ՄՏՔԻՍ, ՈՐՈՇՈՒՄԻՍ, ՀԱՒԱՏԱՐՄՈՒԹԵԱՆՍ, ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՏԿԱՆԵԼԻՈՒԹԵԱՆՍ ՏԷՐԸ` ԵՍ ԵՄ ԵՒ Ո՛Չ ԹԷ ԿԵՆԵՐՍ
Խորէն Փիլաւճեան
Հալէպ
Ամէն բանէ առաջ պէտք է սահմանենք, թէ ի՞նչ է հայ ըլլալ։
Հարց-Արդեօք որեւէ ազգէ անձ մը կրնա՞յ հայ ըլլալ։
Ես որպէս գիտութեան մարդ` այո’ կ’ըսեմ։ Որովհետեւ կեները չեն, որ կ’որոշեն քու երկիրդ կամ ազգութիւնդ, այլ` կ’որոշեն թէ դուն անցեալին գոյութիւն ունեցող ո՞ր ցեղախումբէ սերած ես, մեր պարագային կ’ըսեն` թէ քու նախնիներդ տուեալ վայրէն եղած են եւ այդքան։
Կեները կ’որոշեն քու մարդակազմութիւնդ` հասակդ, գոյնդ եւայլն։
Սակայն հայութիւնը կեներով չէ, հայը մեծ քիթ ունենալով չէ։
Հայը ազգութիւն է, մշակոյթ է, լեզու է, կենցաղ եւ սովորութիւն է։
Եթէ դուն հայերէն կը խօսիս, հայկական մշակոյթը որդեգրած ես, հայ ժողովուրդը կը սիրես, Հայաստանը կը սիրես` ուրեմն դուն հայ ըլլալու նախադրեալները ունիս։ Այս բոլորին գումարած` մտածելակերպդ, աշխատելաոճդ եւ այլ ազդակներ, որոնք հայ ժողովուրդէն ձեռքբերած ես` եւ կապուած ես հայկական միջավայրին` պարտադիր չէ, որ կեներով հայ ըլլաս, այլ կարող ես ըսել, որ ես հայ եմ։
Եթէ կեներով է, ապա սփիւռքի մէջ պէտք չունինք որեւէ հայկական կազմակերպութեան, որ մեր հայութիւնը պահէ, չէ՞ որ կեները կան, որ մեզի կ’առաջնորդեն։
Ինչո՞ւ սփիւռքի այլազան երկիրներու մէջ յառաջացուցած ենք կեդրոններ, որ մեզի հայրենասիրութիւն քարոզեն, չէ՞ որ կեներ ունինք, որ մեզի կը մղեն դէպի հայրենասիրութիւն։ Բայց պարզուեցաւ, որ կենը հիմնականը չէ։
Դուն եթէ արաբական միջավայրի մէջ ծնած եւ մեծցած ես եւ որդեգրած ես արաբական լեզուն եւ մշակոյթը` ուրեմն դուն արաբ ես` ինչ ալ ըլլայ կեներդ։
Եթէ փորձենք հայ մը, առաւել եւս Հայաստանցի մը Ա․Մ․Ն․ բնակեցնել` ապա ժամանակ մը ետք կը տեսնենք, որ ան կլանուած ամերիկեան մշակոյթով` ամերիկացի դարձած է։
Արդարեւ, միջավայրդ է, որ կը կոփէ` մտածելակերպդ, ապրելակերպդ, այս բոլորը կ’ազդեն մարդուն մտքին վրայ եւ ո՛չ թէ կեները։ Կեները շատ փոքր դեր ունին։
Ուստի, հոգեբանօրէն շրջանակդ է, որ կ’որոշէ պատկանելիութիւնդ եւ այդ մէկը կրնաս ապրիլ որեւէ շրջանակի մէջ, այդ կախեալ է քու գաղափարականէդ եւ հայեցողութենէդ` այն ինչին, որ դուն կը հաւատաս եւ ինչ որ դուն որդեգրած ես։ Կեներդ քեզի միայն կ’ըսեն, որ դուն այստեղէն եւ այս տեսակի խումբէն սերած ես` միայն, ուրիշ ոչինչ կը փոխանցէ։
Կեներուն մէջ երբ մտնենք` չըսուիր, որ այս անձը հայ է, այդպիսի բան գոյութիւն չունի։
Այլ` կը նային, որ այս կեները հին ցեղախումբերէն որո՞ւ կեներուն հետ կը համընկնի` այդ կը բացայայտեն` ըսելով, որ ժամանակին նախահայրերդ այս վայրէն եղած են։
Կրնայ եւ նախնիներդ, որ այնտեղ ծնած են` այդ վայրի բնիկներէն անգամ եղած չեն, այլ` պատկանած են մէկ այլ ցեղախումբի մը, որ հետագային ընդելուզուած են տեղաբնիկներուն հետ եւ դարձած իրենցմէ, կրնայ եւ տեղաբնիկ եղած ըլլան։
Ազգութիւնը եւ ազգային ոգին` դաստիարակութիւն է, կարող է արաբ մը, որ հայկական միջավայրի մէջ մեծցած եւ հայկական դաստիարակութիւն ստացած ըլլայ եւ մեզմէ աւելի ինքզինք հայ զգայ եւ ազգային ոգի ունենայ։
Հայրենասիրական ոգին` խորքին մէջ ուղեղի լուացում է եթէ անաչառ եւ առարկայական մօտեցումով ներկայացնենք։
Ինչո՞ւ պատկանելիութիւնդ ըլլայ երկրի մը, կամ հողի մը, կամ ժողովուրդի մը համար` չէ՞ որ մարդը մարդ է։
Արդ` պատկանելիութիւնը պէտք է կախեալ ըլլայ մարդկութեան հետ եւ այդ համամարդկայինին մէջ առկայ է մեր ազգը։
Պատկանելիութիւնդ ըլլայ` գաղափարի մը համար, մտքի մը համար, որ այդ մտքին համար պատրաստ ես կեանքդ զոհելու, ինչպէս` եղած են քիմիկոսներ, որոնք յանուն մարդկութեան առողջութեան` տարիներ շարունակ տքնած են դեղեր պատրաստելով եւ առաջին փորձերը կատարած են իրենք իրենց անձին վրայ` մարդկութեան առողջութեանը համար։
Այս է գաղափարականութեան վսեմագոյնը։
Այսօր, մարդը պէտք է պատերազմի գաղափարականի մը համար, որ ծառայէ յանուն մարդկութեան բարօրութեանը։
