Գաղթականի Ցաւը Չմոռցող Հայուհիի Մը Հետ Զրոյցէ Մը Ետք.-   ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐԱԿԱՆ ԿԱԾԱՆՆԵ՞ՐՈՒ ՎՐԱՅ ԵՆՔ,  ԹԷ՞ ԿԸ ԹԱՓԱՌԻՆՔ ԱՆՀԱՐԱԶԱՏ ՊՈՂՈՏԱՆԵՐՈՒ ՎՐԱՅ

Յ. Պալեան

            Աշխարհը, նաեւ մենք, մնացած ենք հեռուն: Անզօրութեան զգացումով կը խօսինք առանց յանցանքի մեր մեկուսացման դատապարտութեան մասին: Լրատուամիջոցները կ’ըսեն, թէ բազմացած են անձնասպանութիւն, ընտանեկան վէճ եւ ամուսնալուծում: Ըմբոստացումներ կան պարտադրուող մեկուսացման դէմ, որ կ’ուզէ մեզ պաշտպանել իր անունը չըսող բանտարկութեամբ:

            ֆրանսացի անհանդարտ մեծ բանաստեղծ Փոլ Վերլէն, իր խուցէն տեսնուած սահմանափակ երկինքի կտորի մը մասին գրած է յուզիչ չորս քառեակներ: Մեղանչում է քանդակուած այդ տողերը թարգմանել: Անոնք  դուրս կը ժայթքեն էջէն: Ինչպէս իրեն, եւ բոլորիս համար, աշխարհ պատուհանէն տեսնուած կտոր մը երկինք է, ձմրան մերկ ծառեր: Մեղանչելով քառեակ մը պիտի թարգմանեմ.

                 Երկինքը ցուիքէն վեր,

Այնքա՜ն կապոյտ է, այնքան խաղաղ:

Ծառ մը ցուիքէն վեր,

Կ’օրօրէ իր սաղարթը:

            Ամէն օր, պատուհանի փեղկերը երբ բանամ, կը տեսնեմ նոյն անտերեւ թզենին եւ կեռասենին, աներեր եւ անհրապոյր պահակներ:

            Քովիտ 19 կոչոած ժահրը, հիմա ձագեր ալ ունի, մոլորակի ժողովուրդներուն կը սպառնայ: Անցեալին մարդիկ բերդերու մէջ կը պաշտպանուէին, հիմա՝ տնարգելութեամբ: Եթէ այլմոլորակային մը գայ մեր քաղաքները, պիտի չգիտնայ, որ ապրողներ կան:

            Ճգնաւորի պէս կը դիտեմ շրջապատս. պատկերներ եւ զգացումներ: Կ’երթամ հեռու աշխարհ մը՝ զոր հակառակ տատանումներու, սիրած ենք կոչել «մեր հայրենիք»: Այսօր մոլորակային հայութիւնը կը տառապի, քանի որ երազի հայրենիքը ընկճուած է՝ մեր եւ ուրիշներու մեղքով: Ունինք բութ եւ խուլ զգացում մը, որ հայրենիքը վտանգուած է: Հեռու եւ անզօրութիւն գումարուած են, եւ մեկուսացման առթած հոգեկան վիճակին մէջ դարձած են մղձաւանջ:

            Հեռու կամ մօտ անցեալին, «հայրենիքը չէինք հաւներ», ան ոչ Փարիզ էր, ոչ Պէվըրլի Հիլզ, ոչ ալ կենսուրախ Լիբանան: Հիմա անտարբեր եւ քննադատող, կպած են հեռատեսիլի պատուհանին, կախուած են ձայնասփիւռի հերցեան ալիքներէն, թերթ չկարդացողներն ալ դարձած են ընթերցասէր: Հոգեբանական յեղաշրջում մը, զոր դիպուկ ձեւով բանաձեւած է ԺԸ դարու ֆրանսացի իմաստասէր Վոլթէր: Ան կ’ըսէ. «Կը տառապինք հայրենիքի մէջ, ան կրնայ մեզի հաճելի չթուիլ, բայց երբ զայն կը կորսնցնենք, այն ատեն ան շատ սիրելի կ’ըլլայ»:

            Սփիւռքացած եւ արտագաղթած հայեր, քաղքենիի հոգեբանութեամբ դիտած էինք հայրենիքը: Ան կար, ինքնութան երաշխիք էր, նոյնիսկ երբ չէինք անդրադառնար: Հիմա ան «շատ սիրելի է», քանի որ վտանգուած է»: Այդ սէրը կը բաւէ՞ հայը դարձնելու համար հայրենատէր: Այդ սէրը բաւարար ո՞ւժ է, գիտակցութի՞ն է, ըլլալու համար յանձնառութիւն, անհատական յուզումէն անցնելու հաւաքական ուժի, ծնունդ տալու նոր յանդգնութիւններու եւ ազգային փառասիրութեան: Խօսքը բջիջներու մասին չէ:

            Հռոմէացի պատմաբան Դիդիուս Լիվիուս մեզի ժառանգ ձգած է Հռոմի պատմութիւնը: Իր իմաստուն խօսքերուն մէջ կ’ըսէ. «Լաւ քաղաքացի մը տարբերութիւն չի դներ իր անձնական շահերուն եւ հայրենիքի շահերուն միջեւ»: Ճիշդ պէտք է հասկնալ. լաւ քաղաքացին իր անձնական շահերուն պէս պիտի պաշտպանէ հայրենիքի շահը: Հայրենիքի շահի պաշտպանութիւնը հայրենատիրութիւն է, քանի որ երբ հայրենիքի շահերը կորսուին, կը կորսուին քաղաքացին եւ իր շահերը:

            Այս իմաստութեան լոյսին տակ մեր ներկան լուսարձակի տակ բռնել եւ մտածել կ’ըլլայ առաջին մեծ քայլը մեր ազգի կացութիւնը ըմբռնելու, մենք մեզ ճանչնալու: Ի վերջոյ հայրենիքը կրպակ չէ, որմէ շահ պէտք է սպասել, զայն օգտագործել: Այդ վերաբերումը հայրենաքանդ եղած է: Այլապէս կարելի չէ հասկնալ Հայաստանի ընկերաքաղաքական եւ տնտեսական պատկերը, այն՝ որ խորհրդային հաւասարութեան պայմաններէն հազիւ դուրս ելած, ինչպէ՞ս ոմանք տէր դարձան հարստութիւններու: Պարզ չէ՞, որ անհատներ իւրացուցին հայրենիքի շահը, սովորութիւն՝ որ շպարուելով կը շարունակուի:  

              Երբ Հայրենիքը կը սկսի ծառայել անհատին, անոր հարստացման եւ դիրքին, փառքին, կը սկսի աւերը: Այս մարդու պատմութեան չափ հին է: Յոյն բանաստեղծը, Վիրքիլիոս, աւելի քան քսան դար առաջ, գրած է.  «Հայրենիքի սէրը թող ըլլայ աւելի բարձր փառքի սէրէն»: Այս հայրենատէրի իմաստութիւն է: Քանի մը օր առաջ, յօդուածի մը մէջ յիշած էի Գ. Նժդեհի խօսքը. «Ապագան վտանգուած ժողովուրդների վերջին խաղաթուղթը՝ վերադաստիարակութիւնն է»: Պարտուած եւ յուսալքուած է մեր ժողովուրդը, ներսը եւ դուրսը, եւ իր «յաւերժ գաղթական»ի հորիզոնէն ջնջուած է նաեւ յոյսը:

              Խօսինք մեր «վերջին խաղաթուղթ»-ի մասին, ազգային բարձր գիտակցութեամբ, գաղափարական հաստատակամութեամբ եւ գիտական ծրագրումով, մերժելով թաղային-էսթէպլիշմընթային եսական փայլատակումները, հասնելու համար Վիրքիլիոսի նշած «փառքի սէրէն» աւելի բարձր մակարդակ: Ի՞նչ է այդ մակարդակը:

            Ապագայի տեսիլք ունեցող հարազատ մտաւորականութիւնը պէտք է անվարան խօսի, տուրք չտայ ջոջերու, իշխանութիւններու եւ իշխանիկներու, որոնք ցարդ իրենք իրենց վերապահած են, փոխադարձ մեղսակցոււթիւններով, որոշումներ կայացնելու եւ ազգ առաջնորդելու իրաւունքը, զոր շփոթած են փառքի եւ շահի որոնման հետ:

              Որպէսզի այլեւս չկրկնենք Թումանեանի ցաւը, «թառանչից աղեկէզ»-ը.

Վաղուց թէեւ իմ հայեացքը անյայտին է ու հեռուում

Ու իմ սիրտը իմ մտքի հետ անհուններն է թափառում,

Բայց կարօտով ամէն անգամ երբ դառնում եմ դէպի քեզ՝

Մղկտում է սիրտս անվերջ քո թառանչից, աղեկէզ,

Ու գաղթական զաւակներիդ լուռ շարքերից ուժասպառ

Եւ գիւղերից, ե՛ւ շէներից՝ տխո՜ւր, դատարկ ու խաւար,

Զարկուա՜ծ հայրենիք,

Զրկուա՜ծ հայրենիք:

            Ի՞նչ պէտք է ընել, որ մեր բաժանումները վերջ գտնեն, ճառերը զարդարող միութիւնը, միասնութիւնը եւ այլ այդ կարգի բառերը իմաստաւորուին, «մեր քիչերը» գումարուին եւ ըլլան հաւաքական ուժ, հաւատանք ապագային ոչ թէ կրաւորականութեամբ, այլ հզօրութեան հասնելու իրատեսական փառասիրութեամբ:

            ա. Օրակարգ պիտի դարձնենք ներսի եւ դուրսի, տեղացիի եւ ոչ տեղացիի տարբերութիւններու ջնջումը, հաւասար պարտաւորութիւններով եւ իրաւունքներով ըլլալ հայրենատէր, այս ուղղութեամբ վերադաստիարակելով Գորիսի, Երեւանի, Քաջարանի, Ստեփանակերտի, Լոս Անճելըսի, Փարիզի, Աթէնքի, Պէյրութի եւ աշխարհի ծանօթ-անծանօթ աշխարհներու մէջ տարտղնուած հայերը: Ինչպէ՞ս: Իրա՛ւ քաղաքականացման վերադաստիարակութեամբ:

            բ. Որպէսզի ուժ զգանք եւ կքած չմնանք, միացման եւ միասնութեան օրակարգը պէտք է մշակել, միացնել մոլորակային եւ լեզուամշակութային տարտղնումի ենթարկուած եւ տարբերութիւններու մէջ խրած ժողովուրդի հատուածները: Ճիշդ է, եւ ամբոխավարական եղանակով, կը պոռանք, որ արեւելահայերէնը եւ արեւմտահայերէնը մեր մշակութային հարստութիւնն են: Բայց ապագայի նախատեսութեամբ, հայերէնի ինքնութիւնը եւ ինքնուրոյնութիւնը պահելու համար, զայն պէտք է վերամտածել, ինչպէս ըրին հրեաները. ստեղծել մէկ խօսուած եւ գրուած  հայերէն, նկատի ունենալով լեզուի արմատները, ուղղագրական եւ քերականական, որ ըլլայ գրաբարի ենթահողի վրայ: Միջոցին, փոխանակ հայերէնները խեղճացնելու օտար բառերու եւ շարահիւսութիւններ ներմուծումով, ստեղծել կեանքի, քաղաքակրթութեան եւ գիտութեան յառաջընթացին պահանջած բառերը, հիմնուելով հայերէն արմատներու վրայ:

            Փակագիծ մը. սկսելու համար, խօսուած եւ գրուած արեւելահայերէնի մէջ վայրագ կերպով մուտք գործած հազարաւոր բառերը արտաքսել եւ փոխարինել: Այս կ’ըլլայ ազգային ճշմարիտ քաղաքականութիւն եւ բոլորին կողմէ խօսուած եւ գրուած արդիականացած հայերէնը կը հանդիսանայ ազգի միացման հզօր ազդակ:

            գ. Ազգի մէկութիւն ստեղծելու համար, լեզուամշակութային քաղաքականութիւն մը պէտք է որդեգրել, ինչ կը վերաբերի հայերէնի եւ հայոց պատմութեան ուսուցման, մի՛շտ Հայաստան-սփիւռք իրաւ համագործակցութեամբ: Այս միայն Հայաստանի պետութեան խնդիրը չէ: Համահայկական խնդիր է, հետեւաբար՝ համահայկական մասնակցութեամբ իր լուծումը պէտք է գտնէ:

            դ. Ազգի իրաւ անդամի պարտքով եւ իրաւունքով, նաեւ սփիւռքի հայերը, քաղաքացիի ըմբռնումով,  պէտք է մասնակցին հայ կեանքին, վճարելով տուրք, որուն ձեւը կ’որոշուի, որուն յանձանձումը կը կատարուի միասնական կառոյցի մը կողմէ:

            ե. Իր ազգային պատկանելիութիւնը ընդունած իւրաքանչիւր հայ ինքնաբերաբար Հայաստանի քաղաքացի պէտք է դառնայ, իրաւունքով եւ պարտաւորութիւններով:

            զ. Եւ բնական հետեւութեամբ, սփիւռքի հայերը եւս պէտք է ներկայ ըլլան իշխանութեան կառավարման բոլոր մակարդակներուն, ըլլալով տէր պիտի ըլլան նաեւ պաշտպան, եւ ծառայեն բանակին մէջ:

            Այս եւ ուրիշ հարցեր, ինչպէս կ’ըսուի, «առանձնութեան մէջ չեն մտածուիր»: Զանոնք դուրս պէտք է բերել միտքի մարզանքի հաճոյքի սահմաններէն: Բանիմացներով եւ մասնագիտական շրջանակներու մէջ պէտք է զանոնք քննել, բիւրեղացնել, ժողովուրդը միշտ հաղորդակից դարձնելով,- հրապարակային վիճարկումներով, մամուլով, ուսումնասիրութիւններով:

            ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ ՊԷՏՔ Է ԸԼԼԱՅ ՀԱՐԱԶԱՏ ՄԷԿՈՒԹԻՒՆԸ, ՈՐՊԷՍԶԻ ԱՐԱԳՕՐԷՆ ՓՈԽՈՒՈՂ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ԵՒ ԹԱՓՈՎ ԸՆԹԱՑՈՂ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅՆԱՑՈՒՄԸ ՄԵՐ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ ԵՒ ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ ՉՎԵՐԱԾԵՆ ԳԱՒԱՌԻ ԵՒ ՄԵՐ ՊԵՏՈՒԹՒՆԸ՝ ԹԱՂԱՊԵՏԱԿԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴԻ:

            «Օրը օրին»-ը ոչինչ կը խոստանայ, երաշխիք չէ անցեալ ազգ չըլլալու եւ չանհետանալու պատմութեան բեմէն:

            Ոչ թէ ջոջական, էսթէպլիշմընթային, այլ արժանաւոր իմաստուններու խորհուրդ մը կրնա՞նք յառաջացնել, որ խորհի, ուղղութիւններ ճշդէ, առանց բարձընտիր ըլլալու մարմաջի եւ կիրքի:

            Այնպէս է մեր ժողովուրդի կացութիւնը, որ շատ դժուար է պատասխանել այն հարցումին, թէ «ո՞վ պիտի նախաձեռնէ»: Այս ընելու համար եսեր եւ իրաւունքներ դրան առջեւ պէտք է ձգել: Այս պէտք է ընել, ինչպէս յաճախ կ’ըսեմ, ոչ թէ յաւելեալ իրաւունքի համար, այլ յաւելեալ պարտքի գիտակցութեամբ:

            Ի վերջոյ մեր ժողովուրդը, Քամչաթքայէն մինչեւ Ուշուայա, Արեւելք եւ Արեւմուտք, այնքան մաշած չէ որ չունենայ ազգի ապագայի քարտէսը գծելու ատակ լուսամիտ եւ հաւատաւոր ընտրանի մը, որ լսուի ժողովուրդին կողմէ:

            Ինչո՞ւ այս խնդիրը օրակարգ չդարձնել մեր մեծ ու պզտիկ ժողովներուն, մամուլին, հրատարակութիւններուն:

            Հայաստանի վերջին առնուազն տխրեցնող եւ մտահոգող իրադարձութիւները չե՞ն թելադրեր ապագայակերտ լուծումներու ուղիներու որոնումը:

            Առանց գացականութեան տուրք տալու յիշեցնենք Գարեգին Նժդեհի ղեկավարական իմաստութիւնը, որ կրնայ մեզ առաջնորդել այսօրուան եւ վաղուան ճիշդ ընտրանքներուն.

«Թագ ու ձեւական իշխանութիւն փնտռում են այն ոչնչութիւնները միայն, որոնք

անթագ իշխել, թագաւորել չգիտեն»:

            Այսպէս պէտք է մտածէ, դատէ եւ կողմնորոշուի այսօրուան մեր վտանգուած ժողովուրդը:

            Արդ, ի՞նչ ընել եւ ինչպէ՞ս, որ հայրենիքէ դուրս արտակարգ նիւթական, գրական, գիտական եւ այլ հսկայական նուաճումներու հասած հայերու հոգեմտաւոր ներուժը ծառայէ ազգի եւ հայրենիքի հզօրացման, յաջողութեան, հպարտութեան եւ փառասիրութեան, այդ ուժը ուռճանայ նաեւ Հայաստանի մէջ եւ հայութեան համար:

            Այս ընել՝ վերադաստիարակուելով որպէս ազգի անդամ եւ որպէս ազգ :

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*