ՍՓԻՒՌՔ(ՆԵՐ)Ի ԼԻՆԵԼՈՒԹԵԱՆ ԱՌՆՉՈՒՈՂ ՄԻՏՔԵՐ

 

Յ. Պալեան

Միտքեր՝ որոնք ոչ վարդապետական են, ոչ ալ անյեղլի, եւ միակ ճշմարտութիւնը ըլլալու յաւակնութիւնը չունին:

Միակ ճշմարտութեան փորձութիւնը գիտենք, թէ կ’առաջնորդէ բռնատիրութեան եւ անփոխարինելիութեան ախտավարակ ընտրանքի:

Գիտական հիմերով վիճակագրական ոչ մէկ տուեալ ունինք սփիւռք(ներ)ի առարկայական պատկերացումը ունենալու համար: Ինչ որ կ’ըսենք, եւ կը գրենք, առաւել կամ նուազ համեմատութիւններով «մօտաւորապէս» են եւ ենթակայական, անհատական փորձէ բխող, տեսութիւն եւ վարկած:

Բայց գոյութիւն ունի սփիւռք, որուն վրայ այսօր գումարուած է եւ կը շարունակէ գումարուիլ Հայաստանէն տեղի ունեցող աղէտ-արտագաղթի հայրենալքումով յառաջացող նորատեսակ սփիւռք մը, իր բացասական հետեւանքներով: Հայ քաղաքական միտքը եւ մտաւորականութիւնը երեւոյթը չենթարկեցին անսեթեւեթ գնահատման եւ դիրք չճշդեցին: Ներսփիւռքեան տեղաշարժերը սփիւռքը կը դարձնեն բազմերես,նոյն աշխարհագրական գօտիին մէջ՝ յառաջացնելով սփիւռքներ:

Դասական կամ հայրենահանուածներու սփիւռքը կը զանազանուի այն հաւաքականութիւններէն, որոնք կը կազմուին Հայաստանէն արտագաղթողներով: Հայենահանուածները երկիր եւ բնակութեան վայր չեն փոխած, ինչպէս այդ կը պատահի ժամանակակից ընկերութեան մէջ, երբ աշխատանքի համար կը մեկնին մարդիկ, աւելի լաւ կեանքի պայմաններ ունենալու համար, կամ խուսափելու համար քաղաքական ճնշումներէ:

Դասական սփիւռքը հետեւանք էր զանգուածային հայրենահանման, մարդոց հաւաքականութիւններ՝ որոնք հրէշային ծրագրի մը գործադրութեան զոհ չէին գացած, ինչպէս շատեր, ճողոպրած էին: Զոհերու անհետացումը կը կոչենք աղէտ, ջարդ, ցեղասպանութիւն, եղեռն: Սփիւռքը վերապրողներու եւ անոնց յետնորդներու բազմաշերտ զանգուածն է: Բացառութիւն է իրանահայութիւնը, որ զանգուածային տեղահանութեան ենթարկուած էր չորս դար առաջ, թէեւ այդ ալ, իր կարգին, հայրենահանում էր, առանց ցեղասպանութեան միտող ջարդի:

Ընդհանուր բնորոշումով սփիւռք կրնանք կոչել հայրենիքէն հեռացուած-հեռացած զանգուածները եւ անոնց յետնորդները, միշտ ի մտի ունենալով անոնց գոյացման պատճառներու տարբերութիւնները:

Ինչ ալ ըլլան սփիւռք(ներ)ի գոյացման պատճառները, ան այսօր առաւել կամ նուազ համեմատութիւններով տարտղնուած զանգուածներ կը կազմէ, թէեւ զանգուած բառը միշտ ալ ճիշդ բնորոշում չէ: Փոքրիկ եւ նօսր խմբաւորումները կարելի է՞ զանգուած կոչել:  Լայնածիր եւ միլեառով բնակչութիւն ունեցող Չինաստանի մէջ կազմուող քանի մը հարիւր անդամ հաշուող համայնքը զանգուած կարելի՞ է համարել:

Բազմամարդ ըլլան թէ փոքրաթիւ սփիւռք(ներ)ի խմբաւորումները, ազգային գիտակցական-գիտական միտքը, հետեւաբար ղեկավարութիւնները, պարտաւոր են, պարտք պէտք էր համարած ըլլային այդ զանգուածներուն ընկերամշակութային եւ քաղաքական հոլովոյթը, անոնց կազմութիւնը բացատրող ապահովական եւ տնտեսական ազդակները հասկնալու կողքին՝ նախատեսելով անոնց հոլովոյթի ուղղութիւնը եւ յանգումը:

Ոչ ոք կրնայ զանց առնել տնտեսական եւ ապահովական ազդակները, որոնք լծակներն են անհատական ընտրանքներու եւ որոշումներու: Բայց անոնցմէ վեր կան ազգային ընտրանքները, զորս չենք գտներ սպառման շուկային մէջ:

Կարելի՞ է ազգի գոյատեւման հարցին հակադրել նշեալ ազդակները եւ ստորադասել անոնց:

Այս հարցը սուր բնոյթ ունի այսօր, երբ գիտունի հանդարտ արտայայտութեամբ կ’ըսենք, թէ սփիւռքը ազգի կէսէն աւելին է, կ’ըսուի եօթը միլիոն, իսկ Հայաստան-Արցախ ունին շուրջ երեք միլիոն բնակիչ:

Սփիւռքի եօթը միլիոնը ենթադրութիւն մըն է: Ոչ ոք կրնայ ճշդել՝ վե՞ց թէ տասը միլիոն: Ո՞ր «մարդահամար»ը կը թոյլատրէ առանց հաստատուած թիւերու միլիոններու գնահատում ընել:

Այդ միլիոնները ինչպէ՞ս իրենք զիրենք ազգի անդամ կը համարեն, ղեկավարութիւնները, որոնց պարտականութիւնն է այդ միլիոնները առաջնորդել, ո՞ր չափանիշներով ազգի անդամ կը նկատեն հայրենիքէ զրկուած կամ իրենք զիրենք զրկածները, անոնք ըլլան անհատ թէ անորոշ դիմագիծով խմբաւորումներ: Ղեկավարութիւնները ի՞նչ կ’ընեն այդ միլիոնները ազգին մէջ պահելու համար, առանց բաւարարուելու ինքնագոհութիւն պատճառող մասնակիով, որ կը յամենայ տեղայնութեան պղտորութիւններու մէջ: Այդ բազմատեսակ խմբաւորումները ի՞նչ ունին հասարակաց իրարու հետ եւ գլխաւոր կոճղին հետ, որ հակառակ դժուարութիւններու, ազգին համար բնական կեանք ունի իր հայրենիքով եւ հոն շարունակուող հողի, մշակոյթի եւ ինքնութեան զարգացման հետ: Սփիւռք համարուածի ենթադրեալ եօթը միլիոնը տեղ մը պահ չէ դրուած, անշարժ չէ, սառած չէ: Պահպանում բառը, եթէ մտածենք, կեանքին չ’առնչուիր, նախընտրելի է խօսիլ զարգացման մասին, որ կ’ընթանայ եւ պիտի ընթանայ ըստ մեր ցանկութիւններուն կամ անոնց անգիտացումով:

Սփիւռք-կացութիւնը ազգի մը համար էապէս անբնական է, քանի որ անոր ինքնութիւնը, տոկալու եւ տեւելու կարելիութիւնները անխուսափելիօրէն ենթակայ են շրջապատէն եկող ուղղակի կամ անուղղակի ճնշումներու, որոնք պիտի յանգին օտարման եւ ձուլման (aliénation եւ assimilation): Ազգերու պատմութեան վկայութիւնը անվիճելի է այս մասին: Օրինակելի անհատներու դիմադրականութիւնը ընկերաբանական-գիտական օրէնք չէ: Ճիշդ է, որ օրինակի ուժը եւ արժէքը միշտ ներշնչող են, ճամբացոյց կրնան ըլլալ, բայց սփիւռք-կացութեան մէջ երկար ժամանակի գիծին վրայ չեն կրնար ընդհանրանալ, տեղի կ’ունենայ այն՝ զոր պարզ բառերով կրնանք կոչել ինքնութեան եւ պատկանելիութեան գիտակցութեան մաշում, նուաղում, որուն համար ընդունուած եզրն է «ծագումով հայ»ը:

Ազգային իրաւ քաղաքականութեան համար նպատակ պէտք է ըլլայ, սփիւռքի առաջին սերունդին համար այդպէս էր, վերոնշեալ եօթը միլիոնին հայեցի նկարագրով, անսեթեւեթ յատկանիշներով, արժէքներով եւ հարազատ ինքնութեամբ պահպանումը եւ զարգացումը, քանի որ վերադարձի սպասում կար: Բայց ինքնութեան պահպանումը չիրականացաւ նոյն համեմատութիւններով տարբեր երկիրներու մէջ: Ի հարկէ, ըսել աւելի հեշտ է, քան այդ ընել: Յաճախ ինքնախաբէութեամբ կը մօտենանք խնդրին, անհատական կամ բացառիկ պարագաները յիշելով: Դէմ յանդիման կը գտնուինք ազգի գոյութեան սպառնացող բացասականութիւններուն: Ի՞նչ պէտք է ընել, ի՞նչ չենք ըրած եւ չենք ըներ, որպէսզի նշուած եօթը միլիոնը ազգին մէջ մնայ, ոչ միայն ճառերու մէջ յիշուելու մխիթարութեան կամ ուժ զգալու համար, կամ գոհունակութիւն ապրելու բացառիկ պարագաներով:

Նախ մենք մեզ պէտք է համոզենք, որ հարցը համահայկական է, կը վերաբերի ամբողջի, այսինքն պէտք չէ խանդավառուիլ բացառութիւններով, ինչ որ կ’ընենք յաճախ, այնպէս, որ կարծէք կը տեսնենք ծառը, բայց չենք անդրադառնար, որ անոր ետին կայ տարածուած անտառը:

Այս հաստատումներէն ետք, խնդրին նկատմամբ կ’ուենանք տեսական մօտեցումներ. ինչպէ՞ս սահմանել սփիւռքի հայերուն ինքնութիւնը, պատկանելիութեան գիտակցութիւնը, անոնց միջեւ կա՞յ հասարակ յայտարար մը, որո՞նք են այդ հասարակ յայտարարի տարրերը, ինչպէս անոնք պիտի վերածուին զօդող ուժի:

Ազգին գոյացման եւ կեանքին համար անշրջանցելի էականութիւն է հայրենիք հողը:

Ազգի մը համար նոյնքան հասարակ յայտարար է եւ բնական բաղկացուցիչ է լեզուն: Անով է որ ազգի անդամները կը հաղորդակցին եւ կը հաղորդուին (communion): Լեզուի էականութիւնը կարելի չէ զանց առնել կացութիւններու պատշաճելու ճապկումներով: Ճիշդ է, որ հայեր կը խորթանան լեզուէն, շատեր օրուան ընթացքին, աշխատանքի պահուն, տունը, դպրոցը, կացութիւններու բերումով, օրուան ընթացքին ոչ հայերէն կը խօսին ոչ ալ հայերէն կը լսեն, մանաւանդ երբ տան երէց մամիկը կամ պապիկը այլեւս չկան: Իսկ մարդիկ, կեանքի պայմաններու բերումով, պատշաճելու ցանկութեամբ եւ երբեմն ալ կիրքով, հեռացած են հայերէնէն: Յաճախ այդ հեռացումը եղած է անվերադարձ, ընկերային սանդխամատերէն վեր բարձրանալու ցանկութեամբ, եզրակացուցած ըլլալով, որ հայերէնը «փոր չի կշտացներ», նոյնիսկ արգելք է: Այս միտքը առաջնորդած է նորահաս սերունդ դաստիարակելու ծնողական պատեհապաշտական ընտրանքը, եւ այդպէս ալ կը շարունակուի ընդլայնելով իր ծիրը:

Պատահա՞ծ է, որ հանդիպիք հայերէն չխօսողներու բացասական վերաբերումին թրքերէն խօսող հայերու հանդէպ, առհաւական վերաբերում: Հետեւողական պէտք է ըլլալ, մէկդի դնելով դատարկ զգացականութիւնը: Ազգի տեսանկիւնէ տեսակարար ի՞նչ տարբերութիւն կայ աշխարհի տարբեր լեզուները խօսողներուն եւ թրքերէն խօսողին միջեւ: Այս «փոր չկշտացներ»ի գործնապաշտութիւնը անցեալին վարակած էր նաեւ Հայաստանը, երբ հայ սերունդը կը յանձնուէր ռուսական դպրոցներուն, որպէսզի համամիութենական ասպարէզ ունենային նորերը: Իսկ ծանօթ է պարագայ է սփիւռք(ներ)ի քաղքենիներու եւ քաղքենիացածներու պարագան, երբ հայ տղաք կը ղրկուէին եւ դեռ ալ կը ղրկուին օտար վարժարաններ:

Ի տես այս կացութեան, մարդկօրէն գոյատեւելու համար, կը տարուինք մտածելու, որ հայերէնը հայապահպանման ազդակ չէ, կ’ընդունինք օտարման արագ ընթացքը: Կրկին պէտք է ըսել, որ բացառիկ պարագաները օրինաչափութիւն չեն: Չեն փրկեր յիշուող եօթը միլիոնը:

Ազգային նկարագրի եւ համախմբուածութեան հիմնական եւ հիմնարար ազդակ եղած է Եկեղեցին: Պահած է լեզուն, կրթութիւնը եւ մշակոյթը: Վկայ՝ պատմութիւնը եւ մեր մշակութային գրաւոր հին ժառանգութիւնը: Բայց խորհրդային վարչակարգի վերաբերումը, համաշխարհային նիւթապաշտ քաղաքակրթութիւնը եւ բարքերու հոլովոյթը, նուազեցուցած են եկեղեցիին դերը, որ յաճախ կը սահմանուի տօներու եւ ծէսերու սահմանին մէջ: Թէեւ, հայ մարդիկ որպէս իրենց ազգային կապի վերջին կապ, ընդհանրապէս ծէսերու համար կը դառնան դէպի եկեղեցին:

Յաճախ իրականութիւնները պարզ բառերով բանաձեւելէ կը խուսափինք: Այսօրուան սփիւռք(ներ)ի ստուար տոկոսը հայ ազգին կապուած մնալու, ինքնութիւն պահելու, հայրենիքին տէր զգալու եւ հաւաքական զգացողութիւն ունենալու վերաբերումներէն կը հեռանայ: Ի հարկէ, մոլորակի տարածքին, միշտ կան փոքրամասնութիւններ, որոնք յանձնառու գիտակցութեամբ կը շարունակեն մայր կոճղին կապուած մնալ: Բայց ազգը կը կազմուի իր համրանքով, մեծամասնութեամբ, ոչ միայն չնչին տոկոս կազմող ընտրանիով: Հայրենի պետութիւնը եւ այդ «ընտրանի»ն համրանքի մեծամասնութեան ոչ թէ հայապահպանման, այլ հայացման քաղաքականութիւն ունի՞ն, այսօր եւ մանաւանդ՝ յառաջիկայ տասնամեակներուն համար: Այս կացութիւնը ճիշդ չէ շրջանցել յիշելով բացառիկ պարագաներ: Եզակի պարագաներ յիշել եւ անոնցմով խանդավառուիլ խոստովանութիւն է, որ մեծամասնութիւնը այդպէս չէ, այսինքն ան կը հեռանայ հասարակաց կոճղէն:

Սփիւռք(ներ)ը, յարգելով դեռ տոկացող փոքրամասնութիւնը, «ծագումով հայ»երու կամ այդպէս ըլլալու ճամբուն վրայ գտնուող մեծամասնութիւնն է: Ի՞նչ պէտք է ընել եւ չենք ըրած կամ չենք ըներ, որպէսզի յիշուած եօթը միլիոնը պահէ եւ զարգացնէ հայկական գոյութեան ստորոգելիները, որոնք պէտք է ժառանգուին եւ փոխանցուին: Այս տոկալու, տեւելու եւ հայացման ընթացքն է, որ ինքնաբերաբար տեղի չ’ունենար, քանի սփիւռք(ներ)ը ոչ իրենց ոտքին տակ հայրենի հող ունի ոչ ալ համախումբ կեանք:

Եթէ հարազատութեամբ տոկալ եւ տեւել սփիւռք(ներ)ի առջեւ դրուած մարտահրաւէր էր եւ է, պէտք է կարենանք յստակ պատասխաններ գտնել, առանց վարդապետական բառակոյտերով քնանալու եւ քնացնելու: Պարզ պէտք է ըլլայ, որ սփիւռքեան կառոյցները, եւ առաջին հերթին հայ կրթական, հարկ կազմակերպել եւ որակով զօրացնել, առանց զայն ինքնանպատակ դարձնելու, որպէս ազգային առաջադրանք ունենալով հայրենադարձութիւնը: Սփիւռքը պէտք է պահէ իր ծննդոցի պատճառ երազը, որ բռնագրաւեալ հայրենիքի ազատագրութիւնն է եւ անոր տիրութիւնը: Այսինքն, վառ պէտք է պահել հայուն ինքնութիւնը եւ ինքնագիտակցումը, անմիջականէն անդինը տեսնելու յանձնառութեամբ: Այսպէս կ’ըլլայ հայացման իրաւ պայքարը:

Ի հարկէ, քաղաքականօրէն հասուն ժողովուրդի պէս, Հայաստան եւ սփիւռքներ, հարկ է նստիլ, խորհիլ, ծրագրել եւ գործադրել, զգացական յուզումներէն եւ ճոռոմաբանութիւններէն անդին անցնելով եւ գալիքը սեւեռել:

Միշտ պէտք է խորհիլ, եւ այսօր, այն մասին թէ, ո՞ւր պիտի առաջնորդուին յիշուած եւ յիշուող տարտղնուած եւ տարտղնուող եօթը միլիոն ենթադրական համրանքով զանգուածները:

Կրաւորականութեամբ գիտենք, թէ ո՛ւր կրնան հասնիլ:

Վաղը ուշ է արդէն:

 

 

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*