Ճեմարանի 90-ամեակ․- ԳԱՌՆԻԿ ԲԱՆԵԱՆ


Կարօ Արմենեան

Յուլիս 4, 2020
Մըքլէյն – Ա․Մ․Ն․

Վերջապէս, այսքան տարուան անբացատրելի ուշացումով, կ՚ուզեմ իմ յիշատակներով ոգեկոչել մեր պատկառելի ուսուցչին ՝ Գառնիկ Բանեանի մշտապէս ապրող աւանդը եւ հեռուէ-հեռու խօսիլ իրեն հետ։
Գրադարանիս մէջն է 1954-ին լոյս տեսած Ճեմարանի 25-ամեակի յուշամատեանը, զոր հայրս կազմել տուեր է օրին եւ զայն իր գրադարանի բազմաթիւ այլ գրքերուն հետ փոխանցեր ինծի։ Թանկագին վկայութիւններու գանձարան մըն է այս գիրքը, զոր միշտ կը պահեմ իմ անմիջական հասողութեանս մէջ մեր տան բազմահազար գրքերու դիզուածքին մէջ։ Գրքին վերջաւորութեան, դասարան առ դասարան, կը տողանցեն Ճեմարանի շրջանաւարտները սկսելով աւագ սերունդէն, 1935-ի աւարտական դասարանէ՛ն։ Եւ այդ խումբին առաջինն է, այբենականութեան կարգով, Պր. Բանեանին անունն ու լուսանկարը։ Գիրքը կ՚աւարտի Ճեմարանի 25-ամեակի (1954) շրջանաւարտներով, եւ այդ խումբին վերջիններէն մէկն ալ իմ անունս է…
Կանգ կ՚առնեմ այդ էջին վրայ եւ ուշադրութիւնս կը գրաւէ մէկ ցնցիչ իրողութիւն։ Իմ շրջանաւարտ ըլլալէս ի վեր, Ճեմարանը շարունակած է իր առաքելութիւնը վաթսուն վեց տարի։ Շարունակած է առասպելական թափով եւ հայ կեանքին տուա՛ծ՝ վաթսուն վեց նոր սերունդ եւս…վաթսուն վեց աւարտական դասարաններ մեր դասարանէն ետք՝ որոնք բախտը ունեցեր են այս ազգային ուխտավայրի սաները ըլլալու։ Բախտ մը եւ պատիւ մը, արդարեւ, եւ յարգալիր խոկումի պա՛հ մը բոլորիս համար։
Մեր դպրոցները ամենուրեք եղած են անառիկ բերդեր մեր «հայկազեան» մշակոյթի պահպանման եւ զարգացման համար։ Ճիշտ է բնորոշեր Պր. Մուշեղը (Մ. Իշխան) Ճեմարանի մաղթերգին կուռ բառերով։ Բայց այդ բերդերը կրցած են ըլլալ անառիկ շնորհիւ մեր ուսուցիչներու անսակարկ նուիրումին ու հաւատքին։ Եւ այդ իսկ պատճառով անօրինակ «անմահութեա՛մբ» մը օժտուած են անոնք՝ մեր ուսուցիչները Սփիւռքի ողջ տարածքին։ Հայ ուսուցչի ընդհանրական ճակատագի՛ր մը՝ որ նաեւ ճակատագիրն է եղած Ճեմարանի ուսուցիչներուն։ Անոնք չեն մեռնիր։ Անոնք կ՚ապրին մահէն անդին։ Անոնց կենդանի շունչը կը տարածուի Ճեմարանի բոլոր սերունդներուն վրայ։ Այսօր եւս անոնք իրենց կեանքի յանձնառութեամբ կը ներշնչեն բոլորս անխտիր։
Պիտի յիշեմ 1935-ի առաջին շրջանաւարտները իրենց անուններով։ Գառնիկ Բանեան, Փիլիպոս Դերձակեան, Կարապետ Թաթուլեան, Գառնիկ Թոփալեան, Գուրգէն Խանճեան, Մուշեղ Ճէնտէրէճեան (Մ. Իշխան), Հրանդ Մուրատեան, Մանուկ Տէօվլէթեան։ Աւելցնե՛լ նաեւ անունը Անդրանիկ Ծառուկեանին, նոյնիսկ եթէ (արդէն վիպականացած գժտութեամբ մը) ան չէ կրցած աւարտել Ճեմարանի ընթացքը, բայց – իմ մտքիս մէջ գէթ — անուրանալիօրէն մաս կը կազմէ առաջիններու հոյլին։ Ասոնք հայակրթութեան պայքարին առաջամարտիկներն են։ Կարեւոր չէ, թէ ու՞ր։ Կարեւոր չէ, թէ ո՞ր ասպարէզին մէջ։ Անոնք բարձր պահած են մեր մշակոյթի դրօշը մինչեւ իրենց կեանքին վերջին օրը։ Ասոնք Լեւոն Շանթի եւ Նիկոլ Աղբալեանի ձեռնասուններն են։ Ճեմարանական ուխտի խստապահանջ կանոնագիրը առաջին անգամ իրենց «գլխուն» վրայ է, որ փորձուած է եւ անոնք գերազանցութեամբ անցուցած են այդ քննութիւնը։ Ճի՛շտ ինչպէս Մաշտոցի աշակերտներն էին, երբ կը ձեւաւորուէր
5-րդ դարու մեր Ոսկեդարը։ Անոնցմէ մէկ քանին որբեր էին ցեղասպանական նախճիրի դաշտերէն վերապրած։ Միւսները՝ նոյնպէ՛ս որբեր։ Որբացա՛ծ՝ իրենց հայրենի հողէն, իրենց արմատներէն, իրենց մանկութենէն եւ վիրաւո՛ր՝ իրենց էութեան մէջ։

Բանեան կը ստանայ «Մեսրոպ Մաշտոց» մետալը Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Խորէն Ա. կաթողիկոսէն

Բայց ինչպէ՜ս այս մարդիկ կրցան յաղթահարել չարիքը։ Վանել զայն իրենց սրտերէն եւ նուիրուիլ ուսուցչի մարդաշինարար գործին։ Ինչպէ՜ս կրցան ըլլալ 20-րդ դարու մեր գոյակերտումի յամառօրէն ապագայասեւեռ գործիչները։ Սիամանթօ Սիմոն Զաւարեանը կը բնորոշէ որպէս «պարագլուխ խոնարհ եւ անդադար մշակ եւ մեծարժէք բանուոր»։ Մեր ուսուցիչները այս նոյն դաւանանքին կը պատկանէին։ Անոնք այս դաւանութեան պատուիրաններո՛վ է, որ ապրեցան իրենց ամբողջ կեանքը եւ կը շարունակեն ապրիլ նորանոր նուիրեալներու տեսիլքին ու գործին ընդմէջէն։ 1935-ի աւարտականներէն չորսը եղած են իմ ուսուցիչներս, ներառեա՛լ՝ Պր. Բանեանը։ Երկու ուրիշներու հետ ունեցած եմ սերտ կապեր եւ շատ բան սորված՝ իրենց հարուստ կենսափորձէն։
Պր. Բանեան մեծ տեղ մը ունեցած է իմ սերունդիս կեանքին մէջ։ Ան եղած է Հայոց Պատմութեան եւ Հայոց Լեզուի մեր առաջին ուսուցիչը։ Յուզումով եւ խանդաղատանքով կը յիշեմ զինք։ Թէեւ խիստ էր ան ու պահանջկոտ, երբ հայերէնի որակն էր խնդրոյ առարկայ, բայց նաեւ՝ անհունօրէն բարի ու գուրգուրոտ, երբ մեզմէ մէկնումէկը կարիք ունէր յատուկ ուշադրութեան։ Կը յիշեմ Ճեմարանի հին շէնքի մեր դասարանը։ Այդ շէնքը կը գտնուէր Պէյրութի Ուատի Ապու Ժեմիլ փողոցին ծայրը, Հրեաներու Թաղէն անդին, Մար Իլիաս Եկեղեցւոյ մօտակայքը։ Մենք դեռ չունէինք Հիւսէյն Պէյհում փողոցի Ֆրանսական Ծովակալութեան պալատը։ Կը յիշեմ Պր. Բանեանին մուտքը դասարանէն ներս ամէն առտու։ Դասի անցնելէ առաջ, իր սովորութիւնն էր հարցնել մեր որպիսութիւնը։ Միշտ զուարթ դէմքով, բայց նաեւ զգաստացուցիչ ձայնով։ Այնուհետեւ կը սկսէր Հայոց Պատմութեան իր դասը։ Ճեմարանական ուսման նախակրթական տարիներն էին։ Այդ դասարանները կը կոչուէին «նախապատրաստական»։ Հիմա կ՚անդրադառնամ, որ Ճեմարանի մանկավարժական ծրագրին մէջ Հայոց Պատմութեան դասաւանդութիւնը սկիզբ կ՚առնէր Պատմահայր Մովսէս Խորենացիի պատմութեան յղացքով եւ այդ գործին պատասխանատւութիւնը յանձնուած էր Պր. Բանեանին։ (Քանի մը տարիներ ետքն էր միայն, որ մենք կը սկսէինք անցնիլ քննական պատմութեան ընթացքը Պր. Գիւզալեանի դասատւութեամբ։)
Պր. Բանեան հրաշալի պատմող մըն էր։ Խորենացիի հերոսապատումը կեանք կ՚առնէր իր դէմքին վրայ։ Ան համակ ներշնչում էր, երբ կը պատմէր։ Ան թռիչք էր եւ սխրանք։ Իր բամբ ձայնին ալիքները կը տարածուէին դասարանին մէկ ծայրէն միւսը ամբողջ դասարանը առնելով աներեւակայելի մոգութեան մը թեւերուն մէջ։ Երբ կը հնչէր զանգը, այդ զանգը կու գար մեծ յուսախաբութեամբ մը…Մեր ուսուցիչը իր լայնսիրտ ժպիտով կը զգար մեր յուսախաբութիւնն ու անհամբերութիւնը պատմութեան յաջորդ դրուագը իմանալու եւ կը յորդորէր սպասել մինչեւ յաջորդ պահը քանի մը օր ետք։ Իմ ուսումնական տարիներու ամբողջ կենսագրութեան մէջ չեմ յիշեր մէկ այլ պարագայ, որ Պր. Բանեանի պատմութեան դասի կախարդանքը ունեցած ըլլայ։ Ներառեա՛լ՝ յետագային Հայոց Լեզուի իր դասե՛րը։
Այս շրջանէն ունիմ մէկ շատ յատուկ յիշողութիւն, որ կապուած է Իտալական Վերածնունդի հանճարին՝ Տանթէի՛ն։ Չեմ գիտեր ինչպէ՞ս դասի աւարտէն ետք, աշակերտներէն մէկը տուաւ հետեւեալ հարցումը՝ «Պարո՛ն, դժոխք գոյութիւն ունի՞…»։ Հարցումը լարեց բոլորիս ուշադրութիւնը։ Իսկապէս բոլորս ալ կ՚ուզէինք գիտնալ այս հարցումին պատասխանը եւ մեր ուսուցիչը ճիշտ անձն էր, որուն կրնայինք դիմել այս խնդրով…Ան գիտէր ամէն բան։ Պէտք էր գիտնար նաեւ այս մէկը…իսկ դժո՛խքը…որուն խորհրդաւոր գոյութեամբ յագեցած էին մեր մտքերը դեռ վաղ մանկութեան օրերէն…Չեմ յիշեր Պր. Բանեանին ճշգրիտ պատասխանը։ Գիտեմ միայն, որ ան ըսաւ այսպիսի մէկ բան։ Այդ հարցումը զբաղեցուցած է մարդ արարածին միտքը հազարաւոր տարիներ…Կը զբաղեցնէ նաեւ այսօր։ Իտալացի մեծ բանաստեղծ Տանթէն գիրք մը գրած է այդ մասին, ըսաւ։ Ես հիմա ձեզի ցոյց կու տամ այդ գիրքը։ Սպասեցէք առանց աղմուկի մինչեւ իմ գալս։ Պր. Բանեան արագօրէն դուրս եկաւ դասարանէն եւ րոպէներու ընթացքին վերադարձաւ ֆրանսերէն մեծադիր հատոր մը ձեռքին։ Մօտեցէ՛ք, ըսաւ եւ մենք խռնուեցանք իր շուրջ եւ ինք սկսաւ էջ առ էջ դարձնել գրքին էջերը իւրաքանչիւր էջին հետ մեր աչքերուն առջեւ բանալով գրքին նկարազարդումները… Այսօր գիտենք, որ անոնք Կիւսթաւ Տորէի անկրկնելի նկարներն էին։ Ու որպէսզի անտեղիօրէն չտպաւորուէինք…փութաց յստակացնելու։ Ասոնք, ըսաւ, մարդկային երեւակայութեան պատկերացումներն են։ Ձեր հարցումին պատասխանը ոչ ոք կրցած է տալ, եզրակացուց փորձելով առժամաբար փակել այդ խրթին էջը…
Տանթէի «Աստուածային Կատակերգութեան» մասին յետագային մեզի պիտի խօսէին Մուշեղ Իշխան եւ Կոստան Զարեան եւ պիտի փորձէին մեզի տալ նախաճաշակը Տանթէական քերթողութեան։ Պատմականօրէն, սակայն, Տանթէի անուան հետ մեր առաջին ծանօթութիւնը կը պարտինք Պր. Բանեանին։
Յաջորդող տարիներուն, Պր. Բանեան պիտի ստանձնէր Հայոց Լեզուի եւ Քերականութեան մեր դասերու պատասխանատւութիւնը։ Մենք կը գործածէինք Լեւոն Շանթի պատրաստած «Հայրենի Աշխարհ» դասագրքերու շարքը եւ անոնց զուգահեռ՝ Լեւոն Շանթի քերականութեան ձեռնարկները։ Տարիներ ետք, Վրէժուհին եւ ես խնամքով ու գուրգուրանքով կը պահենք այդ դասագրքերէն երկու շարք։ Անոնք մեր տան գանձերն են։ Անոնցմով մենք հայաճանաչ — եւ ինքնաճանա՛չ — դարձուցած ենք մեր չորս զաւակները Ամերիկայի այս ափերուն վրայ։ Այժմ այդ թղթակազմ գրքերը ամփոփած ենք յատուկ շապիկներու մէջ եւ մեծագոյն զգուշութեամբ կը թերթենք անոնց էջերը քայքայուող թուղթին տարիքը երկարաձգելու նախանձախնդրութեամբ։ Անոնք արդէն պատրաստ են մեր ութը թոռներուն համար, եթէ այդ բախտը վիճակուի մեզի։
Սփիւռքի կազմաւորման օրերու մշակոյթը դարբնելու կոչուած այդ դասագրքերուն մէջ կայ նրբագոյն ճաշակ, կայ Շանթեան իմաստութիւն, կայ տոկուն աշխարհահայեացք եւ մանկավարժական նրբազգացութիւն։ Կայ մանաւանդ մշակութային հեռահայեաց քաղաքականութիւն։ Կայ դաշնակցական տեսլականով ձեւաւորուած հանրակրթական ռազմավարութիւն։ Հոն մեր երկու աշխարհաբար լեզուաճիւղերը կու գան համակեցութեան եւ զիրար կը լրացնեն։ Հոն յաճախ կը խօսի բարբառային մեր գանձարանը իր լեզուական գաղտնիքներով։ Հայ կեանքը իր այլազան շերտերով եւ ենթամշակութային յատկութիւններով էջ առ էջ կը հանդիսադրուի այս դասագրքերուն մէջ ամէն օր՝ մեզ ընդգրկելով իր բարդ եւ հարուստ տիեզերքին մէջ։
Դպրոցական վերամուտի առաջին օրը, տուն կը բերեմ նոր դասագիրքս եւ հայրս է, որ կը խլէ զայն ձեռքէս…Այդ ամբողջ գիշերը, ան պիտի խմէ դասագրքիս բովանդակութիւնը պարբերութիւններ կարդալով մօրս՝ «Նայէ, Արշալո՛յս…», մինչ մայրս զբաղուած է զիս եւ եղբայրս կազմակերպելով յաջորդ օրուան համար…Ցեղասպանութեան դաժան տարիներէն վերապրած եւ անյագօրէն ուսումնատենչ հօրս համար, Ճեմարանի մեր ուսումնառութիւնը իր վրէժն է թուրքին դէմ եւ իր յաղթանակը։ Ցեղասպանութեան դաժան տարիներէն վերապրած ուսուցչիս համար, իր խնամքին յանձնուած աշակերտներս իր վրէժն ենք թուրքին դէմ եւ իր ամէնօրեայ պայքարն ու յաղթանակը…Հայրս եւ ուսուցիչս Սփիւռքի նոյն ռազմական առաջնագծի զինուորներն են Շանթի ռազմավարութեամբ մղուող այս յեղափոխական կռիւին մէջ։ Թէկուզ արդիականացման կարօտ իրենց ձեւաւորումով, այսօր իսկ այդ դասագրքերը Շանթեան մտատեսիլն է, որ կը բերեն մեզի ազգապահպանման պայքարի մշտական հրամայականին համար։
Փաստերը ցոյց կու տան, որ Լեւոն Շանթ դադրած է իր թատերագրական գլուխ-գործոցները արտադրելէ, երբ ինք եւ իր ընկերները հիմը դրած են Ճեմարանին…Ի՜նչ ճակատագրական զոհողութիւն Շէյքսպիրի եւ Իպսէնի կենսոլորտներուն մէջ ապրող եւ ստեղծագործող մեծ արուեստագէտի մը համար։ Այնուհետեւ ան իր ամբողջ հանճարը դրած է ի սպաս մեր ազգային գոյապահպանութեան մանկավարժական հայեցակարգը դարբնելու գործին։ Կոփե՛լ վաղուան ուսուցիչներու հզօր փաղանգը եւ զանոնք զինել յաղթանակող զինուորի զէնքերով։ Ասիկա առաքելութիւն մըն էր, որուն լծուեցան Համազգայինի պատմական գործին ռահվիրաները, երբ Գահիրէի եւ Աղեքսանդրիոյ մէջ հիմը կը դնէին այս մեծ կազմակերպութեան։ Լեւոն Շանթ, Նիկոլ Աղբալեան, Համօ Օհանջանեան, Վահան Նաւասարդեան, Գասպար Իփէկեան, Ստեփան Եսայեան, Մինաս Խաչատուրեան, Սարգիս Մալխասեան, Սեդրակ Պալըքճեան, Յակոբ Պալըքճեան եւ ուրիշ հաւատաւորներ աշխարհով մէկ յառաջապահներն էին այս մեծ առաքելութեան։ Եւ սակայն այս մեծ գործին իմացաւորումը (conceptualization) մենք կը պարտինք Լեւոն Շանթին եւ Նիկոլ Աղբալեանին։ Այսինքն՝ հայ անկախ պետականութեան անկումէն ետք Սփիւռքի անհող ու անսահման «պետականութիւն»ը կառուցելու կոչուած այս երկու տեսանողներո՛ւն։ Անոնք ժամանակ չվատնեցին ողբուկոծի վրայ։ Անոնք անցան գործի եւ կերտեցին նոր խարիսխ…մինչեւ որ գար նո՛ր անկախութիւնը։ Մինչեւ որ մենք վերստին դէպի երկիր ճամբայ ելլէինք թոռներով ու ծոռներով եւ ընդոծիններով…
Այսօր, երբ Վրէժուհին եւ ես կը թերթատենք «Հայրենի Աշխարհ» դասագրքերու մեր հաւաքածոյի էջերը, կ՚անդրադառնանք, որ Պր. Բանեանին դէմքն է մեր աչքերուն առջեւ իր բոլոր արտայայտութիւններով եւ լոյսերով։ Այդ դասագրքերը Շանթինը ըլլալէն ետք՝ մեզի՝ երբեմնի աշակերտներուս համար անոնք Պր. Բանեանինն են անվիճելի ճշմարտութեամբ մը։ Շանթը ստեղծած է զանոնք մեծ բծախնդրութեամբ, իսկ Շանթին արժանաւոր աշակերտը՝ Գառնիկ Բանեան ապրա՛ծ է զանոնք էջ առ էջ եւ վերակենդանացուցա՛ծ՝ մեր պատանիի կեանքերուն մէջ։ Ինքն է, որ զանոնք հասցուցած է մեր թարմ երեւակայութեա՛ն…
Անյաղթահարելի եւ գրեթէ անողորմ բծախնդրութեամբ մը, Պր. Բանեան մեզմէ կը պահանջէր անգիր ընել այդ դասագրքերուն մէջ տեղ գտած որոշ քերթուածներ։ Ուրիշ քերթուածներու պարագային, պէտք էր պարզապէս սորվէինք …«սահուն կարդա՛լ»։ Իսկ «կարդալ»ը աւելի պարզ աշխատանք մը չէր քան անգիր ընելը։ Ինք կը հետեւէր ամէն մէկ շեշտին ու ձայներանգին եւ կ՚ընէր անվերջանալի թուող թելադրութիւններ մինչեւ որ որոշ կոկ ու ձեւաւորում գտնէր քերթողական տողը մեր շրթներուն վրայ։ Հիմա կը մտածեմ, որ իր մէջ կ՚ապրէր չբացայայտուած վարպետ մը բեմի…որ երբեք չկրցաւ մտնել թատերական ասպարէզ։
Որքա՜ն սիրտ ենք մաշեցուցեր այդ «անգիր» կտորներուն վրայ։ Եթէ Ճեմարանի պարտէզներուն մէջէն երթեւեկողներ տեսնէք առտուան այդ ժամուն, որոնք տարօրինակ ինքնախօսութեան մը մէջ են Պր. Բանեանի առաւօտեան դասապահէն առաջ, մեր դպրոցը Ասֆուրիէի հոգեբուժարանին հետ չշփոթէք…Այդ ողբալիները մենք ենք եւ կը փորձենք վերջին ժամու մեր սերտողութիւնը ընել յիշել ջանալով Ռուբէն Որբերեանի տողերը՝ «Կեանքի նաւակը հետք չթողուց իր ետին…Կեանքի նաւակը հետք չթողուց իր ետին…» Երբ անզգալաբար կը սկսիս ըսել ՝ «Կեանքի նամակը…» իսկ ընկերդ քովէդ կը սրբագրէ՝ «Նամակը չէ, ծօ, նաւա՛կն է», իսկ դուն կը բարկանաս ու կը պոռաս՝ «Եղածն ալ մտքէս փախաւ, հիմա նամակին ալ, նաւակի՛ն ալ…» եւ Տիկ. Գոհարին զանգը կը հնչէ մեզ դասարան հրաւիրելով։
Դասարանէն ներս սպասողական վիճակ է։ Խօսակցութիւնները սառած են։ Պր. Բանեան դեռ ներս չէ մտած դասարանէն եւ այդ լռութեան մէջ կը հնչէ մեր Օննիկին սորված միակ նախադասութիւնը՝ «Հոգիս սակայն կը յիշէ քեզ…» եւ դասարանը փուլ կու գայ որոտալից եւ գերիրական մէկ ծիծաղով…Ճիշտ այդ պահուն է, որ դրան մէջ կը յայտնուի Պր. Բանեանը եւ մեզ կը գտնէ անօրինակօրէն զուարթ այս տրամադրութեան մէջ։ Հիմա ինչպէ՞ս բացատրենք Պարոնին, որ մենք ուրախ չենք, որ մենք տխուր ենք, որ մենք սարսափած ենք, որ մենք խուճապահար արարածներ ենք եւ չենք գիտեր, թէ կեանքի նաւակը ի՞նչ պիտի թողու իր ետին…
եւ «մեր ամէն մեղքին վրայ»՝ Պր. Բանեան, ըստ իր բարի սովորութեան, կը հարցնէ մեր որպիսութիւնը եւ մենք կ՚ըսենք՝ «Լա՛ւ ենք, Պարոն»։ Լա՛ւ ենք…Ուրիշ ի՞նչ կրնանք ըլլալ…Այժմ ընդունեցէք, որ վերը Աստուած մը կայ, իսկական, մեծ, ամենակալ Հա՛յր մը, քանի որ այդ առաւօտ մեր դասարանի երկնակամարին վրայ պիտի ծագի Միջերկրականի հրաշալի արեգակը, երբ Պր. Բանեան իր հանգստացուցիչ բառերով պիտի ըսէ մեզի.
— Գիտե՛մ, թէ յաւելեալ ժամանակի պէտք ունիք Որբերեանի այս բանաստեղծութիւնը իւրացնելու համար։ Այսօր, ես՝ ի՛նքս պիտի կարդամ ձեզի բանաստեղծին այս էջը եւ պիտի խօսինք հեղինակին մասին։
Այսօր է, որ ուշադրութիւնս կը գրաւէ Պր. Բանեանի «իւրացնել» բառը եւ կ՚անդրադառնամ, որ իր բառապաշարին մէջ չկային «անգիր ընել» կամ «գոց սորվիլ» բառակապակցութիւնները։ Իւրացնե՛լն էր իր փնտռածը, այսինքն՝ քո՛ւկդ ընել այն ինչ, որ բանաստեղծը դրեր է քու ձեռքերուդ մէջ։ Պր. Բանեան կը սկսի բանալ մեր աչքերուն առջեւ Որբերեանի կենսագրութեան յաջորդական փուլերը, իսկ մենք կը սկսինք նոր լոյսի տակ տեսնել բանաստեղծին ամէն մէկ բառը…Իսկ ես վերջապէս կը սկսիմ նոր միայն ԼՍԵ՛Լ այդ բառերը, նոր միայն ԶԳԱ՛Լ զանոնք։ Անոնք կեանք կ՚առնեն, երբ մեր ուսուցչին բամբ ձայնին կշռոյթով անոնց ջրվէժը կ՚ողողէ լսողութիւնս։
ԳԻՒՂԻՍ ՃԱՄԲԱՆ
Կեանքի նաւակը հետք չի թողուց իր ետին,
Մոռացումը առաւ ինձմէ ամեն բան,
Հին երազներս ամպերու պէս կ՚անհետին,
Յիշատակն ալ կ՚անցնի երգի մը նման։

Հոգիս սակայն կը յիշէ՛ քեզ,
Դուն ծաղկաւէտ գիւղիս ճամբան,
Ուր քալէինք գառնուկս ու ես,
Դէպի պուրակն ու բուրաստան,
Անմեղութեան երազին պէս։…. (Տուած եմ բնագրային ուղղագրութեամբ)
եւ այսպէս բազմաթիւ հեզասահ տուներ կը յաջորդեն իրարու։ Տունե՛ր՝ որոնք քաղցր են ու տրտում եւ մտածել կու տան աշխարհի մը մասին, որ խլուած է մարդ էակին ձեռքէն եւ ինք՝ դուրս շպրտուած է իր հարազատ հողէն։ Որբերեանի աքսորը պիտի հասնի մինչեւ Ափրիկէ…«Ճիպութի՛»…կ՚ըսէ մեր ուսոսցիչը։ Այս տեղանունը այդ առաւօտ առաջին անգամ ըլլալով կը մտնէ գիտակցութենէս ներս եւ այլեւս դուրս չի գար։
Ընթերցումը կ՚աւարտի։ Յանկարծ կը զգամ, որ վերջ գտած է մղձաւանջը եւ բնազդս ինծի կ՚ըսէ, որ ես արդէն գիտեմ այս երգը ծայրէ ի ծայր…
Յիշատակներու ամբողջ շարք մը վերապրած է մեզմէ իւրաքանչիւրի յիշողութեան մէջ Պր. Բանեանի դասապահերէն։ Այս յօդուածով կոչ կ՚ընեմ բոլորիդ գրի առնելու զանոնք, որպէսզի օր մը չըսենք՝ «մոռացումը առաւ ինձմէ ամէն բան»…
Պօղոս մը ունէինք, որուն հրաշալի տրամադրութիւնը – ի տարբերութիւն մերինին — երբեք չէր խանգարուեր տնային պարտականութիւններու առօրեայ տագնապներով։ Պետրոս Դուրեանի տողը անարգել կը մտնէր իր ուղեղէն ներս, բայց հոն ան կ՚ենթարկուէր բոլորովին ինքնատիպ վերադասաւորումներու…Այդ առաւօտ, պիտի կարդայինք Դուրեանի «Լճակ»-ը եւ չեմ գիտեր ի՜նչ հրաշքով՝ բոլորս ալ դասարան եկած էինք լիովին պատրաստ։
— «Լճա՛կ»…այս մէկը Դուրեանի ամենէն քնքուշ էջերէն մէկն է, ըսաւ Պր. Բանեան եւ դասի կանչեց Պօղոսը…
Պօղոսը համարձակ քայլերով հասաւ ամպիոն, կանգ առաւ, կոկորդը մաքրեց, նայեցաւ բոլորիս, նայեցաւ առաստաղին եւ վրայ տուաւ.
— Լճա՛կ, ինչո՞ւ ապշած ես…ինչո՞ւ ալիքներդ չեն խայտար կոր…Հը՞…Միթէ հայելիիդ մէջ…թրքուհի մը նայեցաւ…
Աղէ՛տ։ Սարսա՛փ։ Եղեռնագործութի՜ւն…Բնական պայմաններու մէջ, դասարանին առաստաղը պէտք էր փլած ըլլար կամ Պարոնը իյնար ահաւոր շոքի մը մէջ ի լուր Պօղոսի երջանի՜կ աղաւաղումերուն…բայց – հրա՜շք – չեղա՛ւ այդպէս։ Պր. Բանեան արագօրէն կասեցուց «անիւ»-ին թաւալ գլոր ընթացքը իր ուժեղ սաստով ուղղուած թէ՛ Պօղոսին եւ թէ՛ դասարանին միաժամանակ…եւ տիրեց քար լռութի՛ւն։ Մեր աչքերը գամուած էին մեր ուսուցչի դէմքին եւ մեծ եղելութիւններ կ՚ակնկալէին Պօղոսին կողմէ գործուած այս սրբապղծութեան դիմաց…Փոխարէնը, սակայն, տեղի ունեցաւ հրաշալի բան մը։ Բոլորս ալ յանկարծ տեսանք, որ Պր. Բանեանի այդ սաստին մէջ մոգականօրէն միախառնուած էին ամենախիստ յանդիմանութիւնն ու ամենաբուռն ծիծաղը, երկուքն ալ հրաշալիօրէն զսպուած, որ Պր. Բանեանի դէմքին կու տար անմահական երկուութիւն մը՝ պայթելու պատրա՛ստ, բայց որ յանկարծ պայթեցաւ միահամուռ՝ ամբողջ դասարանին թոքերէն ի վերջոյ ծիծաղի արցունքներ պարպելով նաեւ Պր. Բանեանին աչքերէն։ Երբ հաւասարակշռութիւնը արդէն հաստատուած էր, Պարոնը մօտեցաւ Պօղոսին, դասագիրքը տուաւ ձեռքը եւ պահանջեց, որ ան կարդար ուշադրութեամբ։
Հետեւանքը եղաւ այն, որ այդ օրէն ի վեր ես այլեւս չկրցայ կարդալ Դուրեանի այդ քնքուշ բանաստեղծութիւնը առանց յիշելու մեր դասընկերոջ պատմական միմոսութիւնը եւ մանաւանդ չներելով, որ Դուրեանի «գեղուհին» շփոթուած էր իր մտքին մէջ Դուրեանի «թրքուհի»-ին հետ…
Կը յիշեմ Ճեմարանի տարեկան պտոյտները, որոնք ընդհանրապէս տեղի կ՚ունենային գարնան, երբ Լիբանանեան լեռնաշխարհը կը բուրէր թարմ բուսականութեամբ եւ լեռնային վտակները կը մաքրէին մեր լսողութիւնը քաղաքին անճոռնի աղմուկներէն։ Պր. Բանեան կը կերպարանափոխուէր այդ օրերուն։ Ան դուրս կու գար ուսուցչի առօրեայ իր զրահներէն եւ կը նոյնանար մեր անզուսպ հրճուանքին։ Ան կը վերադառնար իր պատանութեան։
Այդ տարիներուն, մենք գրեթէ ոչինչ գիտէինք որբանոցի իր մանկութեան եւ պատանութեան մասին։ Ան երբեք չէր բացած մեր առջեւ իր ցաւոտ կենսագրութիւնը։ Իսկական արհեստավարժն էր ան աշակերտներուն հետ իր յարաբերութիւններուն մէջ։ Տարիներու ընթացքին, զիս նաեւ կը զարմացնէր այն փաստը, որ մեր լեզուի նրբութիւններուն տիրապետող եւ մեր գրականութեամբ յափշտակուած մեր ուսուցիչը ինքնագիր էջեր չունէր…Հայրս մէկ-մէկ մատնացոյց ըրեր էր Պր. Բանեանի ստորագրութեամբ հազուադէպօրէն լոյս տեսած մէկ-երկու յօդուած «Ազդակ»-ին մէջ։ Շատ տարիներ ետք միայն, Պր. Բանեան որոշեց վերցնել իր գրիչին վրայէն այն արգելքը, զոր ոչ ոք կրցած է իսկապէս բացատրել մինչեւ այսօր։ «Յուշեր Մանկութեան եւ Որբութեան» խորագիրը կրող իր գիրքը ես պատահմամբ միայն ձեռք ձգեցի եւ կարդացի յափշտակութեամբ, երբ ինք արդէն մեկնած էր այս աշխարհէն։ Ամէն էջ այդ գրքին մէջ նոր գիւտ մըն էր եւ նոր բացայայտում մը մեր ուսուցչի ներաշխարհէն։ Իր մէջ ողջ կեանք մը լռած այն մեծ արձակագրէ՛ն՝ որ այժմ կու գար ինքզինք յայտնելու աշխարհին այսպէս անակնկալօրէն եւ այսքան ուշ։ Ես այնքան բան ունէի պեղելու։ Այնքան հարցո՛ւմ՝ իր նկարագրած երազային աշխարհը պրպտելու. զայն հասկնալու. զայն մեկնաբանելու համար։ Բայց ինք այլեւս կը խօսէր անհասանելի հեռուներէն եւ կը պատմէր, թէ ինչպիսի՞ աշխարհ մը ապրեր էր իր մէջ յիշողութենէն անդին՝ ցնցիչ պատմութեա՛մբ մը։ Ապրեր էր նահապետական հրաշալի այն ոլորտէն՝ որ յանկարծ գլխատուած էր, բայց որուն ձայները կը հասնէին իրեն ամէն գիշեր. կը հասնէին որպէս մնայուն յաճախանք՝ անհեթեթօրէն կենդանի եւ ճնշող…
Վերջին անգամ ես տեսայ Պր. Բանեանը, երբ ինք հարկադրաբար յանձնած էր իր ուսուցչական ամպիոնը…Քաղաքացիական պատերազմի տարիներն էին եւ Ճեմարանը կը գործէր թէ՛ Արեւմտեան եւ թէ՛ Արեւելեան Պէյրութի իր մեղուաբոյներէն։ Գործի բերմամբ կ՚անցնէի Պէյրութէն եւ անխուսափելիօրէն փութացի նաեւ Ճեմարան։ Զօրակոչի մթնոլորտ էր եւ ամէն կողմ ապահովական «հերթապահ»ի տղաքն էին։ Մտայ մայր շէնքը։ Ուզեցի գիտնալ, թէ ովքե՞ր կային ներսը։ Ինծի ըսին, որ Պր. Բանեանը նստած էր սրահի աջին գտնուող դասարանին մէջ, զոր վերածած էին աշխատասենեակի։ Զգուշացուցին նաեւ, որ Պարոնին տեսողութիւնը մեծապէս նահանջած էր…
Զարկի դուռը աշակերտի երկիւղածութեամբ եւ յարգանքով…եւ դրան մէջ յայտնուեցաւ իր պիրկ հասակը։ Մազերը սպիտակած էին, բայց ձայնը երբեք չէր տկարացած։ Նոյն բամբ շեշտերն էին իր ժպիտին եւ թեթեւօրէն այլափոխուած աչքերուն ետին։ Ողջագուրուեցանք։ Հրաւիրեց, որ նստիմ։ Հետաքրքիր էր գիտնալու, թէ ի՞նչ կը մտածէի տարածաշրջանի կացութեան մասին։ Եւ սակայն բարձր էր տրամադրութիւնը։ Համոզուած էր, որ մեր ժողովուրդը կը յաղթահարէ այս դժուարութիւնները։ Ուզեցի գիտնալ, թէ ի՞նչ աշխատանքով էր զբաղուած այդ օրերուն։ Ըսաւ, որ կ՚աշխատէր քերականութեան ուսուցման նոր մեթոտի մը վրայ…որմէ ետք ունէր նաեւ այլ ծրագիրներ։
Ես չեմ գիտեր, թէ այդ աշխատանքը իր աւարտին հասա՞ւ, թէ ոչ։ Բայց կը յիշեմ իր ինքնավստահութիւնը։ Կը յիշեմ իր առոյգ ժպիտը եւ կորովի նայուածքը։

Տարիներ ետք, լուսահոգի հօրեղբօրորդիս՝ Սագոն քշեց դէպի մեր փողոցները, երբ արդէն Ճեմարանի մեր ուսումնավայրը անցած էր ներկայի վարձակալ հաստատութեան եւ դռները փակ էին մեր առջեւ։ Մեր մանկութեան հրաշալի պարտէզներուն մէջ, նոյն պայծառութեամբ նստած էր մեր փառաշուք դպրոցը իր մասնաշէնքերով։ Կարծես ոչինչ փոխուած էր։ Շուտով պիտի յայտնուէր Ճեմարանի Հայրիկը՝ Պր. Կարապետը Հաճընցի փորձառու հայդուկի իր հին փափախով եւ բանար մեծ դարպասը եւ շուտով դասարաններէն դուրս պիտի յորդէր աշակերտութեան ալիքը…եւ մեր աշխոյժ աղմուկին մէջէն Ճեմարանի թաղը պիտի վերագտնէր իր հին ինքնութիւնը։ Ես վստահ էի այդ պահուն, որ ներսն էին մեր մեծերը՝ Պր. Վրացեանն ու Պր. Սասունին. ներսն էր Տիկին Գոհարը. ներսն էր Պր. Գիւզալեանը. ներսն էին Պր. Մուշեղը, Սըրը, Մատամը, Պր. Թոփալեանը եւ անշուշտ Պր. Բանեանը. ներսն էին Օր. Ալիսը, Շահինեանն ու հրաշալի հոյլը բոլոր միւս ուսուցիչներուն եւ ուսուցչուհիներուն։ Հոն էին մանաւանդ Շանթն ու Աղբալեանը։ Ես վստահ էի, որ առաւօտեան ժամը 9-ին հինգ րոպէ մնացած, իր երկաթեայ ճշտապահութեամբ, դարպասէն ներս քալած էր Պր. Շանթը իր վեհաշուք քալուածքով…
Վստահ եմ, նաեւ այսօր։

Ծանօթ.-  Ճեմարանի նուիրահաւաքին մասնակցելու համար սեղմել հետեւեալ կապըwww.djemaran.edu.lb/donate

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*