Ո՞Վ ԿԸ ՅԻՇԷ ԿԱՄ ԿԸ ԿԱՐԴԱՅ ԶԱՐԵՀ ՈՐԲՈՒՆԻՆ…

0 0
Read Time:3 Minute, 19 Second

p12 vorpouni

ԼԵՒՈՆ ՇԱՌՈՅԵԱՆ

 

Հալէպաբնակ իմ գրասէր երէց բարեկամուհիներէն մին, որ առողջական լուրջ դժուարութիւններու բերումով տունէն դուրս չէր կրնար ելլել, հեռաձայներ էր ինծի ու խնդրեր.

– Ընթերցումի համար աղուոր գիրք մը առաջարկէ ինծի։ Թող արեւմտահայերէն ըլլայ, նախընտրաբար՝ վիպական գործ մը։

Չեմ գիտեր ինչու՞ անզգալաբար իրեն տուի ֆրանսահայ գրող Զարեհ Որբունիի անունը, եւ թելադրեցի որ ակումբի գրադարանէն ապահովէ անոր ,Փորձըե վէպը եւ ընկղմի անոր մէջ…։

Երկու շաբաթ անց, մեր այս բարեկամուհին կրկին կը հեռաձայնէր ինծի՝ աւետելու համար, թէ անցեալ շաբաթ ծայրէ ծայր համբերութեամբ կարդացեր էր ոչ միայն ,Փորձըե, այլեւ անոր շարունակութիւնը համարուող ,Թեկնածունե վէպը…։

Ուրեմն, մէկի փոխարէն՝ կարդացեր էր երկու գիրք, երկու վէպ…։

Մեր ընթերցողուհին սիրեր էր Որբունիի գրական ոճը, ախորժեր էր վէպերուն ընդհանուր բովանդակութենէն՝ որքան ալ անոնց մէջ ծանր կշռած ըլլային հոգեբանական վերլուծումներն ու իմաստասիրական սուզումները։ Անոր գրելաոճը նմանցուցեր էր Զապէլ Եսայեանի ոճին։

Հեռաձայնը փակելէ ետք՝ պահ մը անձնատուր եղայ տխուր մտորումներու։

Հարց տուի ես ինծի. ,Ո՞վ կը յիշէ կամ կը կարդայ այսօր Զարեհ Որբունին…ե։ Դպրոցական մեր դասագիրքերուն մէջ չկայ այս անունը, ուստի՝ լայն զանգուածներու համար իսկական անծանօթ մըն է ան։p12 vorpouni2

Զարեհ Որբունի՜…։

Ծնած՝ Օրտու (Սեւ ծովու ափին) 1902¬ին, մահացած՝ 1980ին, Փարիզ։ Շատերու նման ի՛նք ալ կը պատկանէր Մեծ Եղեռնի որբերու սերունդին։ Հազար դժուարութիւններով կրցաւ մորթը փրկել ու Խրիմի վրայով անցնիլ Պոլիս, ուր, Զինադադարէն ետք, բախտն ունեցաւ ուսանելու Պէրպէրեան վարժարանը։ Շուտով սակայն անցաւ Ֆրանսա ու դարձաւ ֆրանսահայ առաջին գրողներու խմբակին յայտնի անուններէն մին՝ Շահան Շահնուրի, Վազգէն Շուշանեանի, Շաւարշ Նարդունիի, Նիկողոս Սարաֆեանի, Նշան Պէշիկթաշլեանի, Հրաչ Զարդարեանի եւ միւս տղոց կողքին։

85 տարի առաջ, 1929¬ին, 27 տարեկան Որբունի (բուն մականունով՝ Էօքսիւզեան) Մարսիլիոյ մէջ հրատարակեց իր անդրանիկ վէպը՝ ,Փորձըե, Շահնուրի ,Նահանջը Առանց Երգիե վէպին հետ գրեթէ նոյն օրերուն։ Անշուշտ, Շահնուրի չափ բախտաւոր չեղաւ, որովհետեւ իր երկը չունէր ո՛չ ,Նահանջեին վիպական կառուցուածքը՝ իրերայաջորդ ,զգայացունցե պատկերներով ու բազմաթիւ հերոսներով, ո՛չ ալ այն ազգային պատգամը՝ որ զարթուցիչ ժամացոյցի մը նման շարունակ պիտի ահազանգէր սփիւռքահայու մեր ուղեղներուն մէջ…։ Այնուամենայնիւ, Որբունի միշտ ալ պահեց հեղինակաւոր վիպագիրի մը համբաւը, մանաւանդ 60¬ական թուականներէն ետք, երբ վերանորոգեալ թափով արտադրեց բազմաթիւ արձակ ծաւալուն գործեր։ Ի սկզբանէ չզլացաւ իր աշխատակցութիւնը բերել ֆրանսահայ մամուլին ալ (,Յառաջե, ,Ապագայե, ,Մենքե, ,Զուարթնոցե, ,Կեանք եւ Արուեստե, ,Մշակոյթե, ,Անահիտե, ,Անդաստանե եւայլն)։ Ախորժեցաւ օրագրութիւններ պահելու արուեստէն՝ նոյնիսկ պատերազմական ճակատի վրայ, երբ Բ. Աշխարհամարտին գերի ինկաւ Գերմանացիներու ձեռքը…։ Երբեմն հեռացաւ հայ գրականութենէն՝ դառնացած, ճաշարան բանեցուց Փարիզի մէջ երկար տարիներ (1951-65), բայց յետոյ կրկին վերադարձաւ իր բուն կոչումին…։

,Փորձըե վէպը բազմահատոր վիպաշարքի մը առաջին հատորն էր։ Անօթի, գործազուրկ եւ աննեցուկ Հայու մը առօրեան է ան՝ ֆրանսական միջավայրի մէջ։ Շուրջ քառասնամեակ մը յետոյ՝ ատոր յաջորդեցին ,Թեկնածունե (Պէյրութ, 1967), ,Ասֆալթըե (Պոլիս, 1972) եւ վերջապէս ,Սովորական օր մըե (1973) վէպերը, որոնք չորսը միասին՝ կը կրէին ,Հալածուածներըե ընդհանուր խորագիրը։ Աւելի ուշ, լոյսին բերուեցան վիպաշարին Ե. եւ Զ. բաժիններն ալ։ Հայաստանի մէջ ալ վերատպուեցաւ իր ,Եւ Եղեւ Մարդե վէպը, 1967¬ին։ Իր գրականութեան նկատմամբ հոգատար վերաբերմունք ցուցաբերեցին մանաւանդ Սիմոն Սիմոնեան, Գրիգոր Պըլտեան եւ Մարկ Նշանեան։

Որբունի բեղուն վիպագիր մը ըլլալէ առաջ ու ատոր կողքին՝ եղած էր անյագ ընթերցող մը։ Գրականագէտ Մինաս Թէօլէօլեան իր ,Դար Մը Գրականութիւնե գիրքին մէջ կը կատարէ սա՛ հաստատումը. ,Որբունի հասած է վիպական-ստեղծագործական վաստակի որակի մը՝ որ վաւերագրումն է իր տաղանդին ու զինք զուգահեռի կը բերէ եւրոպական առումով մեծերու հետե։

Հարցումը սակայն կը շարունակէ պարտադրել ինքզինք. ,Ո՞վ կը յիշէ կամ կը կարդայ այսօր Զարեհ Որբունին…ե։

Տխո՜ւր բան է չկարդացուիլը, չընկալուիլը, ,չմարսուիլեը։ Այս իմաստով, Որբունիի վէպերը թերեւս ճակատագրակից են Յակոբ Օշականի վէպերուն…։

* * *

Որբունիի այս հապճեպ յիշատակութիւնը, որ կը զուգադիպի իր մահուան 35¬ամեակին, թերեւս ո՛չ մէկ շահագրգռութիւն ստեղծէ ժամանակակից հայ մարդուն մօտ։ Ժամանակներն ու ճաշակները փոխուած են։ Սակայն կþարժէ մտածել Պոլսոյ հին դպրոցներէն շրջանաւարտ այն հրաշալի ու հոյակապ սերունդներուն մասին (Որբունի, Շահնուր եւ բոլոր միւսները), որոնք ՇԱՏ ՏՈԿՈՒՆ ՀԱՅԵՐԷՆԻ ՄԸ ՏԻՐԱՊԵՏԱԾ ԷԻՆ, ու դարձան սփիւռքահայ գրականութեան առաջին մշակները…։

Այսօր, մեր լաւագոյն գաղութներուն լաւագոյն դպրոցներն անգամ ՉԵՆ ՅԱՋՈՂԻՐ իրականացնել այն՝ զոր այնքա՜ն դիւրութեամբ կը յաջողէին կատարել Պոլսոյ ,Պէրպէրեանե կամ ,Կեդրոնականե երբեմնի վարժարանները…։ Գրողնե՛ր արտադրել, մարդո՛ւժ հասցնել…։

Նուազագոյնով բաւարարուելու յօժար պիտի ըլլայինք՝ եթէ մեր այսօրուան դպրոցները կարենային գէթ ԸՆԹԵՐՑՈՂՆԵՐ արտադրել…։

Ի դէպ, Ոբունիի վէպերը կարդացող իմ գրասէր երէց բարեկամուհին Կիպրոսի Մելգոնեան վարժարանի հին սանուհիներէն էր…

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles