«ՎԷՄ»Ի ՎԵՐԱՀՐԱՏԱՐԱԿՄԱՆ ԱՌԹԻՒ

Ծ.Խ.- Մեր անց­եալ շաբթ­ուան թիւին մէջ, անդ­րա­դար­ձած էինք »Վէմ«ի վե­րահ­րա­տարակ­ման մա­սին, Երե­ւա­նի մէջ: Ստո­րեւ, լոյս կ°ըն­ծա­յենք, Փա­րի­զի մէջ լոյս տե­սած »Վէմ«ի անդ­րա­նիկ թիւին խմբագ­րա­կա­նը (գրիչ՝ Սի­մոն Վրաց­եա­նի), Սեպ­տեմ­բեր-Հոկ­տեմ­բեր 1933-ին:

                                                                                        

                                                                                         « ՎԷՄ»

Թերթ ու պար­բե­րա­կան շատ ու­նինք ար­տա­սահ­մա­նում, կա­րե­լի է ասել՝ շռայ­լու­թեան աս­տի­ճան շատ, այդ պատ­ճա­ռով այս նոր հան­դէ­սը ոմանց կող­մից, թե­րեւս, դիտ­ուի ու­ժե­րի եւ նիւ­թա­կան մի­ջոց­նե­րի աւե­լորդ սպա­ռում: Մեր հա­մո­զո­մով «Վէմ»ը ծնունդ է կեան­քի իրա­կան պա­հան­ջի:

Ի՞նչ է լի­նե­լու «Վէմ»ի նպա­տա­կը, նրա զբա­ղու­մի հիմ­նա­կան առար­կան:

Եր­կու խօս­քով՝ ՄՇԱ­ԿՈՅԹ ԵՒ ՊԱՏ­ՄՈՒ­ԹԻՒՆ:

Մշա­կոյ­թը մեր ժո­ղովր­դի հո­գե­ւոր եւ նիւ­թա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թեան ար­դիւնքն է, ազ­գա­յին հան­ճա­րի խտա­ցու­մը, այն ամուր-ան­սա­սան վէ­մը, որի վրայ հաս­տատ­ուած է ազ­գա­յին գո­յու­թեան շէն­քը: Ժո­ղո­վուր­դ­նե­րը մշա­կոյ­թով են ազգ: Առանց զար­գա­ցած, կեն­դա­նի մշա­կոյ­թի ազգ չկայ:

Մշա­կոյ­թը իր էու­թեամբ ազ­գա­յին է: Ո°չ մի­ջազ­գա­յին, ո°չ դա­սա­կար­գա­յին – գե­րա­զան­ցա­պէս ազ­գա­յին: Որ­պէս մի ժո­ղովր­դի մտա­ւոր, բա­րո­յա­կան ու տնտե­սա­կան, մի խօս­քով, բո­վան­դակ կա­րո­ղու­թիւն­նե­րի թանձ­րաց­եալ ար­տա­յայ­տու­թիւն՝ մշա­կոյթն  իր վրայ կրում է ազ­գա­յին ան­հա­տա­կա­նու­թեան կնիքն ու թա­փը: Ինչ­քան մի ժո­ղո­վուրդ վեր է քա­ղա­քակր­թու­թեան սան­դու­խի վրայ, այն­քան բարձր ու կա­տար­եալ է նրա մշա­կոյ­թը: Ասել է՝ մշա­կոյ­թը ժո­ղո­վուրդ­նե­րի զար­գաց­ման եւ յա­ռաջ­դի­մու­թեան աս­տի­ճա­նա­չափն է: Այս իսկ պատ­ճա­ռով՝ ով ու­զում է ծա­ռա­յել իր ժո­ղովր­դի յա­ռաջ­դի­մու­թեան, ամէ­նից առաջ պէտք է աշ­խա­տի բարձ­րաց­նել ու կա­տա­րե­լու­թեան հասց­նել նրա մշա­կոյ­թը:

Պատ­մա­կան դէպ­քե­րի բե­րու­մով հայ ժո­ղո­վուրդն այ­սօր բա­ժան­ուած է եր­կու խո­շոր հատ­ուածնե­րի՝ այն որ ապ­րում է Խորհր­դա­յին Միու­թեան սահ­ման­նե­րում, այն որ ցրուած է ծա­գաց է ծագս աշ­խար­հի՝ տա­րա­գիր եւ ան­հայ­րե­նիք: Հայ մշա­կոյթն էլ իր գո­յու­թեան պայ­ման­նե­րով եւ զար­գաց­ման հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րով գտնւում է այս եր­կու տրա­մագ­ծօ­րէն տար­բեր մի­ջա­վայ­րե­րի ազ­դե­ցու­թեան ներ­քոյ – այն­տեղ՝ առար­կայ ըն­կե­րա­յին խե­լաց­նոր փոր­ձե­րի, այս­տեղ՝ ու­ծաց­ման ու փոշ­ի­աց­ման սպառ­նա­լի­քի տակ: Այն­տեղ՝ «ձե­ւով ազ­գա­յին, բո­վան­դա­կու­թեամբ մի­ջազ­գա­յին կուլ­տու­րա­յի» քա­ղա­քա­կա­նու­թեան կի­րա­ռու­մով խորհր­դա­յին իշ­խա­նու­թիւնը ձգտում է ար­մա­տա­խիլ անել հայ ժո­ղովր­դի ինք­նու­րոյն գո­յու­թեան եւ զար­գաց­ման հիմ­քե­րը, ազ­գա­յին ազատ ան­հա­տա­կա­նու­թեան տեղ հաս­տա­տել ան­կեր­պա­րան ու դի­մա­զուրկ կոլ­խոզ: Այս­տեղ, իբ­րեւ հե­տե­ւանք տի­րող բա­ցար­ձակ ազա­տու­թեան մշա­կոյ­թի աս­պա­րէ­զում, քա­նա­կով ու որա­կով թոյլ մշա­կոյթ­նե­րը արա­գու­թեամբ ձե­ւա­փոխ­ւում ու լուծ­ւում են մեծ ազ­գե­րի մշա­կոյ­թի ան­ծայ­րա­ծիր ովկ­ի­ա­նոս­նե­րում:

Այս պայ­ման­նե­րում եր­կու մի­ջա­վայ­րե­րի մէջ էլ հայ ժո­ղովր­դի հա­մար ստի­պո­ղա­կան գործ է դառ­նում ինք­նա­պաշտ­պա­նու­թիւնը, ազ­գա­յին մշա­կոյ­թի, հե­տե­ւա­բար եւ ազ­գա­յին հա­ւա­քա­կան գո­յու­թեան հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րի ամ­րապնդ­ման պա­հան­ջը: Այն­տեղ՝ պաշտ­պան­ուել բռնի այ­լա­սեր­ման եւ ապազ­գայ­նաց­ման դէմ այս­տեղ՝ պաշտ­պան­ուել ազատ այ­լա­սեր­ման եւ ապազ­գայ­նաց­ման դէմ: Ե°ւ այն­տեղ, ե°ւ այս­տեղ քա­ղա­քա­կան պայ­քա­րի կող­քին ան­խու­սա­փե­լի կեր­պով լայ­նա­նում է, խո­րա­նում է նա­եւ մշա­կու­թա­յին պայ­քա­րի ընդ­հա­նուր ճա­կա­տը: Վե°ր հա­նել անց­եա­լի ու ներ­կա­յի ար­ժէք­նե­րը, շնչել ազ­գա­յին մշա­կոյ­թի մթնո­լոր­տում, հա­մակ­ուել, ապ­րել ու ոգե­ւոր­ուել հայ ար­ուես­տով ու գրա­կա­նու­թեամբ, մեր սքան­չե­լի ժո­ղովր­դի մտքի ու բա­զու­կի, նրա ան­շէջ լոյ­սի պէս դա­րեր ու դա­րեր վա­ռուող հան­ճա­րի ստեղ­ծա­գոր­ծած ար­գա­սիք­նե­րով – մեր դա­տի յա­ջո­ղու­թեան հա­մար նոյն­քան մեծ եւ անհ­րա­ժեշտ գործ է, որ­քան եւ պայ­քա­րը քա­ղա­քա­կան գետ­նի վրայ:

Ազ­գա­յին ինք­նա­պաշտ­պա­նու­թեան եւ զար­գաց­ման տե­սա­կէ­տից նոյն­քան կա­րե­ւոր ազ­դակ է եւ պատ­մու­թիւնը: Եթէ ան­վի­ճե­լի է, որ այ­սօ­րը կա­մուրջ է երէկ­ուայ եւ վաղ­ուայ մի­ջեւ, որ ապա­գան անց­եա­լի շա­րու­նա­կու­թիւնն է, ճշմա­րիտ է նոյն­պէս, որ ապա­գա­յի շէն­քի լա­ւա­գոյն կա­ռուց­ման հա­մար, ամէ­նից առաջ, հար­կա­ւոր է ճա­նա­չում անց­եա­լի: Պատ­մու­թիւնը լա­ւա­գոյն դպրոցն է, որ իմաս­տու­թեան դա­սեր է աւան­դում: Սոս­կա­կան ան­հատ թէ ժո­ո­վուրդ, ազգ թէ դա­սա­կարգ, պե­տու­թիւն թէ մաս­նա­ւոր կազ­մա­կեր­պու­թիւն, ըն­կե­րա­յին իւ­րա­քան­չիւր կեն­դա­նի մար­մին պար­տա­ւոր է գիտ­նալ իր անց­եալ կեան­քի հան­գա­մանք­նե­րը, որ­պէս­զի կա­րո­ղա­նայ առողջ եւ հաս­տա­տուն հիմ­քե­րի վրայ դնել իր ներ­կան ու ապա­գան: Անց­եա­լի փոր­ձը պատ­մու­թեան մի­ջո­ցով է փո­խանց­ւում նոր սե­րունդ­նե­րին: Ապր­ուած փոր­ձից օգտ­ուել, պատ­մու­թիւ­նից իմաս­տու­թեան եւ ներշն­չու­մի խրատ­ներ առ­նել, անց­եա­լի լոյ­սով լու­սա­ւո­րել գա­լի­քը, անց­եա­լի մի­ջո­ցով ծա­ռա­յել ապա­գա­յին – ա°յս է պատ­մու­թեան բուն նպա­տա­կը: Կամ մեր մեծ եր­գի­ծա­բան Յ. Պա­րոն­եա­նի խօս­քով՝ «Պատ­մու­թիւնը՝ ետիդ նա­յել, առ­ջեւդ տես­նել»: Աւե­լի եւս վճռա­կան. «կÿապ­րին ա°յն ժո­ղո­վուրդ­նե­րը, որոնք անց­եա­լի հպար­տու­թիւնն ու­նին, ներ­կա­յին պինդ փա­րած են իրենց ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւն­նե­րով ու իտ­է­ալ­նե­րով եւ որոնք իրա­ւամբ վստա­հա­բար կը նա­յին ապա­գա­յին» (Յ. Շահ­րիկ­եան):

Այս տե­սա­կէ­տից, չա­փա­զանց մեծ աշ­խա­տանք կայ դեռ հայ մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան առ­ջեւ: Ճիշդ է, վեր­ջին տաս­նամ­եա­կում շօ­շա­փե­լի գործ է կա­տար­ուած այս ուղ­ղու­թեամբ, բայց մեր պատ­մու­թիւնը, մա­նա­ւանդ նրա նո­րա­գոյն շրջա­նը, որ «Վէմ»ի զբա­ղու­մի գլխա­ւոր առար­կան է հան­դի­սա­նա­լու, կա­րե­լի է ասել, մնա­ցել է կա­տար­եալ արօս՝ չհերկուած հող: Վա­ղուց ար­դէն ժա­մա­նակն է, որ պատ­մա­կան նիւ­թե­րը հան­ուեն հան­րա­յին եւ ան­հա­տա­կան դիւան­նե­րի փո­շի­նե­րի տա­կից, աւե­լի լայն չա­փե­րով քննուեն ու լու­սա­բան­ուեն՝ պար­զե­լու հա­մար հայ անց­եալ կեան­քի իրա­կան պատ­կե­րը իր բո­լոր ար­տա­յայ­տու­թիւն­նե­րով:

Վեր­ջա­պէս, չպէտք է մո­ռա­նալ եւ այն կա­րե­ւոր հան­գա­ման­քը, որ ինչ­պէս ամէն ժո­ղո­վուրդ, հայն էլ ստեղծ­ուած չէ ար­տա­քին աշ­խար­հից ան­կախ, մե­կու­սի կեան­քով ապ­րե­լու հա­ար: Նրակեանքն ու ճա­կա­տա­գիրն էլ հա­զար ու բիւր թե­լե­րով կապ­ուած են ու­րիշ ժո­ղո­վուրդ­նե­րի կեան­քին ու ճա­կա­տագ­րին: Այդ պատ­ճա­ռով, թէ­կուզ հէնց հայ մշա­կոյ­թի եւ պատ­մու­թեան ու­ղի­նե­րի ճշտո­րոշ­ման հա­մար անհ­րա­ժեշտ է ծա­նօթ լի­նել ու հե­տե­ւել նա­եւ ու­րիշ ժո­ղո­վուրդ­նե­րի կեան­քին ու զար­գաց­ման պայ­ման­նե­րին:

Ահա ա°յս նպա­տակ­նե­րին է ու­զում սպա­սա­ւո­րել «Վէմ»ը: Բնա­կա­նա­բար, նա ոչ առա­ջինն է այս աս­պա­րէ­զում, ոչ էլ վեր­ջինն է լի­նե­լու: Նա չի գա­լիս նոր Ամե­րի­կա­ներ բա­նա­լու խոս­տու­մով: Նրա դե­րը լի­նե­լու է հա­մեստ – մի­ա­նալ ու­րիշ­նե­րի թա­փած ճի­գին՝ այն հա­մո­զու­մով, որ ինչ­քան շատ լի­նեն մշա­կոյ­թի եւ պատ­մու­թեան բնա­գա­ւա­ռում աշ­խա­տող­նե­րը, այն­քան լաւ հայ ժո­ղովր­դի հա­մար:

Առանց աղ­մու­կի, կամ ի յա­ռա­ջա­գու­նէ կազ­մած կար­ծի­քի եւ նա­խա­սի­րու­թեան, «Վէմ»ը ջա­նա­լու է ար­ձա­նագ­րել, երե­ւան հա­նել, քննել ու վերլ­ուծել հայ, կարելիու­թեան սահ­ման­նե­րում նա­եւ ու­րիշ ժո­ղո­վուրդ­նե­րի մշա­կոյ­թի եւ անց­եա­լի կեան­քի փաս­տերն ու հան­գա­մանք­նե­րը, պար­զել նրանց ներ­քին իմաս­տը եւ կա­պակ­ցու­թեան մէջ դնել ապա­գայ զար­գաց­ման հե­ռան­կար­նե­րի հետ: «Վէմ»ի ղե­կա­վար սկզբունքն է լի­նե­լու գի­տա­կան առար­կա­յա­կա­նու­թիւնն ու ճշմար­տու­թիւնը, միայն ճշմար­տու­թիւնը, ամ­բողջ ճշմար­տու­թիւնը՝ հա­մոզ­ուած, որ ան­գամ ամե­նա­դառն ճշմար­տու­թիւնը աւե­լի օգ­տա­կար է, քան ոս­կե­զոծ ու շա­քա­րա­պատ սու­տը:

Իր առա­ջադ­րած նպա­տա­կին հաս­նե­լու հա­մար «Վէմ»ը չի փակ­ուե­լու դա­ւա­նա­բա­նա­կան կամ հատ­ուա­ծա­կան պա­րիսպ­նե­րի մէջ: Նրա էջե­րը բաց պի­տի լի­նեն մեր մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան բո­լոր ստեղ­ծա­գործ խա­ւե­րի առ­ջեւ, որոնք տո­գոր­ուած են հայ ժո­ղովր­դի հա­ւա­քա­կան գո­յու­թեան ու զար­գաց­ման մտա­հո­գու­թիւն­նե­րով եւ ան­կեղ­ծօ­րէն ցան­կա­նում են ծա­ռա­յել հայ մշա­կոյ­թի եւ պատ­մու­թեան դա­տին: Եթէ նե­րե­լի է այս հա­մե­մա­տու­թիւնը, «Վէմ»ը իր սահ­մա­նում ձգտե­լու է դառ­նալ յա­ռա­ջա­դէմ մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան կո­ա­լիսի­ոն, մի տե­սակ խորհր­դա­կան մտքի ու խօս­քի, ուր ծեծ­ուե­լու են մեր անց­եա­լի հար­ցե­րը՝ ապա­գա­յի անս­խալ ու­ղի­ներ հար­թե­լու նպա­տա­կով: Անց­եալ դէպ­քե­րի ճիշտ լու­սա­բա­նու­թեան եւ գնա­հա­տու­թեան հա­մար հայ­եացք­նե­րի տար­բե­րու­թիւնը, կամ նոյ­նիսկ ներ­հա­կու­թիւնն ու բա­խու­մը ան­պայ­ման դրա­կան գոր­ծօն է:

Վեր­ջաց­նե­լուց առաջ, եր­կու խօսք էլ հան­դէ­սի նիւ­թա­կան կող­մի մա­սին: Մենք չենք քաշ­ւում ասե­լու, որ «Վէմ»ի նիւ­թա­կան ապա­հո­վու­թիւնը ամ­բող­ջա­պէս կախ­ուած է ըն­թեր­ցող հա­սա­րա­կու­թեան ցոյց տա­լիք հե­տաքրք­րու­թեան, հա­մակ­րան­քի եւ աջակ­ցու­թեան աս­տի­ճա­նից: «Վէմ»ը զուտ գա­ղա­փա­րա­կան ձեռ­նարկ է, նրա թի­կուն­քում ան­հատ կամ կազ­մա­կերպ­ուած յե­նա­րան­ներ չկան: «Վէմ»ի մի­ակ յե­նա­րա­նը իր հա­ւատն է դէ­պի սկսած գոր­ծի կա­րե­ւո­րու­թիւնը: Իսկ յայտ­նի է, որ հա­ւա­տով լեռ­ներ կա­րե­լի է շար­ժել տե­ղից:

ԽՄԲ. (Ա. Տարի թիւ 1)

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*