­րագ­րու­թիւն­նե­րը Պոլ­սոյ գեր­ման դես­պան Ֆոն Վան­կեն­հայ­մի եւ Օս­ման­եան Կայս­րու­թեան վար­չա­պետ եւ ար­տա­քին գոր­ծե­րու նա­խա­րար Սա­յիտ Հա­լի­մի:

Այս դաշ­նագ­րին ամե­նէն աւե­լի հե­տաքրք­րուող յօդ­ուա­ծը կը մնայ թիւ չոր­սը: Այն պա­րա­գա­յին երբ Օս­ման­եան հո­ղա­մա­սե­րը են­թարկ­ուին սպառ­նա­լի­քի` Գեր­ման­իա յանձն կ՛առ­նէ զէն­քով պաշտ­պա­նել զա­նոնք:

Օգոս­տոս 2-ին, Գեր­մա­նա­կան բա­նա­կը գրա­ւե­ցին Լիւք­սեմ­պուրկ:

Օգոս­տոս 3-ին, Գեր­մա­նա­կան ու­ժե­րը ներ­խու­ժե­ցին Պել­ճի­քա: Եւ նոյն օրը Գեր­ման­ի­ան պա­տե­րազմ յայ­տա­րա­րեց ընդ­դէմ Ֆրան­սա­յին:

Օգոս­տոս 4-ին, Անգլ­ի­ան պա­տե­րազմ յայ­տա­րա­րեց ընդ­դէմ Գեր­ման­իոյ:

Օգոս­տոս 5-ին, Թուրք­ի­ան կը գո­ցէ Նե­ղուց­նե­րը:

Օգոս­տոս 6-ին, Աւստր­ի­անևՀուն­գար­ի­ան պա­տե­րազմ կը յայ­տա­րա­րեն ընդ­դէմ Ռուս­իոյ: Նոյն օրը Սերպ­ի­ան պա­տե­րազմ կը յայ­տա­րա­րէ ընդ­դէմ Գեր­ման­իոյ:

Օգոս­տոս 12-ին, Անգլ­ի­ան ու Ֆրան­սան պա­տե­րազմ կը յայ­տա­րա­րեն  ընդ­դէմ Աւստր­իոյևՀուն­գար­իոյ:

Օգոս­տոս 27-ին, Աւստր­իաևՀուն­գար­ի­ան պա­տե­րազմ կը յայ­տա­րա­րեն ընդ­դէմ Պել­ճի­քա­յին:

Սեպ­տեմ­բեր 5ին, Լոն­տո­նի մէջ, կ՛որո­շեն երեք մեծ պե­տու­թիւն­նե­րը, Անգլ­ի­ան, Ֆրան­սան եւ Ռուս­ի­ան խա­ղա­ղու­թեան որե­ւէ դաշ­նա­գիր չ՛ստո­րագ­րել:

Նո­յեմ­բեր 2և5-ին, Ռուս­ի­ան, Անգլ­ի­ան եւ Ֆրան­սան պա­տե­րազմ կը յայ­տա­րա­րեն ընդ­դէմ Թուրք­իոյ:

 

1915

Մա­յիս 23-ին, Իտալ­ի­ան պա­տե­րազմ կը յայ­տա­րա­րէ ընդ­դէմ Աւստր­իոյևՀուն­գար­իոյ:

Մա­յիս 24ին, Գեր­ման­ի­ան կը խզէ իր կա­պե­րը Իտալ­իոյ հետ:

Օգոս­տոս 20-ին, Իտալ­ի­ան պա­տե­րազմ կը յայ­տա­րա­րէ ընդ­դէմ Թուրք­իոյ:

Սեպ­տեմ­բեր 6-ին, Գեր­ման­ի­ան եւ Պուլ­կար­ի­ան կը ստո­րագ­րեն բա­րե­կա­մա­կան դաշ­նա­գիր մը:

Հոկ­տեմ­բեր 14-ին, Պուլ­կար­ի­ան պա­տե­րազ­մի կը մաս­նակ­ցի զի­նա­կից­նե­րու կող­քին:

 

1916

Մարտ 9-ին, Գեր­ման­ի­ան պա­տե­րազմ կը յայ­տա­րա­րէ ընդ­դէմ Փոր­թու­կա­լին:

Օգոս­տոս 26-ին, Իտալ­ի­ան պա­տե­րազմ կը յայ­տա­րա­րէ ընդ­դէմ Գեր­ման­իոյ:

Օգոս­տոս 28ին, Ռու­ման­ի­ան պա­տե­րազ­մի կը մտնէ դաշ­նա­կից­նե­րու կող­քին:

Նո­յեմ­բեր 7-ին, Վուտ­րօ Ուիլ­սըն կրկին ան­գամ նա­խա­գահ կ՛ընտր­ուի Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րու:

Նոյլմ­բեր 21-ին, 85 տա­րե­կան հա­սա­կին կը մա­հա­նայ Աւստր­իոյևՀուն­գար­իոյ կայսր Ֆրանց Եո­զէֆ, գահ կը բարձ­րա­նայ 29 տա­րե­կան Քարլ Առա­ջի­նը:

 

1917

Մարտ 12ին, Պոլ­շե­ւիկ­եան Յե­ղա­փո­խու­թիւնը Ռուս­իոյ մէջ:

Մարտ 16-ին, Նի­քո­լա­ոս Երկ­րորդ ցա­րը գա­հըն­կեց կ՛ըլ­լայ եւ Յու­լիս 17, 1918-ին ըն­տա­նի­քով մի­ա­սին պոլ­շե­ւիկ­նե­րու ձեռ­քով կը գնդա­կա­հար­ուին:

Ապ­րիլ 6-ին, Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րը պա­տե­րազմ կը յայ­տա­րա­րեն ընդ­դէմ Գեր­ման­իոյ:

Յու­նիս 7-ին, Յու­նաս­տա­նը պա­տե­րազմ կը յայ­տա­րա­րէ ընդ­դէմ Գեր­ման­իոյ:

Նոյեմբեր 7-ին, Պոլ­շե­ւիկ­եան Յե­ղա­փո­խու­թիւնը Ս. Փեթրս­պուր­կին մէջ:

Դեկ­տեմ­բեր ամս­ուան մէջ տե­ղի կ՛ու­նե­նայ ՊրէսթևԻթովս­քի խա­ղա­ղու­թեան դաշ­նա­գի­րը զի­նա­կից­նե­րու եւ Սո­վե­տա­կան Ռուս­իոյ մէջ:

Դեկ­տեմ­բեր 6-ին, հռչա­կում Ֆին­լան­տա­յի ան­կախ հան­րա­պե­տու­թիւնը:

 

1918

Յուն­ուար 8-ին, Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րու նա­խա­գահ Ուիլ­սըն կը յայ­տա­րա­րէ իր 14 խա­ղա­ղու­թեան կէ­տե­րը:

Սեպ­տեմ­բեր 30-ին, զի­նա­դա­դար Պուլ­կար­իոյ մէջ:

Հոկ­տեմ­բեր 3և4-ին, Գեր­ման­ի­ան, Աւստր­ի­անևՀուն­գար­ի­ան եւ Թուրք­ի­ան զի­նա­դադա­րի կը դի­մեն նա­խա­գահ Ուիլ­սը­նին:

Հոկ­տեմ­բեր 24-ին, Աւստր­ի­ա­կան եւ Հուն­գա­րա­կան բա­նակ­նե­րու քայ­քա­յու­մը:

Հոկ­տեմ­բեր 28-ին, բա­ժա­նու­մը Աւստր­իաևՀուն­գար­իոյ, Չե­խօ Սլովաք­իոյ:

Նո­յեմ­բեր 9-ին, յե­ղա­փո­խու­թիւն Պեր­լի­նի մէջ, կայսր Վիլ­հէ­լմ երկ­րորդ գա­հըն­կեց կ՛ըլ­լայ եւ կը յայ­տա­րար­ուի Գեր­ման­իոյ Հան­րա­պե­տու­թիւնը:

Նո­յեմ­բեր 11-ին, ժա­մը 12.55ին զի­նա­դա­դար ամ­բողջ ճա­կատ­նե­րու վրայ:

Առա­ջին Հա­մաշ­խար­հա­յին Պա­տե­րազ­մի աւար­տին, պա­տե­րազ­մող միայն մեծ պե­տու­թիւն­նե­րու ու­նե­ցած կո­րուստ­նե­րը.և

Գեր­ման­իա 1.936.900

Ռուս­իա 1.700.000

Ֆրան­սան 1.245.000

Աւստր­ի­անևՀուն­գար­ի­ան 1.200.000

Անգլ­ի­ան 800.000

Իտալ­ի­ան 400.000

Սերպ­ի­ան 300.000

Մի­աց­եալ Նա­հանգ­ներ 68.000

Եւ այս­պէ­սով աւար­տե­ցաւ Առա­ջին Հա­մաշ­խար­հա­յին Պա­տե­րազ­մը:

Գեր­ման­իա, Յուն­ուար

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post ԱՇ­ՆԱ­ԿԻ ՍՈՒՐԲ ԱՍՏ­ՈՒԱ­ԾԱ­ԾԻՆ ԵԿԵ­ՂԵՑ­ՒՈՅ ՀԵՏ­ՔԵ­ՐՈՎ
Next post ՆՇՈՒԵ­ՑԱՒ ՉԷՔԻՃ­ԵԱ­ՆԻ ԾՆՆԴԵԱՆ 85-ԱՄ­ԵԱ­ԿԸ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles