ԹՈՒՐՔ ԵՐԵԽԱՆԵՐՈՒ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹԻՒՆԸ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ԸՆԹԱՑՔԻՆ

Թուրք Երեխաները՝ զինուած

 

Բժիշկ Կարպիս Հարպոյեան
Մոնրէալ

Հայոց Ցեղասպանութիւնը իրականացնելու համար, օսմանեան պետութիւնը դիմած է թուրք հասարակութեան անմիջական մասնակցութեան  եւ գործօն ա-ջակցութեան:

Մեծ ծաւալով տեղեկութիւններ եւ վկայութիւններ գոյութիւն կան, որոնք կը փաստարկեն, որ թուրք Երեխաները մասնակցած են Հայոց Ցեղասպանութեան:  Այս վկայութիւններն ու տեղեկութիւնները տեղ գտած են մեծ թիւով վերապրող-ներու եւ օտարազգի ականատեսներու, պաշտօնեաներու եւ կրօնական միսիո-նարական անձնաւորութիւններու յուշագրութիւններուն մէջ:

Հետաքրքրական է գիտնալ, թէ թուրք Երեխաները ինչո՞ւ եւ ինչպէ՞ս մասնա-կից դարձած են Հայոց Ցեղասպանութեան արարքներուն:

Թուրք երեխաները հայոց ցեղասպանութեան մասնակցած են երկու կեր-պով՝ մաս կազմելով ռազմական հաստատութիւններու եւ փողոցային ոճրագործ խումբերու: Միջավայրն ու խմբային գործակցութիւնը որոշիչ ազդեցութիւն ու-նեցած են երեխաներու մասնակցութեան վրայ:

Թուրք երեխաները Հայոց Ցեղասպանութեան գործընթացին մէջ ներգրաւ-ւած են պետական յստակ որոշումով, կազմակերպութեամբ եւ քաջալերանքով: Անոնք ներգրաւուած են ռազմական հիմնարկներու մէջ եւ շահագործուած են իշխանութեան կողմէ, իրականացնելու համար հայերու ջարդերը:  8-15 տարե-կան թուրք տղամարդիկ բռնի հաւաքուած են պետական հրամանով եւ մաս կազմած են թրքական բանակին:

Թուրք իշխանութիւնը գործածած է քարոզչութեան զէնքը՝ յաջողցնելու հա-մար Հայոց Ցեղասպանութիւնը եւ ներգրաւելու թուրք հասարակութեան զա-նազան խաւերը՝ տղամարդիկը, կիները եւ անչափահասները, ներառեալ երե-խաները: Թուրք իշխանութիւնները հայերը ներկայացուցած են իբրեւ դաւա-ճաններ եւ ապստամբներ: Անոնք նաեւ մոլեռացուցած են հասարակութիւնը, թէ հայերը անհաւատներ են, օտարներ են, օսմանեան պետութեան քաղաքացիներ չեն, ինչպէս նաեւ մակաբոյծներ, ռայաներ եւ թափառականներ են: Թուրք հասա-րակութեան բոլոր խաւերը, ներառեալ Երեխաները, ազդուած են հոգեբանական եւ քարոզչական այս արշաւէն, իւրացուցած են բոլոր ըսուածները եւ հետեւաբար, մոռցած են իրենց անհատական համոզումները:

Հայրենիքի գաղափարախօսութեան եւ ազգայնամոլութեան  քարոզչութիւնը ունեցած է մեծ դերակատարութիւն: «Թուրքիան միայն թուրքերուն» եղած է  թուրք ազգայնամոլներուն հիմնական կարգախօսը: Անոնք համոզած են հասա-րակութիւնը, որ  օսմանցի ժողովուրդը ունի սրբազան պարտականութիւն մը՝ «սրբազան պատերազմ-Ճիհատ»-ը:

Թուրք երեխաները ունեցած են նաեւ թուրք մեծերուն ենթարկուելու եւ մեծերը յարգելու ժողովրդային-ընկերային հասկացողութիւնը:

Թուրք երեխաներու ոճրային արարքները տեղի ունեցած են զանազան խմբա-ւորումներու մէջ.

  1. Թուրք երեխաներ, 6-15 տարեկան, ուղղակի մասնակցած են հայերու սպա-նութեան: Անոնք զինուած են դանակներով, քարերով, սուրերով, դաշոյններով եւ զէնքերով: Թուրք երեխաներու մասնակցութիւնը եղած է անհատական եւ կամ խմբային նախաձեռնութեամբ: Անոնցմէ մաս մը զինուած է թուրք իշխանութեան կողմէ եւ սպանութիւններ կատարած է իշխանութեան համամտութեամբ եւ հսկողութեամբ: Ուրիշներ մասնակցած են սպանութիւններու՝ անհատապէս եւ երբեմն ծնողներու քաջալերանքով: Հետեւեալ վկայութիւնները լուրջ փաստարկութիւններ են.

– Ուրֆացի վերապրող մը Ուրֆայի կոտորածներու մասին իր յուշագրութեան մէջ գրած է. «Ամենէն վերջը կու գային 10-12 տարեկան թուրք տղաք, որոնք ձեռ-քերնին շամփուր, դանակ եւ այլ տեսակ զէնքեր ունենալով՝ գետինը փռուած հայ դիակները կը զննէին, եւ եթէ շնչաւոր կամ ողջ մնացողներ գտնուէին, զանոնք կա՛մ կը մորթէին եւ կա՛մ շամփուրով կը ծակծկէին, որ մեռնին»:

– Վերապրող Ներսէս Մազմանեան վկայած է, որ իրենց գիւղին մէջ չափահաս թուրքեր հայ կնոջ մը ձեռքերը կապած են անոր կռնակին, իսկ մազերը կապած են հողին մէջ խռուած մեծ գամերու, ապա 6-8 տարեկան թուրք Երեխաներ յար-ձակած են անոր վրայ եւ քարերու հարուածներով սպանած են զայն:

– Էնտերէսցի վերապրող Մարտիրոս Պալմեան պատմած է, որ իր թաքստոցի թրքուհի տիրոջ վեց տարեկան երեխան ցոյց տուած է մէջքի դանակը եւ ըսած է. «Շատ ուրախացած եմ երկու կեաւուրներ սպաննելով այս նոր եւ գեղեցիկ դա-նակով»: Այլ առիթով մը, Մարտիրոսին վրայ յարձակած է ուրիշ թուրք երախայ մը, որ ըսած է. «Ես գիտցայ որ դուն կեաւուր ես: Տես, այս դանակը նոր գնած եմ կեաւուրներ մորթելու համար»: Թուրք երեխան փորձած է դանակը Մարտիրո-սին փորը մխրճել, սակայն չէ յաջողած:

– Մօտկան գաւառակցի վերապրող Մխիթար Հազրոյեան վկայած է, որ 15 տա-րեկան քիւրտ պատանի մը չորս հայեր գիւղէն դուրս հանած է աշխատանքի  պատրուակով եւ հոն ատրճանակով սպաննած է զանոնք:

– Զէյթունցի վերապրող Յովսէփ Բշտիկեան տարագրութեան ճանապարհի իրադարձութիւններու մասին վկայած է հետեւեալը. «Թուրք զինուորները մեր քովէն կ՛երթային: Մէկ էլ թուրք լակոտ մը տեսաւ մեր էշին վրայ, երկու կողմը հէյբայի մէջ դրուած երեք-չորս տարեկան քոյրս ու եղբայրս` ամէն մէկը մի կողմ: Էդ լակոտը մի ափ հող գետնից վերցրեց ու շպրտեց եղբօրս երեսին, եղբօրս աչ-քերը տեղն ու տեղը կուրցան, ինքն ալ վախէն մեռաւ»:

  1. Դեռահասներու խմբաւորում. Այս խմբաւորումի Երեխաները հալածած են իրենց հասակակից հայ երեխաները եւ տեղի ունեցած են միջխմբային բախում-ներ: Թուրք երեխաները ոչ միայն հալածած են իրենց հասակակից տղաքը, այլ նաեւ աղջիկները: Բռնագաղթէն ետք հայ տուներու մէջ մնացած անծնողք հայ Երեխաները հալածուած են թուրք երեխաներու կողմէ: Այս մասին կան բազմա-թիւ վկայութիւններ, որոնցմէ յիշենք մէկ քանին.

– Պեհեսնիհայ վերապրող Վահան Համամճեան իր յուշագրութեան մէջ կը յիշէ, որ կոտորածները սկսելէ առաջ, ինք եւ իր ընկերները կը խուսափէին թրքական թաղերէն անցնիլ, որովհետեւ թուրք հասակակից երեխաները իրենց թաղերուն մէջ մեռցնելու աստիճան կը ծեծէին հայ տղաքը:

– Խարբերդցի վերապրող Կարապետ Զարիֆեանի համաձայն, Մեզրէի մէջ թուրք Երեխաները կը ծեծէին փողոցը մնացած հայ երեխաները եւ հայհոյանք-ներով կ’անպատուէին զանոնք:

– Վերապրող այնթապցի Մարիձա Թութունճեան իր յուշերուն մէջ գրած է իր հօր տեսածը. «Խումբ մը թուրք պատանիներ պարտէզներու մէջ կը հալածէին ցորենի պարկ հագած հայ աղջիկ մը»:

– Ռումտիկինցի վերապրող Գէորգ Եափուճեան, որ քիւրտ ընտանիքի մը մէջ ծառայած է, իր յուշերուն մէջ գրած է. «Մայրամուտին, երբ տաւարը դէպի լերան ետեւ կ’ուղղէի, երկու թուրք 14-15 տարեկան երեխաներ անակնկալօրէն դէմս ելան եւ վրաս յարձակեցան,  բռնեցին զիս եւ լաւ մը ծեծեցին»:

  1. Չափահասներու նմանող երեխաներ. թուրք Երեխաները փորձած են ըն-դօրինակել թուրք չափահասներուն արարքները եւ նմանիլ անոնց: Անոնք իրենց վատ վերաբերմունքը, ատելութիւնն ու ծաղրանքը արտայայտած են հանդէպ հայ երեխաներուն: Ահաւասիկ քանի մը վկայութիւններ.

– Մարաշցի վերապրող Բիւզանդ Ճամպազեան պատմած է հետեւեալը. «Կիրա-կի մը, Մարաշի մէջ, եկեղեցիէն որբանոց կը վերադառնայինք: Ճամբուն վրայ թուրք մանչուկ մը բաւականին լայն շրջագիծով փոս մը կը փորէր: Մեր վար-ժապետներէն՝ խարբերդցի ազնիւ հայ մը՝ պրն. Նշանը, հարցուց, թէ ինչո՞ւ կը բանար այդ փոսը: Թուրք մանչուկը համարձակութեամբ պատասխանեց՝ այս փոսը կը բանամ, որ կեաւուրները մէջը իյնան»:

– Դանիացի միսիոնար Մարիա Ճէյքըպսըն իր յուշագրութեան մէջ նկարագրած է  թուրք երեխաներուն վերաբերմունքը՝ ըսելով. «Երբեք տեսած չեմ կատաղի եւ վայրի տեսք ունեցող նման մարդիկ: Նոյնիսկ իրենց պզտիկ տղաքը իրենք իրենց հասուն մարդու ձեւեր կու տային ու մեր ետեւէն կը պոռային` կեաւո՛ւր, քրիս-տոնեայ շո՛ւն: Անոնք կը հաւաքուէին եւ կը զուարճանային հայերու չարչարանք-ները դիտելով»: Իսկ Մալաթիոյ մէջ, ան լսած է թուրք տղոց հայերուն ուղղուած հետեւեալ արտայայտութիւնը. «Ամէնքդ պիտի ջարդենք,  սպաննենք»:

– Վերապրող Գրիգորիս Ծ. Վրդ. Պալաքեան, Չանղըրըի բանտին մէջ, ականա-տես եղած է համաճարակի հետեւանքով քահանայի մը՝ տէր Սիմոնի մահուան: Ինք եւ բանտարկեալներէն խումբ մը, քահանային դագաղը անշշուկ տեղ մը փո-խադրած պահուն, ենթարկուած են թուրք տղոց քարերով յարձակումին:

  1. Հայերու դիակները պղծող Թուրք երեխաներու խմբաւորում. թուրք երեխա-ներու կողմէ հայերու դիակապղծութիւնները եղած են տեսակաւոր երեւոյթնե-րով:

– Յոյն-ֆրանսացի լրագրող Ատոսիտէս, Ատանայի ջարդերու մասին իր գիր-քին մէջ յիշած է, որ թուրք երեխաները կը զուարճանային սպանուած հայերուն դիակները ծակծկելով, անոնց աչքերը փորելով եւ սրածայր ցպիկներով անոնց այտերը ծակելով:

– Գերմանացի Վ. Շփիկէր վկայած է ըսելով. «Մարաշէն  Ֆերմա ճանապարհին վրայ ես տեսայ գոմաղբի կոյտի վրայ մարդկային գլուխ մը, որ թուրք երեխաները դրած էին որպէս նշանակէտ»:

– Վերապրող Պետրոս Ծատուրեան իր յուշագրութեան մէջ գրած է. «Գանկեր ամէն կողմ. անոնց հետ կը խաղային քիւրտ լաճերը…»:

– Վերապրող Գէորգ Եափուճեան իր յուշերուն մէջ գրած է. «Պակաս չէր բորբո-քում նաեւ մատաղ սրտիս վէրքերը այն ժամանակ, երբ յաճախ ձորերում հանդիպում էինք տանջամահ եղած հայերի կմախքներին, գանկերին, ծնկոսկրներին, ու լակոտները ծաղրանքով ասէին. «է՛յ, քեաֆիր, տե՛ս, տե՛ս, սա քո հօր գլուխն է, կացինով ջարդուած»:

 

 

Օգտագործուած աղբիւրներ․-

1.Անտոնեան Արամ, Մեծ ոճիրը: Հայկական վերջին կոտորածները եւ Թալէաթ փաշա, Պոսթըն, 1921:

  1. Անտոնեան Ա., Այն սեւ օրերուն, վերահրատարակուած Պէյրութ, 1985:
  2. Գրիգորեան Յասմիկ, Ցեղասպանութեան «շարքային» իրականացնողները. երեխաների գործառութային առանձնայատկութիւնները, Հայոց ցեղասպանու-թեան թանգարան-ինստիտուտ (ՀՑԹԻ), Երեւան, 2014:
  3. Էլէկեան Պ., Աղէտէն վերապրողներ, Տէր-Զօր, Փարիզ, 1955:
  4. Թէքէեան Ա., Դրուագներ ապրիլեան Մեծ Եղեռնէն: Պեհեսնիհայութեան գող-գոթան (1914-1918), 1956:
  5. Ծատուրեան Պ., Կեանքը, որ ապրեցայ: Մատենաշար Ապրիլեան Եղեռնի, թիւ 13, Անթիլիաս:
  6. Ճամպազեան Բիւզանդ., Պատանի կեանքի մը պատմութիւնը, մատենաշար Ապրիլեան Եղեռնի, թիւ 4, Անթիլիաս, Լիբանան:
  7. Ճէյքըպսըն Մ., Օրագրութիւն, 1907-1919, Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, 1979:
  8. Պալապանեան Ս., Կեանքիս տաք ու պաղ օրերը: Այնթապ-Քեսապ-Հալէպ, 1983
  9. Պալաքեան Գ. Ծ. Վրդ., Հայ Գողգոթան: Դրուագներ հայ մարտիրոսագրու-թենէն: Պեռլինէն դէպի Տէր Զօր: 1914-1920, Մխիթարեան տպարան, 1922:
  10. Սվազլեան Վ., Հայոց ցեղասպանութիւն. ականատես վերապրողների վկա-յութիւններ, Երեւան, 2011,
  11. Dadrian V., Children as Victims of Genocide: The Armenian Case. The Issues of The History and Historiography of The Armenian Genocide, 2003.

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*