Ի՞ՆՉ ԿԸ ԽՈՍՏԱՆԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՄԲՈԽԱՅՆԱՑՄԱՆ  ՀԵՏԵՒԱՆՔ ԿԻՐՔԵՐԸ ԵՒ ՀԱՒԿՈՒՐՈՒԹԻՒՆԸ

Յ. Պալեան 

“Մարդիկ քիչ են, գազանները շատ: Եւ այժմ ապրում ենք մի ժամանակ, երբ մեծ ասպարէզ կայ մարդու էդ վայրենի բնազդին…”

Յովհաննէս Թումանեան

 

            Հայաստանի մէջ պատահող եւ զարգացող իրադարձութիւնները, սփիւռք(ներ)էն լսուող անոնց արձագանգները,  մտահոգիչ են այն պատճառով, որ անոնք կը շրջանցեն օրէնք, իրաւունք, իմաստութիւն, սահմանադրութիւն եւ ազգի շահերը:

            Օրէնք եւ կարգ հաստատելու համար տեւաբար սպառնալ ժողովուրդով, ոչ մէկ դրական արդիւնքի ակնկալութիւն է, բացի աննախատեսելի հետեւանքներով բախումներէ, քանի որ ժողովուրդը երբեք միատարր չէ, կրնանք գտնուիլ մէկ կէսը միւս կէսին դէմ կացութեան մէջ:

            Ամբոխայնացումը (populism) կ’առաջնորդէ օրէնք, իրաւունք, արդարութիւն, սահմանադրութիւն ըստ բարձր խօսողի կամքին մեկնաբանելու եւ զանոնք փողոցին մէջ լուծելու վարքագիծին, շրջանցելով անհատներէն անդին գտնուող Պետութիւնը, պետական ըմբռնումը:

            Եթէ քաղաքական իմաստութիւնը եւ պետական ըմբռնումը չըլլան գերադաս եւ չմիջամտեն, չգերանցեն անձնական շահախնդրութիւնները եւ եսերը, ամբոխային շահագործուող կիրքերը, երկիրը եւ ժողովուրդը, ներառեալ Սփիւռքը, իրենք զիրենք կրնան գտնել քաոսի առջեւ, որուն համար պատասխանատու չենք կրնար համարել արտաքին թշնամիները:

            Ամբոխայնացման ճառը նրբերանգներով չ’ընթանար: Այս գիտնալով հանդերձ, անմիջականը գերանցող մտածումէն պէտք չէ հրաժարիլ, խօսիլ, գրել եւ լուսաբանել պարտականութիւն պէտք է համարել, մանաւանդ մտաւորականութիւնը այդ պէտք է ընէ, ներսը եւ դուրսը, ան պէտք է խօսի ժողովուրդին, լուսաբանէ, ճամբացոյց ըլլայ, նոյնիսկ եթէ այս կամ այն ձեւով ինք քաւարան դրուած ըլլայ:

            Մեր ժողովուրդը կարծէք ընդոծին հակում ունի իր արժէքները եւ ինքզինք նսեմացնելու: Այս վերաբերումը կը դրսեւորուի զանազան մակարդակներու վրայ: Օրինակ, ինծի պէս ուրիշներ ալ, օր մը լսած ըլլալու են հարստացած հայու մը ինքզինքին ամէն բան ներող կնոջ «մտերիմ դուն»ով խօսակցութիւնը եկեղեցիի իշխանի մը հետ: Ֆրանսացիները կը գործածեն désacraliser բառը: Մի ոմն նորելուկ, գտնուելով նախագահի կամ նախարարի հետ ճաշի սեղանի մը շուրջ երբ կը խօսի անոնց հետ անոնց աւազանի անուններով, զանոնք կը նսեմացնէ, կը նսեմացնէ նոյնինքն ժողովուրդը: Այսինքն նախայարձակում կը գործէ անոնց հեղինակութեան դէմ:

            Իսկ հեղինակութիւնը կարեւոր է, որպէսզի առաջնորդը կարենայ իրապէս ճամբացոյց ըլլալ:

            Պարզ իմաստութիւնը կ’ըսէ, որ մարդիկ հաւասար են, բայց ոմանք քիչ մը աւելի հաւասար են: Մարդոց հաւասարութիւնը թուաբանական չէ: Ամբոխայնացումը ինքզինք կը հաստատէ տեսական-մեքենական հաւասարութեան վրայ: Շատ դժուար է բոլոր մարդիկ հաւասար են ընդունուած կարգէն շեղում կատարել եւ հարց տալ,՝ թէ բոլոր մարդիկ իրապէս հաւասա՞ր են, այս հաւասարը գիտական-իմաստասիրական արդարացում-հիմնաւորում ունի՞: Հաւասարութիւնը, եւ անոր հունով՝ ժողովրդավարութիւնը, ինչո՞ւ որդեգրուած են, դարձած են կանոն, երբ բնութիւնը եւ գիտութիւնը այդ զոյգը չեն դրսեւորեր: Ընդհակառակն, բնութեան եւ գիտութեան մէջ չենք հանդիպիր հաւասարութեան: Հաւանօրէն պէտք է մտածել, որ մարդոց եւ ընկերութեան պարագային հաւասարութիւն եւ ժողովրդավարութիւն յղացքները ընդունուած են համատեղ ապրելու կանոններ ստեղծելու համար, այսինքն՝ ընկերային կազմակերպութեան եւ կառավարման:

            Ամբոխայնացումը զգացականութեան արտայայտութիւն եւ չարաշահում է, որ կ’աճեցնէ մանկամիտ հաւասարութիւնը եւ նոյնքան մանկամիտ ցեղապաշտութիւնը, այլամերժութիւնը: Ամբոխը անպայման մեծամասնութիւն չէ, անպայման ճշմարտութեան եւ արդարութեան կրող չէ, ընդհակառակն, կիրքերու հրահրումով կը շահագործուի իրենք զիրենք այդ հաւասարութենէն անջատող իշխանաւորներու եւ իշխանատենչներու կողմէ:

            Իրատեսութեան պահու մը, հարց պէտք է տանք մենք մեզի, որ ընդհանուր առումով մարդիկ (այսինքն ներառեալ կիները) իրապէս հաւասար ե՞ն: Ինչպէ՞ս կը ճշդուի այդ հաւասարութիւնը, ո՞ր արժեչափերով: Ճիշդ է, հետեւելով աստուածաշնչական իմաստութեան, մարդը ստեղծուած ըլլալով Տիրոջ պատկերով, մարդիկ արտայայտութիւնն են նոյն հրաշքին, հետեւաբար՝ նոյն են եւ հաւասար: Բայց մեքենավար դրացիս Ալպերտ Այնշթայն չէ, մեր դպրոցի թուաբանութեան դասատուն Վիքթոր Համբարձումեան չէ, մեր միութեան գանձապահը երկրի Կեդրոնական դրամատան տնօրէն չէ, մեր սիրած էսթրատային երգիչը Կոմիտաս չէ: Հետեւաբար, հաւասարութեան սկզբունքին պէտք է ընկերացնել արժէքի չափանիշը: Ամբոխայնացման առաջնորդը այս չ’ըսեր ժողովուրդին, քանի որ նման միտք կեր չի հայթայթեր կիրքերուն, անբաւարարութեան զգացումէ բխող յարձակապաշտ վերաբերումներուն:

            Ամբոխայնացման ճառը կը յայտարարէ, որ բոլոր մարդիկ հաւասար են, անյստակ սահմանում մը, եւ կը ստիպուինք ճշդելու, որ անոնք ունին հաւասար իրաւունքներ եւ պարտականութիւններ, որոնք տարբեր են վերացական հաւասարութենէն: Յաճախ, զրոյցներու ընթացքին դիտել կը տրուի, որ մարդիկ կամայ-ակամայ անհաւասարութիւններ ունին, ոչ իրենց եւ ոչ ընկերութեան մեղքով: Այսպէս, կան բաձրահասակներ եւ կարճահասակներ, ճաղատներ եւ գանգուր մազեր ունեցողներ, թուխեր եւ խարտեաշներ, ուշիմներ եւ բացառութիւն չեղող տկարամիտներ, տաղանդաւորներ եւ անտաղանդներ: Այս անահաւասարութիւնները կը բացատրուին բնութեան տուեալներով եւ միջավայրի ազդեցութեամբ: Այս հաստատումները, համատեղ, ցոյց կու տան մարդոց իրարմէ ունեցած տարբերութիւնները, զորս օրէնքներով կարելի չէ ջնջել: Այդ տարբերութիւններով կը գոյանան ընկերութիւնները:

            Ամբոխավարական ճառը կը բախի իրականութեան, երբ բաղդատութիւններ կը փորձենք ընել, օրինակ հիւլէագէտի մը եւ ատաղձագործի մը միջեւ, մեծ իրաւագէտի մը գիշերապահի մը միջեւ: Անոնք կրնա՞ն նոյն իրաւունքները ունենալ բոլոր մարզերու մէջ: Հարցը նոր չէ, քսանհինգ դար առաջ Պղատոն բախած էր այս հարցին, երբ քաղաքի կազմակերպութեան մասին կը մտածէր:

            Հաւասարութեան գաղափարը հետեւանք է մարդու Աստուծոյ արարած ըլլալու ըմբռնումին, բացառիկութիւն,  քանի որ ան ունի հոգի՝ ըլլալով հանդրձ հողեղէն, բնազանցական տեսակէտով ըլլալով տարբեր միւս ապրող էակներէն: Գիտութիւնը եւ ողջախոհութիւնը կը տեսնեն եւ կը բացատրեն տարբերութիւննեը, բնազանցութիւնը (իմաստասէրները) կը հնարէ հաւասարութիւնը, հպատակելով իտէալի մը:

            Ժողովրդավարութիւն եւ հաւասարութիւն մարդկային միտքի արտադրութիւն են, որպէսզի հաւաքականութիւնները կարելի ըլլայ բերել հասարակ յայտարարի մը եւ կառավարել: Հաւասարութիւնը մտածողը եւ ընկերութիւնը կը դնէ մեծ խնդրի մը առջեւ. ինչպէ՞ս նոյն իրաւունքները տալ աշխատանքով եւ զոհողութեամբ իրենց զաւակները մեծցնող ծնողքին եւ ոճրագործի մը: Հաւասարութիւնը դժուար կարելի է պաշտպանել ընթացիկ տրամաբանութեամբ, եթէ չմիջամտէ վերը նշուած բնազանցական (metaphysic) միտքը: Անհաւասարութիւնը բնական է, բայց մարդիկ, ընկերութիւնը, պարտին որպէս հաւասարներ կազմակերպուիլ միասին կարենալ ապրելու համար: Ինչպէ՞ս: Կը յաջողի՞նք: Ինչո՞ւ եղած են եւ կրնան ըլլալ Հիթլերներ, Ստալիններ, Իտի Ամին Տատաներ Փոլ Փոթներ, եւ անոնց պատկերով մեծ կամ պզտիկ ուրիշներ, բռնակալներ: Ինչպէ՞ս եւ ինչո՞ւ հաւասարներ կրցած են դառնալ գործիք, ենթարկուիլ կարգախօսներու (manipulations), կորսնցնելով հաւասարութեան իրաւունքը:

            Ամբոխային վիճակի մէջ անհատները կը տարուին հոսանքով: Կը հետեւին բարձր խօսողին, չեն դատեր: Ինչպէս օր մը, հանդիսատես մը բարձր խօսողի ճառը լսելով կ’ըսէր, թէ՝ «ի՜նչ լաւ կը խօսի, մարդ բան չի հասկնար», բայց կը ծափահարէր, հետեւելով ուրիշներու:

            Այս հարցերուն մասին կը մտածէի դիտելով եւ լսելով Երեւանի հրապարակներու ամբոխայնացած քաղաքացիները, խանութներու մէջ կիրքով խօսողները: Եթէ դէպքերու անցանկալի բերումով վաղը իրարու դէմ կանգնած ամբոխ(ներ)ը զոհեր ունենայ, կիրքերու անձնատուր անպատասխանատունե՞րը պէտք է դատել եւ դատապարտել, թէ՞ անոնց ձեռքէն բռնելով ոճիրի առաջնորդողները:

            Ո՞վ է, որոնք են իսկական պատասխանատուները իր թոռներուն հետ հրապարակին վրայ զբօսնող մարդուն դէմ նախայարձակում գործողներու արարքին: Եթէ վաղը ճշդուին եւ դատուին այդ նախայարձակում գործողները, այդ կ’ըլլայ անարդարութի՞ւն: Իրենց խօսքով եւ կարգախօսներով այդ բռնարարքներու իսկական հեղինակները ո՞վ եւ ինչպէ՞ս պիտի դատէ:

            Ինչպէ՞ս չհիանալ անցեալ դարու մեծերէն Ժան-Փոլ Սարթրի այն միտքին, ըստ որուն՝ «Երբ հարուստները կը պատերազմին, թշուառները կը մեռնին»: Այս ինչպէ՞ս իմացնել լարուած ուժանակի նմանող ամբոխին:

            Հայաստանի հեռատեսիլը խօսեցաւ եւ կը շարունակէ խօսիլ Յովհաննէս Թումանեանի մասին, անհամար հանդիսութիւններ կազմակերպուեցան մեծ մարդուն 150ամեակը նշելու համար, նոյնիսկ անոր անունը շահագործողներ եղան, բայց չյիշեցին մտածողը եւ իմաստունը, որ մեզի կը թելադրէ նայիլ հայելիին մէջ:

            Յովհաննէս Թումանեան ըսած է նաեւ.

            «Մարդիկ քիչ են, գազանները շատ: Եւ այժմ ապրում ենք մի ժամանակ, երբ մեծ ասպարէզ կայ մարդու էդ վայրենի բնազդին…»

            Զանգուածային լրատուամիջոցներէն, հանդիսութիւններու եւ մեծ ու փոքր ժողովներու բեմերէն ինչո՞ւ չյիշել յուզիչ բանաստեղծութեան չնմանող այս իմաստութիւնը՝ նաեւ, արթնցնելու համար ամբոխայնացման թմբիրէն:

            Ամբոխը արթնցնելու համար զինք քինախնդրութեան առաջնորդող թմբիրէն:

 

 

           

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*