ԴՊՐՈՑԱԿԱՆ ՅՈՒՇԵՐ

ԱՐՄԵՆԱԿ ԵՂԻԱՅԵԱՆ

Մօտաւորապէս վեց տարեկան էի, երբ մեծ եղբայրս ձեռքէս բռնած զիս Աբգարեան վարժարան տարաւ, որ մեր բնակարանէն հազիւ հարիւր մեթր անդին էր։ Առողջական վիճակս, հերթական թոքատապերս, ինչպէս նաեւ պատերազմը պատճառ դարձան, որ դպրոց երթալս ձգձգուէր։
Օրուան տնօրէնը՝ պրն. Յակոբ Տէր Անդրէասեանը, որ շատ գեղեցիկ ու տպաւորիչ մարդ մըն էր, – ան երկու տարի ետք Հայաստան ներգաղթեց,- քիչ մը դժուարութիւն ունեցաւ դասարանս որոշելու։ Չեմ գիտեր ինչ խօսեցաւ ան եղբօրս հետ, մինչեւ որ որշեց բողբոջ դասարան դնել զիս։
Մանկապարտէզը մասնաւոր շէնք չունէր. ան հաստատուած էր եկեղեցւոյ մէջ։ Չորս անկիւնները դրուած էին զանազան թիւերով նստարաններ, որոնք կը կազմէին չորս տարբեր դասարանները։ Ուսուցչուհին եւ դասընկերներս քիչ մը շփոթով ընդունեցին նորեկը, որ ես էի։ Իսկ ես շատ ալ չէի ըմբռներ իրենց շփոթին պատճառը։
Սրահը, այսինքն՝ եկեղեցին, իսկական Արշակաւան մըն էր։ Հոս կ՛երգէին, հոն կ՛արտասանէին, անկիւն մը կը կարդային, ուրիշ անկիւն մը շարժական եռոտանիին հաստատուած գրատախտակին վրայ կը գրէին։ Ամէն անգամ որ ուսուցչուհի մը պոռար, կը դառնայինք այն ուղղութեամբ. այս անգամ մեր ուսուցչուհին կը պոռար, որպէսզի իրեն հետեւինք։ Եւ անշուշտ ամէն մէկը ստիպուած էր միւսէն աւելի բարձր պոռալու, որպէսզի իր ձայնը լսելի դառնար։
Եկեղեցիին դասին մօտ, երկաթէ վանդակին կից, դրուած էր սեղան մը, որուն առջեւ կը նստէր մանկապարտէզպանուհին. ան ամէն վայրկեան ստիպուած էր միջամտել, որպէսզի պահպանուին կարգն ու լռութիւնը. բայց ապարդիւն։
Զբօսանքները փրկութիւն էին թէ՛ մեզի, թէ՛ ուսուցչուհիներուն համար. թէեւ զբօսանքն ու »դասարանները« իրարմէ շատ չէին տարբերեր, բայց բակին մէջ գոնէ կաշկանդուած չէինք։
Երրորդ թէ չորրորդ օրը ուսուցչուհիս ըսաւ, որ կոկոն դասարան պիտի նստէի. իսկ կոկոնը մեր նստարաններէն երկու քայլ անդին շարուած ուրիշ նստարաններու շրջանակ մըն էր։ Այստեղ գիրք ունեցայ։ Քարէտախտակ ու կաւիճ ունեցայ։ Ինչպէս անունը ցոյց կու տայ, բարակ սեւ կրաքարէ շինուած, տախտակէ շրջանակի մէջ առնուած թերթ մըն էր. զայն կը գործածէինք տետրակի փոխարէն, իսկ մատիտի փոխարէն կը գործածէինք կաւիճը, որուն հետքերը կը ջնջէինք լաթի կտորով մը կամ մեր ափերով։ Մեսրոպեան տառերը առաջին անգամ քարէտախտակի վրայ գրած ու սորված եմ։
Չեմ գիետ քանի օր նստայ կոկոն, երբ ուսուչուհիս ուզեց, որ կարդամ ու գրեմ միւսներուն չափ. իսկ միւսները բաւական բան արդէն սորված էին, մինչ ես ոչինչ գիտէի։ Երբ նկատեց, որ ո՛չ կարդալ, ո՛չ գրել գիտեմ, զիս վերադարձուց բողբոջ, ու այդպէս ալ վերջնականապէս դարձայ բողբոջի աշակերտ։ Պէտք կա՞յ ըսելու, որ այսպէս շատ աւելի հանգիստ էի։ Ու հանգիստ ալ անցուցի ոչ միայն այդ տարին, այլեւ ուսանողութեանս հետագայ մօտաւորապէս քսան տարիները, ուր ընկերներէս քիչ մը աւելի մեծ եղած եմ սովորաբար։
****
Մենք կամաց¬կամաց վարժուեցանք կեդրոնանալու մեր ուսուցչուհիին բացատրութիւններուն վրայ, եւ միւս դասարաններէն եկող աղմուկն ու կանչերը այլեւս չէին խանգարեր մեզ, մենք ալ ուրիշները չէինք խանգարեր, ու որքան ալ զարմանալի թուի, շատ հեզասահ կþընթանային դասերն ալ, խաղերն ալ երգերն ալ արտասանութիւններն ալ։ Միայն բացառիկ միջադէպեր կը խանգարէին մեզ, այլապէս ամէն մարդ քաշուած էր իր անկիւնը, այսինքն՝ իր դասարանը, եւ ամէն օր նոր բան մը կը սորվէինք։ Բայց, հիմա կը հասկնամ, ուսուցչուհիները իրենք հանգիստ չէին ու կեդրոնացած չէին կրնար աշխատիլ։ Ջղային էին բոլորն ալ, մռայլ դէմքերով, ու իրենց ջղայնութեան զոհերը մենք էին, բոլո՛րս։
Ծեծը, ահա այն ահաւոր չարիքը, որ այն տարիներուն տարածուած էր մասնաւորաբար մեր մանկապարտէզին մէջ. թէեւ նախակրթարանի մէջ շատ աւելին տեսայ։ Շատ կը ծեծէին մեզ։ Պզտիկ անուշադրութիւն մը, ու կը հասնէր օրհնեալ ծեծը, որ շատ բնական կը թուէր մեզի եւ որուն գրեթէ վարժուած էինք։ Ոչ մեր ծնողներուն կը գանգատէինք, ոչ ալ մեր ծնողները բողոքի կու գային դպրոց. միսը ձեզի, ոսկորը մեզի։
****
Օրերն ու տարիները կþանցնէին, ամէն ինչի վարժուած էինք, ու ամէն ինչ հաճելի էր մանկապարտէզի մէջ, բացի… ՝՝մուկերու սենեակ՝՝էն, որուն չարայուշ պատկերներէն մինչեւ հիմա ալ, ահա աւելի քան կէս դարէ ի վեր, չեմ կրնար ազատել ուղեղս։
Այդ սենեակը փոքրիկ խոռոչ մըն էր, մօտաւորապէս երկու մեթր խորութեամբեւ մէկ մեթր լայնքով ու բարձրութեամբ. մուտքը ծածկուած էր վարագոյրով մը։ Այդ խոռոչը կը գտնուէր եկեղեցիին խորանին ճիշդ տակը, մեզմէ քանի մը մեթր անդին։ Անոր մէջ կար դագաղ մը, որ կը ծառայէր չքաւոր ընտանիքներու ննջեցեալներուն։ Ատենը մէյ մը, երբեմն մեր աչքերուն առջեւ, ան դուրս կը բերուէր ու ապա պարապ կը վերադարձուէր ու կը դրուէր նոյն տեղը։ Այդ դագաղին ալ ընտելացած էինք ու շատ լաւ գիտէինք, թէ ի՛նչ նպատակով դուրս բերուած էր ան. նոյնիսկ…. կը հրճուէինք, երբ ժամկոչը կամ դպրոցին հայրիկը հանէին զայն, որովհետեւ գիտէինք, որ մէկ ¬ երկու ժամ ետք մեզի արձակուրդ պիտի տային, որպէսզի ժողովուրդը եկեղեցի լեցուէր ու տեղի ունենար թաղման արարողութիւնը։
Իսկ ինչո՞ւ այդ խոռոչը մուկերու սենեակ կը կոչուէր՝ այս մէկը չեմ գիտեր։ Թէեւ որեւէ ատեն մէկ մուկ տեսնող եղած չէր, բայց իւրաքանչիւրս համոզուած էր, որ այդ սենեակը լեցուած էր մուկերով, որոնք պատրաստ էին կրծելու այնտեղ ինկողը։
****
Ճիշդ ե՞րբ օր. Մարին իբրեւ ուսուցչուհի ունեցայ՝ չեմ յիշեր. ծաղիկ դասարան եղած օրերուս ան արդէն իմ ուսուցչուհիս էր։ Ան մանկապարտէզի լոյսն էր, բարի հրեշտակը ու գորովագութ պարիկը։ Չեմ յիշեր, թէ որեւէ ատեն բարկացած ըլլար, փոքրիկ մը ծեծէր կամ թէկուզ պատժէր։ Համակ ժպիտ էր, քնքշութիւն ու շնորհք. անոր ճառագայթող դէմքը բոլորիս ալ սիրելի էր. ո՞ր աստիճան՝ չեմ գիտեր, բայց ինչ կը վերաբերէր ինծի, ես սիրահարուած էի իրեն։ Մանաւանդ որ տարիքս ալ կը ներէր… ինը տարեկան էի։
Միակ դիտողութիւնը, որ ըրած է ինծի, այն էր, որ դասիս հետեւէի, որովհետեւ ժամանակիս մեծ մասը իր դէմքը դիտելով կþանցնէի ու … չէի կշտանար։ Ու միայն մանկապարտէզին մէջ չէր այդ. նաեւ դպրոցէն դուրս մտածումիս միակ առարկան էր ինք։ Իրենց տունը գիտէի ու շատ յաճախ, արձակուելէ ետք, կ՛երթայի տանը շուրջ դեգերելու՝ զինք տեսնելու յոյսով։ Երբեմն կը փորձէի պատկերացնել, թէ դպրոցէն դուրս, իր ազատ ժամերուն, ի՞նչ կրնար ընել օր. Մարին։ Օրինակ՝ երբեք չէի կրնար զինք երեւակայել սովորական մահկանացուներու առօրեայ արարքներուն անձնատուր. ինծի համար՝ ան ո՛չ կþուտէր ո՛չ կը խմէր, ո՛չ ալ կը լուար ու ո՛չ կ՛արդուկէր. ո՛չ ալ կը քնանար։ Ասոնք սովորական մահկանացուներու վերաբերող արարքներ էին։ Հապա ինչպէ՞ս կþանցնէր իր ժամանակը։ Միայն գիտէի, որ դպրոցէն արձակուելէ ետք՝ ան յուշիկ քայլերով կը հեռանար իր տան ուղղութեամբ, իմ ուշադիր նայուածքիս ընկերակցութեամբ, որմէ անդին անծանօթ ձեռք մը կը խլէր զինք այս աշխարհէն. ան կը վերայայտնուէր երազներուս մէջ, իսկ առտուն՝ դասարանին մէջ, միշտ ժպտուն, միշտ մեղմ ու հեզահամբոյր։
Այդ տարուան Յունիսին էր, կարծեմ, իմացանք, որ օր. Մարի նշանուած է, շուտով պիտի ամուսնանայ եւ ա՛լ դպրոց պիտի չգայ։ Մեծագոյն վիշտս եղաւ այդ, որ ցնցեց զիս ամբողջ էութեամբս։ Դպրոցը առանց օր. Մարիի՞ն…
Օր. Մարի կþապրի տակաւին. ան թոռնիկներու տէր է, ու յաճախ կը տեսնեմ զինք. կը կենամ, հաճոյքով կը զրուցեմ հետը, քանի մը անգամ ալ դարմանած եմ զինք։ Նոյն բարեհամբոյր ու ազնիւ արարածն է, մազերը սպիտակած, հասակը զգալիօրէն կքած, բայց ձայնը չէ փոխուած, չէ փոխուած նաեւ ու մանաւանդ աչքերուն փայլը։
¬ Որքա՜ն բարի տղաք էիք,¬ կ՛ըսէ։
¬ Մե՞նք, բարի, հապա ինչո՞ւ այնքան…
Չեմ շարունակեր, որովհետեւ դժուար պիտի հասկնայ։
****
Մանկապարտէզի լաւագոյն յուշերէս մէկն ալ եկեղեցւոյ կոչնակն է։ Կոչնակը մետաղեայ սկաւառակ մըն էր, որ երկու ձողերով ամրացուած էր եկեղեցւոյ տանիքին վրայ։ Տնտես մայրիկին տղան՝ Մինասը, որ հասուն պատանի էր, ամէն առտու կը հնչեցնէր զայն՝ եկեղեցի հրաւիրելով հաւատացեալները։ Ան երկու տախտակ, թերեւս երկու մուրճ ունէր եւ հմուտ ձեռքերով կը զարնէր կոչնակին, որուն զնգիւնը կը տարածուէր ամբողջ Պուրճ Համուտի մէջ ու անկէ ալ անդին։ Առաւօտները ես կոչնակին կանչով կ՛արթննայի ու կը ցատկէի անկողինէս։
– Դեռ ժամանակ ունիս, քիչ մըն ալ քնացիր,- կը յորդորէր մայրս իր բարբառով։
Բայց չէի քնանար, չէի ուզեր, չէի կրնար։ Կ՛ըմբոշխնէի կոչնակին բոլոր զարկերը ու դադրելէն ետք ալ՝ անոր արձագանգը կը շարունակէր հնչել ականջներուս մէջ։ Զարմանալի խաղաղութիւն մը, աւելին՝ երանութիւն մը, կ՛իջնէր հոգիիս վրայ ու երկար կը տեւէր ան։ Հանդարտօրէն կը հագուէի, կը խմէի թէյս, որ հայրս պատրաստած կ՛ըլլար ՝՝որովհետեւ ան միշտ ալ առաջին արթնցողը եղած է տան մէջ՝՝ ու դպրոց կը վազէի, երբ տակաւին առաւօտեան ժամերգութիւնը չէր աւարտած։ Քիչ ետք կþաւարտէր ան, ու մենք դասարան կը մտնէինք, ուր խունկի բոյրն ու ծուխը կը շարունակէին յամենալ օդին մէջ եւ սպառելու մօտ եղող մոմերը իրենց երերուն բոցերը թուլօրէն կþարձակէին։ Ու կը սկսէր մեր »Առաւօտ Լուսոյ«ն։
Մեծագոյն երազներէս մէկն էր՝ այդ կոչնակը ինքս հնչեցնել, ճիշդ Մինասին պէս, սակայն փոքրերուս թոյլ չէին տար տանիք ելլել։ Հետագային, երբ դպիր եղայ, պատճառներէն մէկն ալ կոչնակն էր, որովհետեւ պատարագի ատեն յաճախ այս կամ այն դպիրը տանիք կը ղրկէին։ Երբ բաւական հասունցեր էի, արդէն կոչնակը դադրած էր հնչելէ, որովհետեւ անոր փոխարէն եկեղեցւոյ ձախակողմեան աւանդատունին տանիքը պզտիկ զանգակատուն մը շինեցին, երկար պարանով մը, որմէ կախուելով՝ ժամկոչ Լեւոնը առանց տանիք ելլելու կը հնչեցնէր զայն. ինչ որ ինծի համար այլեւս հետաքրքրական չէր բնաւ։
Հիմա, տասնամեակներ ետք, երբ մօտակայ ակումբէն կը լսեմ ծանօթ երգին բառերը՝
«Կոչնակդ հնչեցո՛ւր, հնչեցո՛ւր արագ,
Թող հայք ոտք ելլեն ծագէ մինչեւ ծագ…»

Մտքիս մէջ կը վերակենդանանայ Մինասը, իր յաղթանդամ հասակով, որ այնքան ճարտարօրէն կը խփէր սկաւառակին, որուն քաղցրալուր ղօղանջը այլեւս ընմիշտ լռած է։

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*