ԳԻՏՆԱԼ ԹԷ ԹՈՒՐՔԻԱ Ի՞ՆՉ Կ’ՈՒԶԷ,  ԵՒ ԳԻՏՆԱԼ ԹԷ Ի՞ՆՉ ՊԷՏՔ Է ԸՆԵԼ

0 0
Read Time:6 Minute, 54 Second

Մարք Յարութիւնեան 

Փարիզ

            Թուրքիոյ քաղաքական միտքի յաճախանքն է քրտական հարցի եւ հայկական ցեղասպանութեան պալարը: Ըստ իրեն, այս հարցերը արուեստական են, հնարուած, կը միտին իր տկարացման, վարկաբեկման: Անոնք գոյութիւն չունին:

            Ան կը շարունակէ իր ազգայնական, ցեղապաշտ եւ ծաւալապաշտ վարքագիծը, միջազգային աւագ դերակատար ըլլալու տենչը. վերականգնել անցեալի օսմանեան կայսրութիւնը, զայն ընդարձակել, միացնել թրքացեղ եւ թրքախօս ժողովուրդները, տիրել ռուսական կայսերական աշխարհագրական տարածքներուն:

            Այս միտքին կը ծառայեցուի իսլամութիւնը, որպէս միացման եւ ինքնութեան ազդակ, ընդդէմ Արեւմուտքի, ընդօրինակելով հանդերձ անոր գիտական-ճարտարագիտական նուաճումները:

            Հեռանալով պաղ պատերազմի շրջանի իր դաշնակիցներէն, ձգտելով շրջանային եւ միջազգային դիրքի նուաճման, Թուրքիա կը հաստատէ նոր համագործակցութիւններ, կ’ընդլայնէ իր ազդեցութեան ծիրը: Անցեալին կը կռթնէր բանակին, հիմա կը գործեն կառավարութիւնը, դիւանագիտութիւնը, մասնաւոր խմբակներ, ինչպէս մտածող-առաջադրող բջիջներ (think-tank եւ lobby):

            Թուրքիա իր քաղաքական կշիռը եւ անկախութիւնը աւելցնելու, եւ ամերիկեան ազդեցութիւնը նուազեցնելու համար, ուզած է մօտենալ Եւրոմիութեան, որ վերապահ է եւ իր Եւրոմիութեան անդամակցութիւնը կը թուի անկարելի ըլլալ: Ամերիկա եւ Եւրոպա հաշտ աչքով չեն դիտեր Թուրքիոյ միջինարեւելեան նախաձեռնութիւնները, որոնք հակառակ են ամերիկեան քաղաքականութեան: Հակառակ Եւրոմիութեան ցրտութեան, Թուրքիա կը շարունակէ միշտ մօտ մնալ անոր: Կան ուժանիւթի մատակարարման խնդիրները: Եւրոպան կախում ունի Ռուսիայէն, չ’ուզեր համագործակցիլ Իրանի հետ, իսկ Թուրքիոյ ճամբով հասնելիք Պաքուի ուժանիւթը  կրնայ իրեն ընձեռել յաւելեալ անկախութիւն:

            Թուրքիա պաղ պատերազմի աւարտէն ի վեր, կը ձգտի համագործակցիլ արաբական երկիրներու հետ, միշտ կռթնելով կրօնական ազդակին, պահելով հանդերձ Արեւմուտքի հետ քաղաքական եւ առեւտրական կապերը: Կ’ուզէ դառնալ միջազգային անշրջանցելի ուժ:

            Թուրքիա ազգութիւններու անլոյծ հարց ունի, Արեւմուտքը կ’ըսէ՝ փոքրամասնութիւններ: 1920-ի Խաղաղութեան Վեհաժողովի Սեւրի դաշնագիրը չյարգեցին ստորագրող յաղթական դաշնակիցները եւ պարտուած Թուրքիան: Նոյնիսկ որպէս փոքրամասնութիւն ընդունելով այդ ազգութիւնները, որոնց հայրենիքները բռնագրաւուած էին օսմանեան կայսրութեան կողմէ, այսօր ալ մաս կը կազմեն Թուրքիոյ, ժխտելով պատմական ճշմարտութիւնը եւ ժողովուրդներու իրաւունքը: Դաշագիրները չեն յարգուած, փոխարինուած են: Ո՛չ Ազգերու Լիկան եւ ո՛չ ալ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւնը, իրենց կոչման արժանի որոշում կրցած են կայացնել, այն քիչը զոր որոշած էին, չեն ուզած եւ չեն կրցած գործադրել, ինչպէս Սեւրի դաշնագիրը եւ անոր ծիրէն ներս որոշուած Հայաստանի սահմաններու հարցը: Թուրքիոյ նորաստեղծ հանրապետութիւնը իր կամքը պարտադրեց դաշնակիցներուն, եւ պահեց կայսրութեան սահմաններէն ներս գտնուող ազգութիւններու հայրենիքները: Զարգացուց անհանդուրժողութիւն եւ տարբերութեան մերժում: Դպրոցներուն մէջ աղօթքի պէս կրկնեցին՝ «երանի անոր որ թուրք եմ կ’ըսէ»: Մինչեւ այսօր, հրեան, հայը, ալեւին, քիւրտը եւ քրտախօս եզիտին, յոյնը, բոլոր ոչ իսլամները երկրորդ դասու քաղաքացի են:

            Թուրքիա, ազգայնական եւ մոլեռանդ, երբեք չկրցաւ յարգել մարդու իրաւունքները, նոյնիսկ թուրքերուն նկատմամբ: Գաղտնիք չէ, այլախոհները բանտերն են, շատեր ապաստանած են ուրիշ երկիրներ: Թուրքիոյ մէջ ժողովրդավարութիւնը չի կրնար շնչել, գտնուելով մոլեռանդութեան եւ ամբոխային անհանդուրժողութեան ճնշման տակ: Եւրոմիութիւնը միլիառներ կը յատկացնէ, որպէսզի Թուրքիան եւրոպական չափանիշներուն պատշաճի: Ապարդիւն: Կը հակազդէ՞ թէ ոչ, այլ խնդիր է: Եւրոպան հասկցած է, որ Թուրքիոյ Եւրոմիութեան անդամակցութեան ցանկութիւնը բան չէ փոխած փոքրամասնութիւններուն համար, նոյնիսկ եթէ ձեւական հանդուրժողութիւն մը կայ անոնց լեզուներով հրատարակութիւններու համար:

            Թուրքիոյ մէջ յաճախ խօսուած է աշխարհիկի (laïc) եւ իսլամականի մասին: Մ. Քեմալ չէր ուզեր որ քաղաքական իշխանութեան վրայ հակակշիռ ունենայ կրօնը, քաղաքականը պէտք է հակակշռէր կրօնը: Կը խորհէր, որ կրօնը եղած էր յետամնացութեան ազդակ: Ռ. Էրտողանի եւ իր կուսակցութեան 2002ի յաղթանակէն ետք, կրօնը վերադարձաւ քաղաքական դաշտ, հնարուեցաւ «ժողովրդավար- պահպանողական» եզրը, եւ այժմ ան բաւարարութիւն կու տայ իր ընտրազանգուածին:

            «Արդարութիւն եւ Զարգացում կուսակցութեան» մէջ կը գոյակցին աշխարհիկը եւ իսլամականը, բայց կարելի չէ նաեւ անգիտանալ բանակի դերը: Չեն անհետացած միւս կուսակցութիւնները. քեմալական, ազգայնական: Պահպանողականութիւնը հզօր նեցուկն է Էրտողանի: Բազմակարծութիւնը իր նուազագոյն արտայայտութեան սահմանին մէջ է, հանրային կարծիքը երկփեղկուած է, կացութիւն՝ զոր կարելի է խտացնել հետեւեալ ձեւով. «Մենք եւ միւսները, Թուրքերը եւ մնացեալները»: Այս հիւանդագին հոգեբանութեան ետին միշտ կայ Թուրքիոյ անդամահատման Սեւրի դաշնագրի ուրուականը: Հետագային ստորագրուած Լոզանի դաշնագիրը, 1923-ին, կ’ընդունի միայն երեք ոչ-իսլամ փոքրամասնութիւններ. հրեայ, յոյն եւ հայ, կը ճանչնայ անոնց մշակութային ինքնավարութիւնը: Թէեւ, անոնք միշտ դիտուած են որպէս սպառնալիք «Թուրք պետութեան» դէմ, եւ կրնան պատճառ դառնալ երկրի բաժանման:

            Թուրքիա կը սարսափի, Եւրոմիութեան պահանջած բարեկարգումներէն, մարդկային իրաւանց յարգումէն մանաւանդ, որ աշխարհագրական այդ շրջանի բնիկներուն յաւելեալ իրաւունքներ կ’ընձեռէ, կը քաջալերէ ինքնավարութեան եւ անջատման պահանջները, ինչ որ անընդունելի է թրքութենէ տարբեր տարածքային ըմբռնումի: Իսկ այդ բնիկները, զորս այսօր կը կոչեն «փոքրամասնութիւններ», հոն էին թուրքերէն առաջ, տէր էին այդ հողերուն: Եւրոպան եւ Ամերիկան պատասխանատուութիւն ունին անոնց նկատմամբ:

            Հարց է, թէ Եւրոմիութի՞ւնն է որ կը խոչնդոտէ Թուրքիոյ անդամակցութիւնը, թէ՞ Թուրքիան ինք կը խուսափի:

            Այս միտքերու հետքով եթէ ընթանանք, ստիպուած կ’ըլլանք մենք մեզի, Թուրքիոյ եւ աշխարհին ուղղելու հետեւեալ հարցումը. Թուրքիոյ մէջ  ի՞նչ կը նշանակէ ըլլալ ԹՈՒՐՔ: ՔԻՒՐՏԸ, ՅՈՅՆԸ, ՀԱՅԸ եւ ԱԼԵՒԻՆ ՍՏԻՊՈՒԱ՞Ծ ԵՆ ԻՐԵՆՔ ԶԻՐԵՆՔ ՀԱՄԱՐԵԼ ԹՈՒՐՔ: Ինչպէս տեղեկագրի մը մէջ նշած է թուրք մտաւորական Պասքին Օրան, օսմանի կայսրութեան մէջ բոլոր քաղաքացիները «օսմանցի» էին, անոր յաջորդած Թուրքիոյ մէջ բոլոր քաղաքացիները «թուրք» են, որ անգիտացումն է ժողովուրդի կարգ մը հատուածներու ցեղային, կրօնական եւ մշակութային ինքնուրոյնութեան, մերժում՝ տարբերութեան իրաւունքի: Պասքին առաջարկած էր զատորոշել ազգային-ցեղային բնոյթը քաղաքացիութենէ, ընդունիլ «թուրքիացի» եզրը (թիւրքիյէլի): Նման առաջարկ դէմ կ’երթայ թուրք ազգային ըմբռնումին, որ քեմալական հանրապետութեան հիմն է: Արդիւնքը այն է, որ հայկական ցեղասպանութիւն, յոյներու եւ ասորիների դէմ հալածանքներ պատճառ եղած են, որ քրիստոնեաներու թիւը 3 միլիոնէն իջնէ հազիւ 200.000ի: Ո՞վ հաշիւ կը պահանջէ, ո՞վ կը խօսի:

            Եւրոմիութիւնը լիաբուռն կ’օժանդակէ Թուրքիոյ, որպէսզի ան բարեկարգումներ ընէ անդամակցութեան համար, զարգացնէ մշակութային, կրօնական, լեզուական տարբերութիւններ յարգող քաղաքակրթութիւն, ազգայնամոլական եւ կրօնական անհանդուրժողութեան դէմ: Ազատական-ժողովրդավարական յառաջընթացի մասին կը խօսուի, բայց զանգուածը եւ մտայնութիւնները չեն փոխուիր, իսկ հիմա, Էրտողանի օրով, ազգայնական-կրօնական կարծրացումը կը շեշտուի, հակառակ Հրանդ Տինքի, Ֆեթհիյէ Չեթինի եւ ուրիշներու սադայէլի շրջանակէն դուրս գալու ճիգերուն, որոնք մնացին մասնակի:

            Այսօր նոյնիսկ քեմալական աշխարհիկ (լայիկ) գաղափարը երկրորդական է: Կը գերիշխէ Էրտողանի կրօնական-պահպանողական միտքը:

            Թուրքիոյ ոչ-թուրք բնակչութիւնը նուազած է, քաղաքական ազդակ չէ, բացի  քիւրտերէն, բնակչութեան 25%ը: Հայերը 55.000-60.000 են, յոյները՝ 5.000, հրեաները՝ 60.000: Այս երեքը Լոզանի դաշնագրով ճանչցուած են որպէս փոքրամասնութիւն: Այլ արեւելեան եկեղեցիներ, որոնց անդամները 40.000էն պակաս են, ճանաչում չունին որպէս փոքրամասնութիւն: Փոքրամասնութիւնները հազիւ 150.000 են, բնակչութեան 0,2էն նուազ:

            Թուրք ազգը ինքզինք կը սահմանէ կրօնական պատկանելիութեամբ (իսլամութիւն) եւ թրքութեամբ (պարտադրուած կամ ընդունուած):

            Ոչ մէկ ոչ-թուրք իսլամ խմբաւորում չէ ընդունուած որպէս փոքրամասնութիւն: Քիւրտերը (աւելի քան 15 միլիոն), շուրջ մէկ միլիոն արաբները, եւ ալեւիները (քիւրտեր եւ թուրքեր) ճանչցուած են որպէս թուրք, քանի որ իսլամ են, կամ թուրք են՝ ուստի իսլամ: Կան ներգաղթած փոքրամասնութիւններ, անոնք ալ օրինական ոչ մէկ ճանաչում ունին. աբխազներ, ալպանացիներ, պոսնիացիներ (շուրջ մէկ միլիոն), չերքէզներ (շուրջ 3 միլիոն), վրացիներ, լազեր, թաթարներ, եւայլն: Կրօնական նոյնութեան պարագային, փոքրամասնութիւնները կը թրքանան:

            Այս թիւերը նկատի չունին Թուրքիոյ թաքնուած-իսլամացած հայերը:

            Պատմութիւնը սառած է: Արեւմուտքը նահանջեց եւ Լօզանի դաշնագիրը թաղեց Հայկական եւ Քրտական Հարցերը: Թուրքիոյ մէջ ոչ-թուրք իսլամները կը համարուին թուրք, չունին ոչ մէկ տարբերութեան իրաւունք, իսկ հայերը եւ հրեանները, որոնք ընդունուած էին որպէս Թուրքիոյ քաղաքացիներ, մաս չեն կազմեր թուրք ազգին, քանի որ իսլամ չեն:

            Թրքութիւնը տարբերութեան իրաւունք չ’ընդունիր, նոյնիսկ երբ այդ պահանջը կու գայ կրօնակիցէ: Այսպէս, 1930-ին, Արդարութեան նախարարը կը յայտարարէր. «Իմ գաղափարս հետեւեալն է, որ բոլորը, բարեկամ եւ թշնամի, եւ լեռները, թող գիտնան որ այս երկրին տէրը Թուրքն է: Անոնք որոնք Թուրք չեն միայն մէկ իրաւունք ունին. ծառայ ըլլալու իրաւունք, այս ստրկութեան իրաւունք է» (Միլլիյէթ, 19 Սեպտեմբեր 1930):

            Քրիստոնեայ համայնքները, նաեւ հայերը, կը շարունակեն հիմնական նոյն պահանջները ունենալ. անոնք իրաւունք չունին կրօնական հաստատութիւններ ստեղծելու, հիմնելու կրօնական պատրաստելու անկախ վարժարաններ: Հակառակ ամերիկեան ճնշումներու, Թուրքիա չ’ընդունիր Պոլսոյ յոյն Պատրիարքի տիեզերական տիտղոսը: Պետութիւնը ոչինչ կ’ընէ հակափոքրամասնական եւ հակասեմական հրատարակութիւններուն դէմ: Հակառակ Եւրոպայի պահանջին, Թուրքիա կը մերժէ ալեւիներուն համայնք ըլլալու իրաւունքը: Կրկնութիւն պիտի ըլլայ խօսիլ քիւրտերու մասին. անոնք կը համարուին անգոյ խմբաւորում կամ թշնամի:

            Ոչ ոք կը հաւատայ թրքական քարոզչութեան, որ Լոզանի դաշնագրով ճանչցուած փոքրամասնութիւնները Թուրքիոյ մէջ կ’ապրին երջանիկ: Անոնցմէ դուրս ոչ մէկ փոքրամասնութիւն ճանչցուած է, ինչպէս՝ արաբները, վրացիները, ալեւիները, եզիտիները: Քիւրտերը ճանչնալ որպէս փոքրամասնութիւն (15 կամ 20 միլիոն) պիտի նշանակէր ընդունիլ, որ Թուրքիան միայն թրքական չէ:

            Թուրքիան հակառակ իր նուաճած հզօրութեան, կը նմանի տեւաբար ինքզինք պաշտպանող բերդի մը, ուր, ինչպէս թուրքերը կ’ըսեն, կան «ներքին թշնամիներ»: Նպատակ. երկիրը դարձնել միացեղ:

            Ի՞նչ պէտք է ընեն հայրենիք կորսնցուցած, իրենց հողերուն վրայ որպէս օտար կամ երկրորդ դասու քաղաքացի ապրող իրաւազրկուած ժողովուրդները: Յիշել վերը նշուած նախարարին խօսքը: «…թող գիտնան որ այս երկրին տէրը Թուրքն է: Անոնք որոնք Թուրք չեն միայն մէկ իրաւունք ունին. ծառայ ըլլալու իրաւունք, այս ստրկութեան իրաւունք է»:

            Արեւմուտքը եւ Ռուսիան այս բոլորը գիտեն եւ չեն հակազդեր:

            Արդեօ՞ք ապագային պիտի ըսեն՝ չգիտցանք որ այսպէս պիտի ըլլար, երբ կանգնին իրենց եւ աշխարհի սպառնացողին դիմաց:

            Անիրաւուածները, իրենց հողին վրայ որպէս օտար ապրողները եւ հայրենիք կորսնցուցածները, յանուն իրաւունքի եւ արդարութեան, կը կարենա՞ն ճակատ կազմել ցեղապաշտին, ազգայնամոլին եւ բռնագրաւողին դէմ: Ո՞վ պիտի նախաձեռնէ:

            Թուրքիա շղթայազերծած է ազգայնամոլ, ցեղապաշտ եւ կրօնական դրոշմով համաթուրանական կայսրութեան ստեղծման իր անունը չըսող համաշխարհային պատերազմ, որուն փորձառական թատերաբեմը այսօր Կովկասն է:

 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post ՊՈՂԱԶԻՉԻԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԸ՝ ԷՐՏՈՂԱՆԻ ՆՈՐԱԳՈՅՆ ԹԻՐԱԽԸ
Next post Դեկտեմբեր 2020-ի «Զրոյց – Մրոյց»-ի Ամփոփումը

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles