ԳՈՅԱՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹԵԱՄԲ ՀԵՌԱՆԿԱՐ ՈՒՆԻ՞ՆՔ

Յ. Պալեան

            Կոշտ եւ անսեթեւեթ հարցումներ պէտք է ուղղել անշպար պատասխան ունենալու, ներկան ճիշդ գնահատելու եւ ոչ-ինքնախաբէական նախատեսութիւններ ընելու համար: Հոն ուր կը գտնուին Հայաստան եւ հայութիւն (ներառեալ սփիւռքը), սխալելու իրաւունք չունինք, եթէ կ’ուզենք հայրենիք եւ ազգ պահել:

            Սփիւռք եւ Հայաստան նոյն նաւուն վրայ կը գտնուինք, եթէ կը հաւատանք, որ մէկ ազգ ենք: Սորված ենք, սորվեցուցած են, որ մէկ ազգ ենք: Բայց կը մտածե՞նք եւ կը գործե՞նք որպէս մէկ ազգ: Արդեօ՞ք մեր տեւաբար մասնատուելու, կոտորակուելու ընթացքին՝ երկրին մէջ, տարբերակուելով Երեւանի եւ գաւառներու միջեւ, տարբերակուելով՝ սփիւռքներու միջեւ, իւրաքանչիւրին մէջ տարբերակումները բազմապատկելով, ինչպէ՞ս ուժ կրնանք ըլլալ եւ դիմագրաւել մարտահրաւէրները, որոնք հիմա քիչ մը աւելի սպառնալիք են:

            Ազգի եւ հայրենիքի վերականգնման, զանոնք առաջնորդելու համար պէտք է ճանչնալ ազգը եւ հայրենիքը որպէս առարկայ:

Կը հաւատա՞նք ազգի մէկութեան, կը գործե՞նք անոր համար, անոր հետ, թէ՞, զգացական ճառերով կը վարագուրենք տարբերութիւնները, անհասկացողութիւնները, յոռետեսութեամբ կրնանք ըսել՝ անհաշտելի, տեւաբար կ’անջատուինք, կը հակադրուինք: Սփիւռքի բնակած տարածութիւնները հայրենիք չեն, իսկ սփիւռքահայը անհայրենի՞ք է:          

            Հայաստանի հայը եւ իշխանութիւնները ինչպէ՞ս տեսած են եւ կը տեսնեն սփիւռքը, ի՞նչ վերաբերում ունեցած են իրարու հանդէպ: Վիճակագրական, ընկերաբանական եւ հոգեբանական ոչ մէկ իր անուան արժանի գիտական ուսումնասիրութիւն չէ եղած: Միշտ ճապաղած ենք, ներսը եւ դուրսը, շահախնդրական, ենթակայական, ջոջական եւ զգացական-յուշական ոլորտներու մէջ: Վերջին ճառախօսը միշտ փքուած է ճշմարտութեան մենաշնորհը ունենալու անսխալականութեան լուսապսակով:

            Սփիւռք անորոշ աշխարհագրութեամբ տարածութեան մէջ տարտղնումի ենթակայ հայերը,- եթէ գիտակցին իրենց կացութեան,- տագնապ կ’ապրին, սփիւռքեան դեռ տեւող տեղականէ-համայնքայինէ տարբեր պատկանելիութեան ճնշման տակ: Սեփական պատկանելիութիւնը ազգի յոյս կը կրէ իր մէջ: Նոր պատկանելիութիւնները ազգի յոյս չեն կրեր իրենց մէջ: Այդ յոյսը պարզ բառերով կը թարգմանուի. սեփական ժողովուրդի սէր, անոր հանդէպ պարտականութեան գիտակցութիւն, անոնց կենսունակութիւն տուող մասնակցութիւն: Առանց այս յոյսին, սիրոյ եւ պարտականութեան գիտակցութեան՝ որ յանձնառութիւն է, ազգի անդամը կ’այլանայ, նոյնիսկ եթէ դեռ շարունակէ տուայտիլ անհասցէ քաղաքական-դիւանագիտական-գեղագիտական պղտորութիւններու մէջ:

            Դասական կոչուած հայրենահանուածներու սփիւռքը պարտադրուած էր: Ժամանակը կ’անցնի, անցած է, եւ քիչեր կան, որոնք կրնան վկայել, թէ ի՞նչ կը նշանակէ տուն լքել, տունէն հեռանալ, ծննդավայր կորսնցնել, նախահայրերու կողքին նոյն գերեզմանին մէջ թաղուելու իրաւունքէ զրկուիլ: Երկրորդ, երրորդ, արդէն չորրորդ սերունդին համար այդ խզման-անջատման հոգեխոցը (trauma) անմիջական չէ, բախտաւոր պարագային զայն կ’ապրի գիրքերու մէջ, պատմութիւն՝ խորտակուած կեանքերու: Սփիւռք(ներ)ը ակամայ եւ աստիճանաբար կ’այլանայ:

            Տուն, արտ, նախահայրերու շիրիմ կորսնցնել ողբերգութիւնն է անհատին, եւ երբ ան զանգուածային է, կ’ըլլայ աղէտ, կը կտակուի յետնորդներուն:

            Հեռանկարը պէտք է ըլլայ վերադարձը, վերակառուցումը: Բայց ինչպէ՞ս, ի՞նչ միջոցներով: Եթէ այս հարցումներուն պատասխան չգտնուի, պատասխան փնտռող, ճնշողի յաղթանակը վերջնական կ’ըլլայ, ճնշուողը կը կքի, եւ այդ ողբերգութիւնը ջնջելու համար իր յիշողութենէն, կը պատշաճի, կ’այլասերի, ինքնութիւն կը փոխէ: Կ’իջեւանի ծագման մը գունաթափուող յիշողութեան մէջ:

            Հայրենահանուածներու օտար երկինքներու ծնած եւ պատշաճած սերունդներուն համար այդ հոգեխոցը անհետանալէ առաջ կ’ապրուի որպէս մնայուն հիւանդութիւն, հետեւանքները, կ’ըլլայ պատմութիւն, գրականութիւն, արուեստ, կը դադրի զանգուածի առօրեայ ըլլալէ: Կը խամրի նաեւ արդարութեան եւ ժողովուրդներու միջեւ արդարութեան հաստատման երազը:

            ԺԷ դարու շուէտացի քաղաքական մեծ դէմք Ակսէլ Օքսենսդիէրնա, 1645ի իր իմաստուն խօսքերուն մէջ կ’ըսէ. «Մտածողի մը մշակոյթը, բազմաթիւ պատճառներով, կը նմանի հողի մշակման, եւ ընթերցանութիւնը, ինչպէս հունտերը, կարիք ունին լաւ հողի մը, առանց որուն հունձքի յոյս չկայ»: Օտար երկինքներու տակ, ուր հայրենհանուած եւ արմատախիլ ժողովուրդները կը շարունակեն իրենց ֆիզիքական գոյութիւնը, անխուսափելիօրէն տեղի կ’ունենայ ապամշակութացում: Մեր պարագային, ճիշդ է, մշակոյթ պահուեցաւ եւ կը պահուի, պահուող ժառանգութեան ենթահողին վրայ, որ կը կծկուի, պահողներու համրանքը կը նօսրանայ: Նօսրացած է:

            Հայրենահանուածներու սփիւռքի ո՞ր տոկոսը ինքզինք կը տեսնէ հայրերու մշակոյթին մէջ որպէս ժառանգորդ, տէր եւ շարունակող:

            Հայաստանի կացութիւնը սփիւռքի ապամշակութացման կ’անդրադառնայ բազմաթիւ պատճառներով, նաեւ՝ հայրենալքման բացասական օրինակով: Թող ներուի կրկին խօսիլ հազարաւոր օտար բառերու ներխուժումով ներազգային հիմնական շաղախի՝ լեզուի՝ աղճատման մասին, կարծէք անարգել հայրենիք կը փոխադրենք օտարացման լեզու եւ մշակոյթ:

            Անհատ թէ հաւաքականութիւն, ժողովուրդ եւ ազգ, կը բնորոշուինք մշակոյթով, որ ամբողջ մըն է, ճանաչողութեան, բարոյական կարգի, արուեստ-արհեստներու, օրէնքներու, սովորութիւններու, այն բոլորին՝ որ կը սորվինք ընկերութեան մէջ: Անոնք կը կաղապարեն մեր ինքնութիւնը: Չկայ ժողովուրդ որ մշակոյթ չունի, մշակոյթները տարբեր են ըստ աշխարհագրութեան, միջավայրի, հոլովոյթի պարտադրանքներուն:

            Զանազան աշխարհաքաղաքական ճնշում-նախաձարձակումներ կը խաթարեն մշակոյթներու ինքնուրոյնութիւնները: Այդ խաթարումները, պարտուած եւ ճնշուած հաւաքականութիւններու կողմէ կը համարուին պատշաճեցում եւ յառաջդիմութիւն, եւ տեղի կու տայ սեփական մշակոյթը: Այս ապամշակութացման ընթացք է, որ ընդհանրապէս կը պարտադրուի օտարացած եւ օտարարանալու հակամէտ ընտրանիին կողմէ: Այս է ընթացքը մշակութային այլասերման, որ անխուսափելիօրէն կ’առաջնորդէ տուեալ հաւաքականութեան այլասերման: Ժամանակ մըն ալ կը տեւէ ծագման աղօտ զգացումը, ալպոմի մէջ գտնուող տժգուած լուսանկարի մը պէս:

            Հարազատ հոգիները կը բանտարկուին: Եւ սեփական պատկանելիութեան նահանջը կը համարուի յառաջդիմութիւն: Առասպել, պատմութիւն, աւանդութիւններ կը դառնան իմաստազուրկ:

            Սեփական մշակոյթի կորուստը ոմանց մօտ կը յառաջացնէ փոխարինման լուծումներ եւ ընտրանքներ, այդ կորուստը կը շպարուի եւ կը համարուի դասակարգային ազնուականութիւն, ժողովուրդէն վեր ըլլալու հակազգային ամբարտաւանութիւն: Իսկ ժողովուրդը ինքզինք կը գտնէ անորոշութեան եւ իմացական մշուշի մէջ: Եւ ապամշակութացումը կը շարունակէ իր երթը, արմատները կը կորսուին: Նոր մշակոյթի եւ նոր քաղաքակրթութեան ճնշման տակ հարազատ մշակոյթ չի ծնիր, քանի որ մշակոյթը սնուցանող աւիշ չի մնար: Ժողովուրդը հոգեպէս կը գաղութացուի:

            Սեփական մշակոյթի պաշտպանութիւնը եւ անոր մէջ ապրելու կամքը ազնիւ քաղաքականութիւն է, բայց չի նշանակեր ուրիշ մշակոյթներու ստորադասում, անոնց նկատմամբ անտարբերութիւն կամ գերակայութեան հաստատում: Այս իմաստով ալ, ուրիշ մշակոյթներու եւ արժէքներու ծանօթացումը սեփականի ստորադասման պէտք չէ առաջնորդէ, այդ ստորակայութեան բարդոյթ է, ախտավարակ հոգիներու կողմէ կատարուած ուրացում: Այս հարցերը յստակութեամբ եւ պարզութեամբ պէտք է հրապարակել, զանգուածը լուսաբանել, հասնելով իւրաքանչիւրին իր յարկին տակ:

            Այս ազգային հարազատն է, անկախաբար ամէն տեսակի վարդապետութիւններէ եւ տեսութիւններէ:

            Այս հաստատումներէն ետք պատասխանատուութիւնները պէտք է ճշդել: Շարքային քաղաքացին, Հայաստան թէ սփիւռք, նոյնիսկ երբ անհատաբար կը փորձէ թումբ կանգնել ապամշակութացման դէմ, բախատաւոր պարագային կը հասնի անհատական-ջերմանոցային արդիւնքի, միաւորներ կը պահէ: Հարցը ժողովուրդի եւ ազգի ապամշակութացման կանխարգելումն է, ինչ որ պետութեան եւ եւ ամէն մակարդակի ղեկավարութեան անշրջանցելի պատասխանատուութիւնն է: Զանոնք պէտք է դատել-գնահատել այս մարզին մէջ իրենց յաջողութեամբ կամ ձախողութեամբ:

            Հասարակ տեղիք է կրկնել, որ մշակոյթը եւ կրթութիւնը հաւաքականութեան նկարագիրը կը կերտեն: Այլ մշակոյթ(ներ)ի մը անարգել եւ չհաւասարակշռուած թափանցումը սեփական մշակոյթի մէջ, կը խաթարէ զայն, չի հարստացներ, զայն կը դարձնէ ժողովրդագրական (ֆոլքլոր) յիշատակ, որ կը ծառայէ զբօսաշրջիկներու զուարճացման:

            Այսօր հայութիւնը, Հայաստան եւ սփիւռքներ, տարբեր պատճառներով եւ տարբեր կացութիւններու մէջ, ենթակայ է մշակութային նախայարձակումներու, որոնց դէմ պէտք է պաշտպանուիլ, ոչ թէ անմիտ մեկուսացումով, այլ՝ սեփականի հետեւողական իւրացումով:

            Այս իւրացումը կը կազմակերպուի, զայն առաջնորդող ղեկավարութեան ծրագրումով, մարդկային եւ նիւթական ներդրումներով, մերժելով բաժակաճառային յուզումները: Եւ գիտակից զանգուածները, ըստ կատարուած գործի, պէտք է վստահութիւն յայտնեն պետութեան եւ ներսի ու դուրսի ղեկավարութիւններուն:

            Մշակոյթը Հայաստանի եւ սփիւռքի համար գոյապահպանման առանցք է: Ի միջի այլոց եւ տիրացուներ զուարճացնող աղմուկ չէ:

            Այս ընելու համար, առաջին հերթին, մենք մեզի դէմ յաղթանակ պէտք է տանինք, որպէսզի հզօրանանք եւ իրաւունք նուաճենք:

            Յամենայնդէպս՝ ոչ հարիւրեակ կուսակցութիւններով, ոչ ալ ապամշակութացման յառաջացուցած խորթացումներով:

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*