ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ ՏԱՒՈՒԹՕՂԼՈՒԻՆ

0 0
Read Time:23 Minute, 19 Second

ԱՐԱ ՊԱՊԵԱՆ

 »Մո­տուս վիւեն­տի« կեդ­րո­նի ղե­կա­վար

 

Մե­ծար­գոյ պա­րոն նա­խա­րար,

Հե­տաքրք­րու­թեամբ կար­դա­ցի սոյն թուա­կա­նի Հոկ­տեմ­բե­րի 21ին Թուրք­իոյ Հան­րա­պե­տու­թեան խորհր­դա­րա­նում Ձեր ար­տա­սա­նած ելոյ­թի տեքս­տը: Տպա­ւո­րու­թիւն­նե­րը խառն էին: Սա­կայն հիմ­նա­կան զգա­ցումն այն էր, որ Դուք ու­զում էք ցան­կա­լին ներ­կա­յաց­նել իրա­կա­նի տեղ:

Նախ զար­մա­նա­լի էր, որ »բռնա­զաւթ­ման« (occupation) մա­սին է խօ­սում մի երկ­րի արտ­գործ­նա­խա­րա­րը, որն ար­դէն աւե­լի քան երեք տաս­նամ­եակ բռնա­զաւթ­ուած է պա­հում Կիպ­րո­սի տա­րած­քի 37%ը, եւ գրե­թէ ինը տաս­նամ­եակ իմ հայ­րե­նի­քի՝ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան, տա­րած­քի երեք-քա­ռոր­դը: Ու­զում եմ շեշ­տել, որ խօս­քը չի գնում ինչ-որ վե­րա­ցա­կան »հայ­կա­կան հո­ղե­րի« մա­սին, այլ միայն մի­ջազ­գա­յին օրի­նա­կան փաս­տաթղ­թով, այն է Ա.Մ.Ն. նա­խա­գահ Վուդ­րօ Վիլ­սո­նի Իրա­ւա­րար վճռով (22 Նո­յեմ­բե­րի, 1920 թ.) Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեա­նը յատ­կաց­ուած տա­րած­քի: Իրա­ւա­րար վճռին ես կ’անդ­րա­դառ­նամ աւե­լի ուշ, պար­զա­պէս առայժմ ու­զում եմ նշել, որ հա­մա­ձայն մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քի իրա­ւա­րար վճիռ­նե­րը »վերջ­նա­կան են եւ ան­բե­կա­նե­լի«:

Մե­ծար­գոյ պա­րոն նա­խա­րար,

Մեկ­նա­բա­նե­լով Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան եւ Թուրք­իոյ Հան­րա­պե­տու­թեան մի­ջեւ դիւա­նա­գի­տա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­ներ հաս­տա­տե­լու մա­սին ար­ձա­նագ­րու­թեան հին­գե­րորդ պար­բե­րու­թիւնը՝ Դուք հե­տե­ւու­թիւն էք անում, որ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թիւնը ճա­նա­չում է »գո­յու­թիւն ու­նե­ցող սահ­մա­նը« ըստ Մոսկ­ուա­յի (16 Մար­տի, 1921թ.) եւ Կար­սի (13 Հոկ­տեմ­բե­րի, 1921 թ.) պայ­մա­նագ­րե­րի:

Խիստ կա­մա­յա­կան մեկ­նա­բա­նու­թիւն: Փաս­տա­թուղ­թը չի վկա­յա­կո­չում վե­րո­յիշ­եալ, այս­պէս ասած, պայ­մա­նագ­րե­րը: Ար­ձա­նագ­րու­թիւնը յի­շա­տա­կում է միայն »մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քի հա­մա­պա­տաս­խան պայ­մա­նագ­րե­րը«: Այ­սինքն, յստակ է, որ վկա­յա­կոչ­եալ պայ­մա­նագ­րե­րը պէտք է կա­ռա­վար­ուեն մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քով, այ­սինքն՝ գո­նէ չհա­կա­սեն մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քին:

Մի­եւ­նոյն ժա­մա­նակ, ար­ձա­նագ­րու­թիւնը, վկա­յա­կո­չե­լով »մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քի հա­մա­պա­տաս­խան պայ­մա­նագ­րե­րը« եւ ոչ թէ պար­զա­պէս »մի­ջազ­գա­յին պայ­մա­նագ­րե­րը«, տա­լիս է աւե­լի ընդգր­կուն սահ­մա­նում, այ­սինքն՝ նե­րա­ռում է »մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քի գոր­ծիք­ներն« ընդ­հան­րա­պէս, ան­կախ ան­ուա­նու­մից: Ինչ­պէս ներ­կայ դէպ­քում ու­նենք »ար­ձա­նագ­րու­թիւն« կո­չուող փաս­տաթղ­թե­րի պա­րա­գա­յին: Ըստ այդմ, »պայ­մա­նա­գիր« հաս­կա­ցու­թիւնը պէտք է մեկ­նա­բա­նել ան­կախ փաս­տաթղ­թի ան­ուա­նու­մից, որ­պէս զուտ միջ­պե­տա­կան օրի­նա­կան գրա­ւոր հա­մա­ձայ­նու­թիւն: [“Treaty” means an international agreement concluded between States in written form and governed by international law. Article 2.1(a), Vienna Convention on the Law of Treaties, 1969].

Ակն­յայտ է, որ ար­ձա­նագ­րու­թեան մէջ յի­շա­տա­կուող »գո­յու­թիւն ու­նե­ցող սահ­մա­նը« բոլ­շե­ւի­կա-քե­մա­լա­կան գոր­ծար­քի հե­տե­ւան­քով առա­ջա­ցած անօ­րի­նա­կան բա­ժա­նա­րար գի­ծը չէ: Անօ­րի­նա­կա­նու­թիւնը չի կա­րող առա­ջաց­նել օրի­նա­կան հե­տե­ւանք՝ ex injuria non oritur jus: »գո­յու­թիւն ու­նե­ցող սահ­ման« նշա­նա­կում է մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քի մէջ գո­յու­թիւն ու­նե­ցող եւ մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քին հա­մա­պա­տաս­խա­նող սահ­ման: Իսկ նման միայն մի սահ­ման կայ Հա­յաս­տա­նի եւ Թուրք­իա­յի մի­ջեւ՝ դա Ա.Մ.Ն. նա­խա­գահ Վուդ­րօ Վիլ­սո­նի իրա­ւա­րար վճռով որոշ­ուած սահ­մանն է:

Ձեր ելոյ­թում վկա­յա­կոչ­ուած Մոսկ­ուա­յի եւ Կար­սի պայ­մա­նագ­րե­րը, մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քի տե­սան­կիւ­նից, ընդ­հան­րա­պէս պայ­մա­նագ­րեր էլ չեն: Որ­պէս­զի նշեալ գոր­ծարք­նե­րը պայ­մա­նա­գիր հա­մար­ուեն, նրանք պէտք է կնքուած լի­նէ­ին ճա­նաչ­ուած պե­տու­թիւն­նե­րի օրի­նա­կան իշ­խա­նու­թիւն­նե­րի լի­ա­զօր ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի կող­մից: Ո°չ քե­մա­լա­կան­նե­րը եւ ո°չ էլ բոլ­շե­ւիկ­նե­րը, առա­ւել եւս Հա­յաս­տա­նում իշ­խա­նու­թեան բեր­ուած հայ բոլ­շե­ւիկ­նե­րը, 1921 թ. չեն եղել այդ­պի­սին:

Այ­սինքն, պայ­մա­նագ­րե­րը կնքե­լու բուն գոր­ծո­ղու­թիւնը կնքե­լու իսկ պա­հին հա­կա­սել է մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քի հիմ­նա­րար նոր­մե­րի՝ jus cogensնե­րի: Իսկ հա­մա­ձայն Ձեր իսկ ելոյ­թում վկա­յա­կոչ­ուած Վի­են­նա­յի Պայ­մա­նագ­րե­րի իրա­ւուն­քի մա­սին կոն­վենց­իա­յի (Vienna Convention on the Law of Treaties, 1969) 53 յօդ­ուա­ծի »պայ­մա­նա­գիրն ան­վա­ւեր է, եթէ կնքման պա­հին այն հա­կա­սել է մի­ջազ­գա­յին ընդ­հա­նուր իրա­ւուն­քի հիմ­նա­րար նոր­մի« (A treaty is void if, at the time of its conclusion, it conflicts with a peremptory norm of general international law):

Արդ­եօ՞ք Դուք իս­կա­պէս կար­ծում էք, որ եր­կու չճա­նաչ­ուած, հե­տե­ւա­բար անօ­րի­նա­կան վար­չախմ­բեր, ինչ­պի­սիք էին բոլ­շե­ւիկ­ներն ու քե­մա­լա­կան­նե­րը 1921 թ.ին, կա­րող էին երկ­կողմ պայ­մա­նագ­րով (Մոսկ­ուա­յի պայ­մա­նա­գիր) չեղ­եալ յայ­տա­րա­րել օրի­նա­պէս բա­նակց­ուած եւ 18 ճա­նաչ­ուած պե­տու­թիւն­նե­րի կող­մից ստո­րագր­ուած մի­ջազ­գա­յին փաս­տա­թուղ­թը (Սեւ­րի պայ­մա­նա­գի­րը): Մի­թէ՞ Դուք կար­ծում էք, որ Ռի­բենտ­րոպ-մո­լո­տով պակտն օրի­նա­կան փաս­տա­թուղթ է: Ես կար­ծում եմ, որ ոչ, որով­հե­տեւ եր­կու եր­կիր՝ տու­եալ դէպ­քում ՍՍՀՄը եւ Գեր­ման­ի­ան, չէ­ին կա­րող որո­շել եր­րորդ երկր­նե­րի սահ­ման­նե­րը: Իսկ ին­չու՞ էք կար­ծում, որ եր­կու խռո­վա­րա­րա­կան շար­ժում, ինչ­պի­սիք էին, կրկնում եմ, բոլ­շե­ւիկ­ներն ու քե­մա­լա­կան­նե­րը 1921 թ., իրա­ւա­սու էին Մոսկ­ուա­յում որո­շե­լու մէկ այլ երկ­րի՝ թէ­կու­զեւ բռնա­զաւթ­ուած Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան, սահ­մա­նի հար­ցը:

Մի­թէ՞ Դուք կար­ծում էք, որ Հա­յաս­տա­նի Սո­վե­տա­կան Սոց­ի­ա­լիս­տա­կան Հան­րա­պե­տու­թիւնը, ինչ­պէս նա­եւ Վրաս­տա­նի եւ Ատրպէյճա­նի Սո­վե­տա­կան Սոց­ի­ա­լիս­տա­կան Հան­րա­պե­տու­թիւն­նե­րը, եր­բե­ւէ, ըստ մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քի, ու­նե­ցել են պայ­մա­նա­գիր կնքե­լու կա­րո­ղու­թիւն: Ի հար­կէ ոչ: 1920 թ. Ապ­րի­լից (Ատրպէյճան), 1920 թ. Դեկ­տեմ­բե­րից (Հա­յաս­տան) եւ 1921թ. Փետր­ուա­րից (Վրաս­տան) ի վեր այս երկր­նե­րը եղել են պար­զա­պէս տար­բեր վար­չա­տա­րած­քա­յին մի­ա­ւոր­նե­րի տես­քով ռու­սա­կան բոլ­շե­ւիզ­մի կող­մից բռնա­զաւթ­ուած տա­րածք­ներ: Հա­յաս­տա­նի պա­րա­գա­յում Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րի Ծերակոյտը 1924 թ. Յու­նի­սի 3ին իր ըն­դու­նած #245 բա­նա­ձե­ւով մի­ան­շա­նա­կօ­րէն ար­ձա­նագ­րել է դա. »հայ­կա­կան պե­տու­թիւնը կոր­ծան­ուել է Սո­վե­տա­կան Ռու­սաս­տա­նի եւ Թուրք­իոյ հա­մա­տեղ գոր­ծու­նէ­ու­թեան ար­դիւն­քում«: Եթէ 1920 թ. Դեկ­տեմ­բե­րի 2ից չկար Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թիւնը, ինչ­պէ՞ս էր այն կա­րող 1921թ. Հոկ­տեմ­բե­րին Կար­սում մի­ջազ­գա­յին պայ­մա­նա­գիր կնքել:

Մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քի ան­վի­ճե­լի նորմ է, որ զաւ­թիչ­նե­րի գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րը իրա­ւա­կան հե­տե­ւանք չեն ստեղ­ծում նուաճ­ուած երկր­նե­րի հա­մար. »Բռնա­զաւթ­ման ժա­մա­նակ երկ­րի տա­րած­քի որե­ւէ մա­սի զի­ջում հե­տե­ւա­նա­զուրկ է«:

Սրա մա­սին եր­կու կար­ծիք լի­նել չի կա­րող:

Այն, որ ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րը չեն օրի­նա­կա­նաց­նում Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հե­տե­ւան­քով առա­ջա­ցած իրա­վի­ճա­կը եւ չեն ճա­նա­չում որե­ւէ սահ­ման, մի­ան­շա­նա­կօ­րէն ար­ձա­նագր­ուած է Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան նա­խա­գահ պրն. Սերժ Սարգս­եա­նի 2009 թ. Հոկ­տեմ­բե­րի 10ի ու­ղեր­ձի մէջ: Նա յստա­կօ­րէն յայ­տա­րա­րում է. »ցան­կա­ցած յա­րա­բե­րու­թիւն Թուրք­իոյ հետ չի կա­րող կաս­կա­ծի տակ դնել հայ ժո­ղովր­դի հայ­րե­նազրկ­ման ու Ցե­ղաս­պա­նու­թեան իրո­ղու­թիւնը«, ինչ­պէս նա­եւ. «Հա­յաս­տա­նի եւ Թուրք­իոյ մի­ջեւ առ­կայ սահ­ման­նե­րի հար­ցը են­թա­կայ է լուծ­ման գե­րա­կայ մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քի հա­մա­ձայն: Ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րը դրա­նից աւե­լի ոչինչ չեն ասում«:

Պարզ եւ յստակ:

Հի­մա տես­նենք, թէ ո՞րն է այն »գե­րա­կայ մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քը«, որի հա­մա­ձայն »Հա­յաս­տա­նի եւ Թուրք­իոյ սահ­ման­նե­րի հար­ցը են­թա­կայ է լուծ­ման«:

Սա հաս­կա­նա­լու հա­մար պէտք է վե­րա­դառ­նանք ոչ վաղ անց­եա­լի այն կար­ճա­տեւ ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծին, երբ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թիւնը որ­պէս պե­տու­թիւն մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թեան կող­մից ձեռք էր բե­րում իր ճա­նա­չու­մը: Երբ Փա­րի­զի խա­ղա­ղու­թեան վե­հա­ժո­ղո­վի Գե­րա­գոյն խոր­հուր­դը (Supreme Council) 1920 թ. Յուն­ուա­րի 19ին, յան­ձինս Բրի­տա­նա­կան կայս­րու­թեան, Ֆրանս­իա­յի եւ Իտալ­իա­յի, ճա­նա­չեց Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թիւնը, դա արեց որո­շա­կի պայ­մա­նով‘ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան սահ­ման­նե­րը պէտք է որոշ­ուէ­ին յե­տա­գա­յում: Նոյն պայ­մա­նով 1920 թ. Ապ­րի­լի 23ին Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թիւնը ճա­նա­չեց նա­եւ Ա.Մ.­Ն.ը:

Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան սահ­ման­նե­րի մէջ, բնա­կա­նա­բար, կա­րե­ւո­րա­գոյ­նը հայ-թր­քա­կան սահ­մա­նի հարցն էր: Ուս­տի, Փա­րի­զի վե­հա­ժո­ղո­վի Սան Ռե­մո­յի նիս­տը, ի շարս այլ հար­ցե­րի, 1920 թ. Ապ­րի­լի 24-27ին քննու­թեան առաւ այդ հար­ցը եւ Ապ­րի­լի 26ին պաշ­տօ­նա­պէս դի­մեց Ա.Մ.Ն. նա­խա­գահ Վուդ­րօ Վիլ­սո­նին, որ­պէս­զի Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րի նա­խա­գա­հը իրա­ւա­րա­րու­թեամբ վճռի Հա­յաս­տա­նի սահ­ման­նե­րը: 1920 թ. Մա­յի­սի 17ին նա­խա­գահ Վիլ­սո­նը տուեց իր դրա­կան պա­տաս­խա­նը եւ ստանձ­նեց Հա­յաս­տա­նի եւ Թուրք­իոյ մի­ջեւ սահ­մա­նը որո­շող իրա­ւա­րա­րի պար­տա­կա­նու­թիւն­ներն ու լի­ա­զօ­րու­թիւնը:

Յա­տուկ ու­զում եմ շեշ­տել, որ սա Սեւ­րի պայ­մա­նա­գի­րը ստո­րագ­րե­լուց (10 Օգոս­տո­սի, 1920 թ.) գրե­թէ երեք ամիս առաջ էր: Կը լի­նէր Սեւ­րի պայ­մա­նա­գի­րը, թէ ոչ, իրա­ւա­րա­րու­թեան օրի­նա­կան հայ­ցա­դի­մու­մը (compromis) կար, հե­տե­ւա­բար Հա­յաս­տա­նի եւ Թուրք­իա­յի մի­ջեւ սահ­մա­նը որո­շող իրա­ւա­րար վճի­ռը կա­յաց­ուե­լու էր: Ու­րիշ բան, որ Սեւ­րի պայ­մա­նա­գի­րը պա­րու­նա­կում է եւս մէկ՝ լրա­ցու­ցիչ, հայ­ցա­դի­մում: Հարկ եմ հա­մա­րում նշել, որ հայ­ցա­դի­մում­նե­րի  վա­ւե­րա­կա­նու­թեան (validity) հա­մար բա­ւա­րար են միայն լի­ա­զօր ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի ստո­րագ­րու­թիւն­նե­րը, եւ հայ­ցա­դի­մում­նե­րը վա­ւե­րաց­ման (ratification) կա­րիք չու­նեն:

Ըստ այդմ, Սան Ռե­մո­յի (26 Ապ­րի­լի, 1920 թ.), ինչ­պէս նա­եւ Սեւ­րի (10 Օգոս­տո­սի, 1920 թ.) հայ­ցա­դի­մում­նե­րի  հի­ման վրայ, Ա.Մ.Ն. նա­խա­գահ Վուդ­րօ Վիլ­սո­նը 1920 թ. Նո­յեմ­բե­րի 22ին կա­յաց­րեց Հա­յաս­տա­նի եւ Թուրք­իոյ սահ­ման­նե­րի վե­րա­բեր­եալ իր իրա­ւա­րար վճի­ռը, որն ըստ պայ­մա­նա­ւոր­ուա­ծու­թեան՝ ու­ժի մէջ մտաւ ան­մի­ջա­պէս եւ ան­վե­րա­պա­հօ­րէն:

Եր­կու օր յե­տոյ՝ Նո­յեմ­բե­րի 24ին, վճի­ռը պաշ­տօ­նա­կան հե­ռագ­րով փո­խանց­ւում է Փա­րիզ՝ Խա­ղա­ղու­թեան վե­հա­ժո­ղո­վի եւ Ազ­գե­րի լի­կա­յի տնօ­րին­մա­նը: Վճիռն ըն­դուն­ւում է ի գի­տու­թիւն, սա­կայն մնում է առ­կախ, քա­նի որ վճռի շա­հա­ռուն՝ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թիւնը, 1920 թ. Դեկ­տեմ­բե­րի 2ին դա­դա­րում է գո­յու­թիւն ու­նե­նա­լուց:

 

ՎԻԼ­ՍՈ­ՆԻ ԻՐԱ­ՒԱ­ՐԱՐ

ՎՃՌԻ ՆԵՐ­ԿԱՅ

ԿԱՐ­ԳԱ­ՎԻ­ՃԱ­ԿԻ

ՀԱՐ­ՑԸ.

 

Նախ անհ­րա­ժեշտ է նշել, որ ցան­կա­ցած իրա­ւա­րար վճիռ ան­վե­րա­պա­հօ­րէն պար­տա­դիր է կա­տար­ման հա­մար (binding document): Աւե­լին, իրա­ւա­րար վճիռ­նե­րը »վերջ­նա­կան են եւ ան­բե­կա­նե­լի«: »իրա­ւա­րար վճիռն իրա­ւա­րա­րի վերջ­նա­կան եւ կա­տար­ման հա­մար պար­տա­դիր որո­շում է«:

Իրա­ւա­րար վճիռ­նե­րի վերջ­նա­կան եւ ան­բե­կա­նե­լի լի­նե­լը ամ­րագր­ուած է մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քի մէջ: Ի մաս­նա­ւո­րի՝ Մի­ջազ­գա­յին վէ­ճե­րի խա­ղաղ կար­գա­ւոր­ման Հա­ա­գա­յի կոն­վենց­իա­յի (The Hague Convention for the Pacific Settlement of International Disputes), 1899 թ. խմբագր­ման #54 եւ 1907 թ. խմբագր­ման #81 յօդ­ուած­նե­րում: Ըստ այդմ, Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րի նա­խա­գահ Վուդ­րօ Վիլ­սո­նը իր Իրա­ւա­րար վճռով մէ­կընդ­միշտ որո­շել է Հա­յաս­տա­նի եւ Թուրք­իոյ մի­ջեւ սահ­մա­նը, այն ու­ժի մէջ է առ այ­սօր եւ են­թա­կայ չէ բե­կան­ման:

Հե­տե­ւա­բար, երբ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան եւ Թուրք­իոյ Հան­րա­պե­տու­թեան մի­ջեւ դիւա­նա­գի­տա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­ներ հաս­տա­տե­լու մա­սին ար­ձա­նագ­րու­թեան 5րդ պար­բե­րու­թիւնը ար­ձա­նագ­րում է »մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քի հա­մա­պա­տաս­խան պայ­մա­նագ­րե­րով որոշ­ուած գո­յու­թիւն ու­նե­ցող սահ­մա­նի փո­խա­դարձ ճա­նա­չու­մը«, ապա այն մի­ան­շա­նա­կօ­րէն նկա­տի ու­նի առ այ­սօր գո­յու­թիւն ու­նե­ցող մի­ակ օրի­նա­կան փաս­տաթղ­թով՝ Ա.Մ.Ն. նախ­ա­գահ Վուդ­րօ Վիլ­սո­նի իրա­ւարար վճռով, որոշ­ուած  սահ­մա­նը: Ու­րիշ մէկ այլ օրի­նա­կան, ինչ­պէս ար­ձա­նագ­րու­թեան տեքս­տում է՝ »մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քի«, փաս­տա­թուղթ չկայ:

Այս­տեղ կա­րե­ւոր է անդ­րա­դառ­նալ մի կա­րե­ւոր հար­ցի եւս. իսկ ԱՄՆ իշ­խա­նա­կան եւ հան­րա­յին կա­ռոյց­նե­րը եր­բե­ւէ որե­ւէ դիր­քո­րո­շում ար­տա­յայ­տե՞լ են նա­խա­գահ Վիլ­սո­նի՝ Հա­յաս­տա­նի եւ Թուրք­իա­յի սահ­մա­նը որո­շող իրա­ւա­րար վճռի նկատ­մամբ:

 

ԳՈՐ­ԾԱ­ԴԻՐ ԻՇ­ԽԱ­ՆՈՒ­ԹԵԱՆ

ԴԻՐ­ՔՈ­ՐՈ­ՇՈՒ­ՄԸ.

Ա.Մ.­Ն.ի բարձ­րա­գոյն գոր­ծա­դիր իշ­խա­նու­թիւնը ոչ միայն ճա­նա­չել է Վիլ­սո­նի իրա­ւա­րար վճի­ռը, այ­լեւ վա­ւե­րաց­րել է այն եւ, ըստ այդմ, այն դարձ­րել Ա.Մ.Ն. ներ­քին օրէնսդ­րու­թեան մաս (the law of the land): Ա.Մ.Ն. նա­խա­գահ Վուդ­րօ Վիլ­սո­նը եւ պետ­քար­տու­ղար Բէյնբ­րիջ Քոլ­բին (Bainbridge Colby) իրենց ստո­րագ­րու­թիւն­նե­րով եւ Ամե­րի­կա­յի Մի­աց­եալ Նա­հանգ­ներ պե­տու­թեան Մեծ կնի­քով վա­ւե­րաց­րել են իրա­ւա­րար (Arbitrator) Վուդ­րօ Վիլ­սո­նի վճի­ռը: Ըստ մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քի՝ իրա­ւա­րա­րի անձ­նա­կան ստո­րագ­րու­թիւնը եւ կնի­քը, եթէ կայ այդ­պի­սին, մի­ան­գա­մայն բա­ւա­րար է Իրա­ւա­րար վճռի վա­ւե­րա­կա­նու­թեան հա­մար: Վուդ­րօ Վիլ­սո­նը կա­րող էր բա­ւա­րար­ուել միայն իր ստո­րագ­րու­թեամբ կամ նա­եւ իր՝ նա­խա­գա­հա­կան, կնի­քով: Այդ դէպ­քում վճի­ռը կը լի­նէր ան­հա­տա­կան, թէ­կու­զեւ նա­խա­գա­հա­կան, պար­տա­ւո­րու­թիւն: Սա­կայն Իրա­ւա­րար վճի­ռը վա­ւե­րաց­ուած է պե­տու­թեան մեծ կնի­քով եւ ամ­րագր­ուած է այդ կնի­քի պա­հա­պան պետ­քար­տու­ղա­րի կող­մից: Ըստ այդմ, Վուդ­րօ Վիլ­սո­նի իրա­ւա­րար վճի­ռը Մի­աց­եալ Նա­հանգ­ներ պե­տու­թեան ան­վե­րա­պահ պար­տա­ւո­րու­թիւնն է:

 

ՕՐԷՆՍ­ԴԻՐ ԻՇ­ԽԱ­ՆՈՒ­ԹԵԱՆ

ԴԻՐ­ՔՈ­ՐՈ­ՇՈՒ­ՄԸ.

 

Իրա­ւա­րար վճիռ­նե­րը են­թա­կայ չեն որե­ւէ օրէնսդ­րա­կան հա­ւա­նու­թեան կամ վա­ւե­րաց­ման: Նրանք ղե­կա­վար­ւում են մի­ջազ­գա­յին հան­րա­յին իրա­ւուն­քով: Հե­տե­ւա­բար, Ա.Մ.Ն. Ծերակոյտը, որին, ըստ Ա.Մ.Ն. սահ­մա­նադ­րու­թեան, վե­րա­պահ­ուած է ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նու­թեան հար­ցե­րին անդ­րա­դառ­նա­լու իրա­ւուն­քը, եր­բե­ւէ ուղ­ղակի­օ­րէն քննու­թեան չի առել հայ-թուր­քա­կան սահ­մա­նը որո­շող իրա­ւա­րար վճի­ռը: Այ­սու­հան­դերձ, այլ հար­ցե­րի քննարկ­ման ժա­մա­նակ Ա.Մ.Ն. Ծերակոյտը մի­ան­շա­նա­կօ­րէն, առն­ուազն մէկ ան­գամ, ար­տա­յայ­տել է իր վե­րա­բեր­մուն­քը նշեալ վճռի նկատ­մամբ:

Երբ 1927 թ. Յուն­ուա­րի 18ին Ա.Մ.Ն. Ծերակոյտը մեր­ժեց 1923 թ. Օգոս­տո­սի 6ի թուրք-ամե­րիկ­եան պայ­մա­նագ­րին հա­ւա­նու­թիւն տա­լը, դա արեց երեք պատ­ճա­ռով: Պատ­ճառ­նե­րից մէկն այն էր, որ »Թուրք­ի­ան ձա­խո­ղել է Վիլ­սո­նի վճռի իրա­կա­նա­ցու­մը Հա­յաս­տա­նի հան­դէ­պ: Այդ առի­թով ծերակուտական Ուիլ­եամ Քին­գը պաշ­տօ­նա­կան յայ­տա­րա­րու­թեան մէջ շատ աւե­լի յստակ է ար­տա­յայտ­ուել. »Ակն­յայ­տօ­րէն Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րի կող­մից ոչ ճիշտ եւ ան­հիմն կը լի­նէր հա­ւատ եւ յար­գանք ըն­ծա­յել Քե­մա­լի պնդում­նե­րին ու հա­ւաստ­ի­ա­ցում­նե­րին, քա­նի դեռ նա շա­րու­նա­կում է իր վե­րահս­կո­ղու­թեան ու ինք­նիշ­խա­նու­թեան տակ պա­հել Վիլ­սոն­եան Հա­յաս­տա­նը«: 1927 թ. Ծերակոյ­տի քու­է­ար­կու­թիւնը մի­ան­շա­նա­կօ­րէն վկա­յում է, որ Վիլ­սո­նի իրա­ւա­րար վճի­ռը 1927 թ.ին վա­ւե­րա­կան եւ իրա­ւա­կան ուժ ու­նե­ցող վճիռ էր: Դրա­նից յե­տոյ իրա­ւա­կան տե­սան­կիւ­նից ոչինչ չի փոխ­ուել, հե­տե­ւա­բար, այն շա­րու­նա­կում է ու­ժի մէջ մնալ առ այ­սօր:

 

ՀԱՆ­ՐԱ­ՅԻՆ ԿԱ­ՌՈՅՑ­ՆԵ­ՐԻ

ԴԻՐ­ՔՈ­ՐՈ­ՇՈՒ­ՄԸ.

 

Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րում ամե­նա­կա­րե­ւոր հան­րա­յին կա­ռոյց­նե­րը կու­սակ­ցու­թիւն­ներն են: Դրանց ծրագ­րա­յին հիմ­նադ­րոյթ­ներն ամ­փոփ­ւում են Կու­սակ­ցու­թիւն­նե­րի հիմ­նած­րագ­րի մէջ, որոնք հաս­տատ­ւում են կու­սակ­ցու­թիւն­նե­րի հա­մա­գու­մար­նե­րի կող­մից:

Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րի Դե­մոկ­րա­տա­կան կու­սակ­ցու­թիւնը (ներ­կայ նա­խա­գահ Օպա­մա­յի եւ պետ­քար­տու­ղար Քլին­թոնի կու­սակ­ցու­թիւնը) եր­կու ան­գամ՝ 1924 թ. եւ 1928 թ., պաշ­տօ­նա­կան դիր­քո­րո­շում է ար­տա­յայ­տել Վիլ­սո­նի իրա­ւա­րար վճռի նկատ­մամբ:

Դե­մոկ­րա­տա­կան կու­սակ­ցու­թիւնը 1924 թ. իր ծրագ­րի մէջ առան­ձին տո­ղով, որ­պէս հիմ­նադ­րոյթ-նպա­տակ, ամ­րագ­րել է »Հա­յաս­տա­նի նկատ­մամբ նա­խա­գահ Վիլ­սո­նի իրա­ւա­րար վճռի իրա­կա­նա­ցու­մը«: Դե­մոկ­րա­տա­կան կու­սակ­ցու­թեան 1928 թ. ծրա­գի­րը գնում է մի քայլ առաջ եւ խօ­սում է Ա.Մ.­Ն.ի՝ որ­պէս պե­տու­թեան, եւ Դաշ­նա­կից պե­տու­թիւն­նե­րի »խոս­տում­նե­րի եւ պար­տա­ւո­րու­թիւն­նե­րի« մա­սին. »մենք զօ­րակ­ցու­թիւն ենք յայտ­նում Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րի ան­կեղծ ջան­քե­րին, որոնք նպա­տա­կամղ­ուած են Առա­ջին հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մի եւ դրան յա­ջոր­դող տա­րի­նե­րին Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րի եւ դաշ­նա­կից ու­ժե­րի կող­մից Հա­յաս­տա­նին եւ հայ ժո­ղովր­դին տուած խոս­տում­նե­րի եւ պար­տա­ւո­րու­թիւն­նե­րի իրա­կա­նա­ցումն ապա­հո­վե­լուն«:

 Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեա­նը տուած Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րի մի­ակ ան­կա­տար »խոս­տումն ու պար­տա­ւո­րու­թիւնը« եղել եւ մնում է նա­խա­գահ Վուդ­րօ Վիլ­սո­նի իրա­ւա­րար վճի­ռը Հա­յաս­տա­նի եւ Թուրք­իոյ սահ­մա­նի վե­րա­բեր­եալ:

Մե­ծար­գոյ պա­րոն նա­խա­րար,

Ի տար­բե­րու­թիւն ամե­րի­կա­ցի­նե­րի եւ եւ­րո­պա­ցի­նե­րի ներ­կայ սերն­դի, մենք թուր­քե­րին լաւ ենք ճա­նա­չում, ուս­տի պատ­րանք­ներ չու­նենք: Կար­ծում եմ՝ դուք էլ մեզ էք լաւ ճա­նա­չում, հե­տե­ւա­բար պատ­րանք­ներ պի­տի չու­նե­նաք: Եթէ դուք՝ թուր­քերդ, կար­ծում էք, որ Հա­յաս­տա­նի ձեռ­քերն ոլո­րե­լով՝ հայ ժո­ղովր­դին ինչ-որ բան կա­րե­լի է պար­տադ­րել, չա­րա­չար սխալ­ւում էք: Մեր պատ­մու­թիւնը դրա հա­կա­ռա­կի ապա­ցոյցն է:

Մենք՝ հա­յերս եւ թուր­քե­րը, դա­տա­պարտ­ուած ենք մի­աս­նա­բար, եր­կուս­տէք ըն­դու­նե­լի լու­ծում­ներ գտնե­լու: Լու­ծում­նե­րը կա­րող են տար­բեր դրսե­ւո­րում­ներ ու­նե­նալ, բայց մի բան յստակ պի­տի լի­նի՝ այն պի­տի նպաս­տի ողջ տա­րա­ծաշր­ջա­նում կա­յուն խա­ղա­ղու­թեան հաս­տատ­մա­նը, տնտե­սու­թեան բազ­մա­կող­մա­նի զար­գաց­մա­նը, գոր­ծակ­ցա­կան մթնո­լոր­տի ձե­ւա­ւոր­մա­նը, ինչ­պէս նա­եւ ծա­ռա­յի հա­մաշ­խար­հա­յին ու­ժա­յին կենտ­րոն­նե­րի որո­շա­կի շա­հե­րի կեն­սա­գործ­մանն ու նրանց՝ տա­րա­ծաշր­ջա­նի հար­ցե­րի մէջ աւե­լի լայն ներգ­րա­­մա­նը: Ընդս­մին, այդ ձե­ւը պի­տի լի­նի այն­պի­սին, որ փա­րա­տի հայ­կա­կան կող­մի անվ­տան­գու­թեան մտա­հո­գու­թիւն­նե­րը, հնա­րա­ւո­րու­թիւն ըն­ձե­ռի Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան տնտե­սու­թեա­նը յա­րա­ճուն եւ շա­րու­նա­կա­կան զար­գա­նա­լու հա­մար, ինչ­պէս նա­եւ երաշ­խա­ւո­րի հայ­կա­կան մշա­կու­թա­յին ար­ժէք­նե­րի պահ­պա­նու­մը: Մի­եւ­նոյն ժա­մա­նակ, հար­ցի լու­ծու­մը չպի­տի էա­կա­նօ­րէն ոտ­նա­հա­րի Թուրք­իոյ շա­հե­րը եւ թր­քա­կան կող­մին պէտք է հնա­րա­ւո­րու­թիւն տայ զգա­լու, որ հար­ցի առա­ջար­կուող լու­ծու­մը ար­ժա­նա­պա­տիւ ելք է ստեղծ­ուած իրա­վի­ճա­կից:

Մե­ծար­գոյ պա­րոն նա­խա­րար,

Մենք պատ­րաստ ենք հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թեան, սա­կայն մի ըն­կա­լէք դա որ­պէս թու­լու­թեան նշան եւ մի փոր­ձէք մեզ ստի­պել, որ սպի­տակ դրօշ պար­զենք: Դա եր­բեք չի լի­նի:

Ըն­դու­նե­ցէք, պա­րոն նա­խա­րար, յար­գա­նացս խո­րին հա­ւաս­տի­քը:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post ՇԱԲԹՈՒԱՆ ԽՕՍՔԸ
Next post ՀԱՅԱԳԻՏԱԿԱՆ ԱՄՊԻՈՆԻ ԲԱՑՈՒՄ ԼՈՆՏՈՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԷՆ ՆԵՐՍ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles