ՈՒՐ­ՖԱ­ՅԻ­ ՀԵ­ՐՈ­ՍԱ­ՄԱՐ­ՏԸ ՍԵՊ­ՏԵՄ­ԲԵՐ 29 – ՀՈԿ­ՏԵՄ­ԲԵՐ 23, 1915

0 0
Read Time:12 Minute, 56 Second

ԱՐ­ՄԷՆ ՏՕ­ՆՈՅ­ԵԱՆ

 

Ուր­ֆա­յի հե­րո­սա­մար­տը, Վա­նի, Մու­սա Լե­րան, Տա­րօ­նի եւ  Շա­պին Գա­րա­հի­սա­րի սքան­չե­լի խո­յանք­նե­րու շար­քին` կը հան­դի­սա­նայ պան­ծա­լի դէպք մը արիւ­նով եւ սե­ւով գրուած 1915ի Մեծ Եղեռ­նի պատ­մու­թեան մատ­եա­նին:

Հայ­կա­կան մի­ջա­գետ­քի այս պատ­մա­կան եւ հա­յա­շատ քա­ղա­քը, որ հի­նէն ի վեր եղած է կրօ­նա­կան եւ ու­սում­նա­կան մեծ կեդ­րոն մը, մէջ հաշ­ուած է մօտ 30.000 հա­յու­թիւն: Հա­յեր դա­րեր շա­րու­նակ այս­տեղ ապ­րած եւ եղած են քա­ղա­քի ու շրջա­կայ­քի ամե­նէն չար­քաշ ու շի­նա­րար ազ­գաբ­նակ­չու­թիւնը, մաս­նա­ւո­րա­բար ապ­րած են հա­յատ­եաց եւ մո­լե­ռանդ թուր­քե­րու մէջ եւ մեր­ժած են հա­յե­րէ­նէ զատ այլ լե­զու գոր­ծա­ծել:

Ուր­ֆա­յի հա­յու­թիւնը եւս ցնցուե­ցաւ 189.96 տա­րեշր­ջան­նե­րուն Հա­միտ­եան հա­լա­ծանք­նե­րէն եւ, հա­կա­ռակ մէկ ամիս կա­տա­րած իր վճռա­կան դի­մադ­րու­թեան եր­կու ան­գամ ենթ­րակ­ուե­ցաւ թուր­քին կո­տո­րած­նե­րուն:

Այս դէպ­քե­րը անջն­ջե­լի կեր­պով դրոշմ­ուած մնա­ցին ուր­ֆա­ցի­նե­րու հո­գի­նե­րուն մէջ եւ պատ­ճառ դառ­նան որ անոնք, այ­նու­հե­տեւ միշտ ալ կաս­կա­ծով եւ վե­րա­պա­հու­թեամբ յա­րա­բե­րին դա­րե­րով իրենց հետ ապ­րած թուր­քե­րուն հետ:

Բա­րե­բախ­տա­բար 1908 սահ­մա­նադ­րու­թիւնը որոշ ազա­տու­թիւն բե­րաւ եւ շունչ տուաւ հա­յու­թեան: Մաս­նա­ւո­րա­բար երի­տա­սար­դու­թիւնը սկսաւ մտա­ւո­րա­կան թէ գա­ղա­փա­րա­կան պատ­րաս­տու­թեամբ դաստ­ի­ա­րակ­ուիլ: Ար­դէն քա­ղա­քին մէջ հաս­տատ­ուած էին Հնչակ­եան­ներ, աւե­լի եւս զօ­րա­ցաւ երի­տա­սար­դա­կան կազ­մա­կեր­պու­թեան շար­քե­րը, երբ Հ.Յ.Դաշ­նակ­ցու­թիւնը սկսաւ իր կա­նո­նա­ւոր կազ­մա­կերպ­չա­կան եւ ակում­բա­յին կեան­քին: Այս բո­լո­րին նպաս­տե­լու եկան 1906էն սկսեալ` Այն­թա­պի գո­լէ­ճը աւար­տած հայ երի­տա­սարդ­ներ, որոնք ու­սուց­չա­կան թէ այլ մաս­նա­գի­տա­կան աշ­խա­տանք­նե­րով Ուր­ֆա­յի մէջ աշ­խա­տե­լու եկած, մե­ծա­պէս սա­տա­րե­ցին ազ­գա­յին եւ յե­ղա­փո­խա­կան ոգիի զօ­րաց­ման:

Հե­տե­ւա­բար, հա­կա­ռակ տի­րող կա­ցու­թեան, Ուր­ֆան թէ ներք­նա­պէս, երի­տա­սար­դու­թեան դաստ­ի­ա­րա­կու­թեամբ եւ թէ զի­նուո­րա­կան գետ­նի վրայ հսկա­յա­քայլ եւ լուռ կազ­մա­կերպ­ուե­ցաւ:

Այս կազ­մա­կեր­պու­թեան ոգին եղաւ անն­ման հե­րոս Մկրտիչ Եօթ­նեղ­բայր­եան, որ առանց որե­ւէ օժան­դա­կու­թեան, առանց դրա­մա­կան նպաստ­նե­րու մին­չեւ Հա­լէպ գնաց զէն­քեր բե­րե­լու եւ երի­տա­սար­դու­թիւնը զի­նե­լու:

1915 չա­րա­գու­շակ թուա­կա­նը վրայ կը հաս­նի: Ապ­րիլ 24ի Կ. Պոլ­սոյ մէջ եղած ահա­ւոր ձեր­բա­կա­լու­թիւն­նե­րու լու­րե­րը կը հաս­նին Ուր­ֆա: Ամ­բողջ հայ աշ­խար­հը ահու սար­սա­փի կը մատն­ուի: Շու­տով գաղ­թա­կա­նա­կան կա­րա­ւան­նե­րը կու գան Ուր­ֆա տա­րագր­ուած­նե­րու մէջ են քա­ջա­րի Զէյ­թու­նի զի­նա­թափ ու խեղ­ճա­ցած զա­ւակ­նե­րը: Եւ երի­տա­սար­դու­թիւնը մի­ան­գա­մընդ­միշտ կը հա­մոզ­ուի որ շու­տով արիւ­նա­ներկ ձեռ­քը պի­տի հաս­նի նա­եւ Ուր­ֆա­յի հա­յու­թեան, աք­սո­րի եւ կո­տո­րա­ծի հրա­մա­նը պի­տի չու­շա­նայ, ուս­տի աւե­լի նպաս­տա­ւոր եւ պատ­ուա­ւոր է կռուիլ եւ քա­ջա­բար մեռ­նիլ:

Յու­նիս 8ին կը ձեր­բա­կալ­ուին 16 կու­սակ­ցա­կան­ներ եւ կը տար­ուին Ռաքքա­յի մօտ գտնուող Թռսթան գիւ­ղը ուր եւ կը նա­հա­տակ­ուին:

Մկրտիչ ար­դէն իր անձ­նա­կան նա­խա­ձեռ­նու­թեամբ կը կազ­մէ հայ­դու­կա­յին խում­բը եւ կը կա­տա­րէ զի­նա­վար­ժու­թիւն­ներ, կը տես­նէ նա­խա­պատ­րաս­տա­կան աշ­խա­տանք­ներ:

Յու­լիս 26ին կը ձեր­բա­կալ­ուին Առաջ­նորդ հայր Սուրբն ու ազ­գա­յին երե­ւե­լի­ներ, ղե­կա­վար­ներ:

Մկրտիչ Եօթ­նեղ­բայր­եան, ինչ­պէս Գրի­գոր Զոհ­րա­պին եւ Վարդ­գէ­սին ներ­կա­յա­ցած էր բան­տը, ծպտուած եւ յայտ­նած եւ անոնց թէ պէտք է իր հետ փա­խուստ տան, այ­լա­պէս իրենց կը սպա­սէ մա­հը եւ անոնք մեր­ժած էին փա­խուս­տը, նոյն­պէս կը ներ­կա­յա­նայ ուր­ֆա­ցի մե­ծա­մեծ­նե­րուն, որոնք ամէն ան­գամ­ուայ նման զգու­շու­թիւն կը թե­լադ­րեն եւ մա­նա­ւանդ դէմ կը կե­նան զին­եալ ապս­տամ­բու­թեան մը:

Օգոս­տոս 4ին, պա­տե­րազ­մա­կան վի­ճա­կի ան­ուան տակ, բա­նա­կա­յին զի­նուոր­ներ ար­ձա­նագ­րե­լու պատր­ուա­կով 1500 ուր­ֆա­ցի երի­տա­սարդ­ներ կը տա­նին բա­նակ, բայց փո­խա­նակ զա­նոնք զի­նուո­րագ­րե­լու, փո­սեր փո­րել կու տան անոնց եւ ան­մի­ջա­պէս շրջա­պա­տել կու տան չէ­թէ­նե­րով եւ քիւրտ աշի­րաթ­նե­րով եւ ամ­բող­ջու­թեամբ կը կո­տո­րեն: Անոնց­մէ մի քա­նին հրաշ­քով ազա­տած կու գան եւ եղե­լու­թիւնը կը պատ­մեն Եօթ­նեղ­բայր­եա­նին եւ իր ըն­կեր­նե­րուն:

Ընդ­հա­նուր սուգ էր Ուր­ֆա­յի մէջ: Մահ­ուան սար­սա­փը տա­րած­ուած էր բո­լոր հայ տու­նե­րուն մէջ:

Հե­րո­սա­մար­տի առա­ջին բա­խու­մը տե­ղի կ՛ու­նե­նայ 1915 Սեպտ. 29ին, երբ Զին­եալ­նե­րը հա­ւաք­ուած ըլ­լա­լով Յա­րու­թիւն Ռասթ­կե­լէն­եա­նին տու­նը, թուրք ոս­տի­կան­նե­րը անակն­կալ կեր­պով յար­ձա­կում կը գոր­ծեն: Բայց ան­մի­ջա­պէս հայ ֆե­տա­յի­նե­րը կը յա­ջո­ղին դի­մա­դար­ձել եւ ոս­տի­կան զի­նուոր­նե­րը վնաս­ներ տա­լով կը հե­ռա­նան:

Ար­դէն հնչած էր դիւ­ցազ­նա­մար­տի պա­հը: Կը հնչեն եկե­ղեց­ւոյ զան­գե­րը:

Գոր­ծի կը լծուին կազ­մա­կերպ­չա­կան մար­մին­նե­րը: Մկրտիչ Եօթ­նեղ­բայր­եան կը նշա­նակ­ուի հե­րո­սա­մար­տի ընդ­հա­նուր հրա­մա­նա­տար, իրեն օգ­նա­կան ու­նե­նա­լով Յա­րու­թիւն Ռասթ­կե­լէն­եան: Կը ստեղծ­ուին յա­տուկ խոր­հուրդ­ներ, զի­նա­գոր­ծա­կան, զի­նուո­րա­կան, առող­ջա­պա­հա­կան: Մին­չեւ իսկ կը հաս­տատ­ուի հայ­կա­կան հիւան­դա­նոց մը:

Խոր­հե­լով որ առ­ջի օր­ուայ յար­ձա­կու­մը պա­տա­հա­կան ընդ­դի­մու­թիւն մըն էր` թուրք ոս­տի­կա­նու­թիւնը մի­ա­ցած չէ­թէն­նե­րուն եւ մո­լե­ռանդ ամ­բո­խին մեծ յար­ձա­կու­մով կը փոր­ձէ վերջ տալ այս ըմ­բոս­տու­թեան, ըստ Մկրտի­չի ծրագ­րին, հայ կտրիճ­նե­րը թոյլ կու տան որ թշնա­մի­նե­րը թա­փան­ցեն հայ­կա­կան թա­ղե­րէն ներս եւ յան­կար­ծա­կի կրա­կի բե­րե­լով կը կո­տո­րեն զա­նոնք: Ներ­խու­ժող­նե­րը մօտ 450 դի­ակ ձգե­լով փա­խուստ կու տան:

Թուրք կա­ռա­վա­րու­թիւնը երբ կը տես­նէ թէ ան­կա­րե­լի է տե­ղա­կան ու­ժե­րով զսպել այս յե­ղա­փո­խու­թիւնը` Ուր­ֆա կը ղրկէ Ֆախ­րի փա­շան իր 6.000ևնոց բա­նա­կով եւ թնդա­նօթ­նե­րով:

Կը ստեղծ­ուի ահա­ւոր կա­ցու­թիւն մը, որուն դէմ հա­յու­թիւնը մի­աս­նա­կամ կը ներ­կա­յա­նայ: Մեծ ու փոքր, իգա­կան թէ արա­կան բո­լորը մէ­կ կու գան յե­ղա­փո­խու­թեան սուրբ գոր­ծին իրենց մաս­նակ­ցու­թիւնը բե­րե­լու:

Կռուի տաք մի­ջո­ցին, սուր­հան­դակ մը կու գայ Եօթ­նեղ­բայր­եա­նը տես­նե­լու եւ յայտ­նե­լու Ֆախ­րի փա­շա­յին որո­շու­մը` հան­դի­պիլ իր հետ: Մկրտիչ սի­րով կ՛ըն­դու­նի, եւ մէկ ժամ յե­տոյ այդ հան­դի­պու­մը տե­ղի կ՛ու­նե­նայ, բայց թուրք փա­շա­յին հաշ­տու­թեան եւ տե­ղա­տուու­թեան խօս­քե­րուն կը պա­տաս­խա­նէ Եօթ­նեղ­բայր­եան, պոռթ­կա­լով “Այս­քան ոճիր պի­տի չնե­րէ պատ­մու­թիւնը ձե­զի“:

Կռիւ­նե­րը ահա­ւոր թա­փով կը շա­րու­նակ­ուին:

Հոկ­տեմ­բեր 9ին երբ յա­ջող գրո­հով մը մեծ թիւով թուր­քեր նա­հան­ջի ճամ­բան կը բռնէ­ին, գնդակ մը եկաւ վի­րա­ւո­րե­լու մեծ հրա­մա­նա­տա­րին աջ սրուն­գը: Մկրտիչ ան­մի­ջա­պէս հիւան­դա­նոց կը փո­խադր­ուի եւ իրեն կը փո­խա­րի­նէ Յա­րու­թիւն Ռասթ­կե­լէն­եան:

Նի­հար, տկա­րա­կազմ, բայց հե­րո­սի սրտով Ռասթ­կե­լէն­եան իր կար­գին հիւանդ եւ 40 աս­տի­ճան տա­քու­թեան մէջ պար­տա­ւոր­ուած կ՛ըլ­լայ դիր­քէ դիրք շրջե­լու եւ խրա­խու­սե­լու կռուող­նե­րը, բայց Հոկ­տեմ­բեր 13ին, կռուի  տաք ժա­մա­նակ, յան­կարծ ճա­կա­տէն գնդակ մը ստա­նա­լով կը նա­հա­տակ­ուի քրիս­տո­սա­տիպ Յա­րու­թիւնը:

Սու­գի կը մատն­ուի ողջ հա­յու­թիւնը: Մա­նա­ւանդ Մկրտիչ Եօթ­նեղ­բայր­եան, որ իր ման­կու­թեան եւ զէն­քի ըն­կե­րոջ ան­շունչ մարմ­նին վրայ կը թա­փէ առիւ­ծի իր աչ­քե­րէն եղ­բայ­րա­կան ար­ցունք­ներ:

Կը կա­տար­ուին նա­եւ այլ միջ­նոր­դու­թիւն­ներ: Մ. Էքարդ մի քա­նի ան­գամ կը հան­դի­պի Մկրտի­չին եւ անոր կը յայտ­նէ որ ինք պի­տի ըլ­լայ հա­յու­թեան մահ­ուան պա­տաս­խա­նա­տուն, եթէ վերջ տայ այս ըմ­բոս­տու­թեան: Եօթ­նեղ­բայր­եան նոյն բրտու­թեամբ կը յայտ­նէ թէ արդ­եօք ի՞նք էր պատ­ճա­ռը հայ գա­ւառ­նե­րուն մէջ տե­ղի ու­նե­ցող կո­տո­րած­նե­րուն … եւ կ՛աւելց­նէԱնա­պատ­նե­րը աք­սոր­ուե­լու փո­խա­րէն, նա­խընտ­րե­լի է պա­տուով կռուիլ եւ մեր տան շէմ­քին նա­հա­տակ­ուիլ:

Կռիւ­նե­րը կը շա­րու­նակ­ուին: Պա­րե­նը օր ըստ օրէ կը պակ­սի, զի­նամ­թեր­քը նմա­նա­պէս, ամէն տեղ մահ է ու վի­րա­ւոր­ներ: Անօ­թի է ժո­ղո­վուր­դը եւ տու­նե­րը մէ­կը միւ­սին ետե­ւէն կ՛իյ­նան թնդա­նօթ­նե­րու հար­ուածնլ­րուն տակ:

Մե­ռե­լա­յին լռու­թիւն:

Մկրտի­չի խոր­հուր­դով կը հա­ւաք­ուին բո­լոր կռուող­նե­րը: Անոնց բեռ­նէն կը լսուի Ամե­նայն Տեղ Մա­հը Մի է: Եւ բո­լո­րը մէկ որո­շում կու տան յար­ձա­կիլ թշնամիի զօր­քե­րուն վրայ: Այս պա­հը ճա­կա­տագ­րա­կան կ՛ըլ­լայ, անձ­նաս­պա­նու­թեան հե­րո­սա­կան արարք մըն էր եւ կ՛իյ­նան իրենց առիւծ պե­տին հետ եւ բազ­մա­թիւ զին­եալ­ներ:

Վերջ կը գտնէ հե­րո­սա­մար­տը Հոկ­տեմ­բեր 23ին:

Թուր­քը չի հա­ւա­տար Եօթ­նեղ­բայր­եա­նի մահ­ուան: Դժուա­րաւ ստու­գե­լէ ետք, մեծ յաղ­թա­նակ մը տա­րած ըլ­լա­լու գո­հու­նա­կու­թեամբ 24 թնդա­նօ­թի հար­ուած­ներ կը գու­ժեն կամ կը գո­ռան մա­հը հայ մե­ծե­րուն:

Ան­կէ ետք վայ­րագ թուր­քին կա­տա­ղան­քին կը յանձն­ուին ան­մեղ եւ ճա­րա­հատ ազ­գաբ­նակ­չու­թիւնը:

Կո­ղո­պուտ, կո­տո­րած թա­լան եւ աք­սոր:

Իրա­ւունք ու­նէր Քա­րէն Եփ­փէ յայտ­նե­լու յե­տա­գա­յին, որ եթէ ամէն հայ քա­ղաք այս­պէս պոռթ­կար Ուր­ֆա­յի նման օս­ման­եան պե­տու­թիւնը ներ­սէն կը պայ­թէր:

Իս­կա­պէս, մէկ ամիս տեւող այս հե­րո­սա­մար­տը եղաւ քա­ջու­թեան, անն­ման խի­զա­խու­մի եւ յե­ղա­փո­խա­կան ռազ­մա­վա­րու­թեան տի­պա­րա­կա­նա­ցում մը:

Մկրտիչ Եօթ­նեղ­բայր­եան այն ղե­կա­վարն էր, որ Հ.Յ.Դաշ­նակ­ցու­թեան ան­մի­ջա­կան ղե­կա­վա­րու­թեամբ յա­ջո­ղե­ցաւ տու­եալ մի­ջոց­նե­րով հրաշք­ներ գոր­ծել: Այս կի­սագ­րա­գէտ երի­տա­սար­դը, ու­նէր անն­ման քա­ղա­քա­կան հո­տա­ռու­թիւն, ղե­կա­վա­րե­լու ըն­դու­նա­կու­թիւն, հե­ռա­տե­սու­թիւն: Ամ­բողջ ղե­կա­վա­րու­թեան մէջ մի­ակն էր որ հասկ­ցած էր թուր­քին հա­յատ­եաց հո­գե­բա­նու­թիւնը եւ ընտ­րած էր զէն­քը անոր հետ զրու­ցե­լու հա­մար:

Ար­դար է Աւե­տիս Ահա­րոն­եան, երբ կ՛ըսէ Հայ­կա­կան ամ­բողջ ազա­տագ­րա­կան շար­ժու­մը, Հ.Յ.Դաշ­նակ­ցու­թեա­նը, որին անու­նով գոր­ծեց ու կռուեց մին­չեւ վեր­ջը, երկ­րորդ Մկրտիչ Եօթ­նեղ­բայր­եան չու­նի իսկ ուր­ֆա­ցի հայ կա­նանց մա­սին խօ­սե­լով ան կ՛աւելց­նէ Ուր­ֆա­ցի հայ կա­նայք ամ­բողջ այդ հե­րո­սա­կան դի­մադ­րու­թեան տե­ւո­ղու­թեա­նը իրենց կո­րո­վով, իրենց տո­կուն անձն­ուի­րու­թեամբ եւ մա­նա­ւանդ անօ­րի­նակ քա­ջասր­տու­թեամբ ոչ միայն ոչին­չով յետ չմնա­ցին իրենց եղ­բայր­նե­րից եւ ամու­սին­նե­րից, հա­պա եւ յա­ճախ գե­րա­զան­ցե­ցին նրանց:

Կ՛ար­ժէ յի­շել անուն­նե­րը այդ հե­րոս­նե­րուն.և Գէ­որգ Ալա­հայ­տոյ­եան, Սար­գիս Եօթ­նեղ­բայր­եան, Յա­րու­թիւն Սիմ­եան, Ար­մե­նակ Աթար­եան, Լե­ւոն Չէրչ­եան, Վա­ղարշ Մես­րոպ­եան, Գառ­նիկ Շամլ­եան, Եղի­սա­բէթ Եօթ­նեղ­բայր­եան, Սուլ­թան Սիմ­եան, Շա­նըմ Քէ­թէնճ­եան, Մար­ի­ամ Չի­լին­կիր­եան, Խա­թուն Գուն­տաքճ­եան եւ ու­րիշ­ներ:

Փառք նա­հա­տակ­նե­րուն եւ պա­տիւ իրենց ուխ­տին:

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post 97-ԱՄԵԱԿԸ ՆՇՈՒԵՑԱՒ ՔՈՆԿՐԷՍԷՆ ՆԵՐՍ
Next post 97-ԱՄԵԱԿԻ ՁԵՌՆԱՐԿ ՖԼՈՐԻՏԱՅԻ ՄԷՋ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles