Նիւ Ինկլընտի Ընտրութիւններ.- Կուսակցական Պիտակներէն Անդին,Ի՞նչ Պէտք Է Նկատի Ունենան Ամերիկահայ Ընտրողները
Դոկտ․ Արա Նազարեան
(Անգլերէնէ թարգմանուած)
Նիւ Ինկլընտի ամերիկահայ համայնքը կը գտնուի քանի մը կարեւոր ընտրութիւններու սեմին, որոնց ընթացքին թեկնածուները որոշ տարբերութիւններ ունին մեր համայնքին համար կարեւոր հարցերու նկատմամբ իրենց ցուցաբերած գործունէութեան եւ ներգրաւուածութեան առումով։ Այս ընտրութիւնները պէտք չէ դիտուին պարզապէս դեմոկրատներու եւ հանրապետականներու, կամ յառաջադիմականներու եւ չափաւորներու միջեւ տարբերութեան տեսանկիւնէն։ Փոխարէնը, ամերիկահայ ընտրողները պէտք է աւելի գործնական հարցադրեն՝ ո՞վ իսկապէս եղած է մեր կողքին, երբ Հայաստանի, Արցախի եւ ամերիկահայերու վերաբերող հարցերը ուշադրութիւն պահանջած են։
Այս հարցը յատկապէս կարեւոր է երեք մրցապայքարներու պարագային՝ Մասաչուսէց նահանգի Ա.Մ.Ն. ծերակոյտի դեմոկրատական նախնական ընտրութեան, ուր իրարու դէմ կը մրցին ծերակուտական Էտ Մարքին եւ քոնկրէսական Սէթ Մուլթընը, Մասաչուսէցի նահանգային ծերակոյտի նախնական ընտրութեան, ուր երկարամեայ ծերակուտական Ուիլիըմ Պրաունսպըրկըր կը մրցի Տանիէլ Լենտըրի դէմ, եւ Նիւ Հեմշըրի Ա.Մ.Ն. ծերակոյտի զարգացող մրցապայքարին, ուր իրարու դէմ պիտի մրցին քոնկրէսական Քրիս Փափասը եւ նախկին ծերակուտական Ճոն Ի. Սընունուն։ Մասաչուսէցի նախնական ընտրութիւնը տեղի պիտի ունենայ Սեպտեմբեր 1-ին, իսկ Նիւ Հեմշըրի ընտրութիւնը՝ Սեպտեմբեր 8-ին։
Այս մէկը պատճառ մը չէ, որ ամերիկահայերը պէտք է դառնան միայն մէկ հարցի շուրջ քուէարկողներ։ Մենք կը հետաքրքրուինք առողջապահութեամբ, կրթութեամբ, հարկերով, տնտեսութեամբ, ազգային անվտանգութեամբ, բնակարանային հարցերով եւ մեր դրացիները յուզող բոլոր խնդիրներով։ Սակայն մեր համայնքն ալ ունի օրինական եւ արդար շահեր, որոնք դժուար թէ ստանան հետեւողական ուշադրութիւն, եթէ մենք մեր կարգին զանոնք մեր ընտրական նկատառումներուն մաս չդարձնենք։
Այդ շահերէն են Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումն ու կրթութիւնը, Հայաստանի Հանրապետութեան անվտանգութիւնն ու ինքնիշխանութիւնը, Ատրպէյճանի յարձակողական քաղաքականութեան համար պատասխանատուութեան ապահովումը, Պաքուի մէջ պահուող հայ գերիներու շարունակուող կալանաւորումը, Արցախէն ցեղային զտման ենթարկուած հայերու իրաւունքներն ու անվտանգութիւնը, ներառեալ վերադարձի իրաւունքը, հայկական մշակութային եւ կրօնական ժառանգութեան պաշտպանութիւնը, Ատրպէյճանին տրամադրուող ամերիկեան ռազմական օժանդակութեան նկատմամբ համապատասխան սահմանափակումները, ինչպէս նաեւ ընտրուած պաշտօնեաներու արձագանգելու պատրաստակամութիւնը՝ ամերիկահայ կառոյցներու հարցումներուն ու կարիքներուն նկատմամբ։
Ուստի հարցը միայն այն չէ, թէ թեկնածուները ի՞նչ կ՚ըսեն ընտրարշաւի ընթացքին, այլ՝ ի՞նչ ըրած են այն ժամանակ, երբ հայկական հարցերուն աջակցիլը պարտադիր կերպով քաղաքականօրէն ձեռնտու չէր։
Տասնամեակներու վրայ կառուցուած արձանագրութիւն մը
Մասաչուսէցի ծերակուտական Էտ Մարքիի յարաբերութիւնը ամերիկահայ համայնքին հետ երկարատեւ է։
Անոր գործունէութեան պատմութիւնը շատ աւելի հեռուն կ՚երթայ, քան հանդիսաւոր ներկայութիւնները։ Մարքի տարիներ առաջ պաշտպանած է Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումը, դեռ նախքան նախագահի կողմէ ճանաչումը Ա.Մ.Ն.-ի քաղաքականութիւնը դառնալը։ Վերջին տարիներուն ան բազմիցս դիմած է յաջորդական վարչակազմերուն՝ Ատրպէյճանի, Արցախի եւ հայ կալանաւորներու հարցերուն կապակցութեամբ։ 2025-ին, օրինակ, Մարքի 26 ծերակուտականներու հետ միասին յղեց կոչ մը՝ վարչակազմէն պահանջելով անդրադառնալ հայ գերիներու շարունակուող կալանաւորման եւ մարդու իրաւունքներու խախտումներուն՝ Ատրպէյճանի Արցախի վրայ կատարած ռազմական յարձակումէն ետք։
Ան նաեւ կոչ ըրած է Global Magnitsky-ի պատժամիջոցներ կիրառելու այն ատրպէյճանցի պաշտօնեաներուն դէմ, որոնք առնչուած են խախտումներու, աջակցած է Ատրպէյճանին տրամադրուող անվտանգութեան օժանդակութեան սահմանափակումներուն, երկկուսակցական բանաձեւի մը համահեղինակ եղած է՝ պահանջելով Ատրպէյճանի մարդու իրաւունքներու արձանագրութեան ուսումնասիրութիւնը, եւ հրապարակայնօրէն պաշտպանած է Լեռնային Ղարաբաղէն տեղահանուած հայերու վերադարձի իրաւունքը։
Ամերիկայի Հայ Դատի յանձնախումբը 2026-ի ընտրապայքարին մէջ, Մարքին հաստատած է եւ ընթացիկ քոնկրէսական շրջանին համար անոր տուած է A+ գնահատական։
Կարեւոր է, սակայն, ճշգրտօրէն ներկայացնել քոնկրեէսական Սէթ Մուլթընի գործունէութիւնը։ Մուլթըն ամբողջովին բացակայ չէ եղած ամերիկահայերու մտահոգութիւններէն։ Ըստ Հայ Դատին, ընթացիկ քոնկրէսական գնահատականներուն՝ ան հայկական քոնկրէսական խումբի անդամ է, համահովանաւորած է Հայոց Ցեղասպանութեան կրթութեան մասին օրէնքը եւ Հայաստանի անվտանգութեան գործընկերութեան մասին օրէնքը, ինչպէս նաեւ աջակցած է Արցախ հայերու ապահով վերադարձին վերաբերող քոնկրէսական նամակի մը։ Անոր ընթացիկ ANCA գնահատականը B+ է։
Ուստի տարբերութիւնը այն չէ, որ մէկը ամէն ինչ ըրած է, իսկ միւսը՝ ոչինչ։ Տարբերութիւնը ներգրաւուածութեան, հետեւողականութեան եւ առաջնորդութեան աստիճաններուն մէջ է։
Մարքիի գործունէութեան արձանագրութիւնը ցոյց կու տայ տասնամեակներու վրայ տարածուող կրկնուող նախաձեռնութիւններ, որոնց մէջ ան յաճախ առաջնորդողի դերով հանդէս եկած է, այլ ոչ միայն նախաձեռնութեան մը միացած։ Մուլթըն աջակցած է հայկական քանի մը առաջնահերթութիւններու, սակայն չէ ցուցաբերած նոյն լայնածաւալ եւ շարունակական առաջնորդութիւնը։ Այս նախնական ընտրութեան առիթով ամերիկահայ ընտրողները իրաւունք ունին այս տարբերութիւնը նկատի առնելու՝ այն բոլոր այլ հարցերուն կողքին, որոնց հիման վրայ կը գնահատեն թեկնածուները։
Ուիլիըմ Պրաունսպըրկըր․ ինչո՞ւ տեղական յարաբերութիւնները կարեւոր են
Ուիլիըմ Պրաունսպըրկըրի եւ Տանիէլ Լենտըրի միջեւ Մասաչուսէցի նահանգային ծերակոյտի մրցապայքարը բոլորովին տարբեր բնոյթ ունի։ Նահանգային ծերակուտականները չեն որոշեր Ա.Մ.Ն.-ի քաղաքականութիւնը Հայաստանի կամ Ատրպէյճանի նկատմամբ։ Մեր համայնքին համար անոնց կարեւորութիւնը այլ տեղ է՝ ճանաչում, կրթութիւն, տեղական կառոյցներ եւ այն, թէ ամերիկահայերը իսկական յարաբերութիւն ունին իրենց ներկայացուցիչներուն հետ։
Պրաունսպըրկըրի ընտրատարածքը կը ներառէ Ուոթըրթաունը, ուր կը նկատուի Միացեալ Նահանգներու ամէնէն կարեւոր ամերիկահայ համայնքներէն մէկը։ Անոր կապը այդ համայնքին հետ երկար տարիներու պատմութիւն ունի։
Դեռ 2013-ին Պրաունսպըրկըր հրապարակաւ մերժած էր Հայոց Ցեղասպանութեան կրթութիւնը հարցականի տակ դնելու փորձերը՝ յայտնելով իր աջակցութիւնը պատմական ցեղասպանութիւններու դասաւանդումը պարտադիր դարձնող օրէնսդրութեան եւ մասնաւորապէս հաստատելով, որ Հայոց Ցեղասպանութիւնը պէտք է ներառուի այդ ուսումնական ծրագրին մէջ։
Այդ յարաբերութիւնը շարունակուած է նաեւ համայնքային մակարդակի վրայ։ 2025-ի Ապրիլին Պրաունսպըրկըր մասնակցած էր Հայկական Մշակութային եւ Կրթական Կեդրոնին եւ Հայ Դատի Արեւելեան Մասաչուսէցի կազմակերպած յիշատակի ձեռնարկին, որ կը նշէր Հայոց Ցեղասպանութեան 110-ամեակը եւ կ՚ընդգծէր Արցախի հայերու տառապանքը։
Այս քայլերը կարեւոր են, որովհետեւ տեղական են։ Ամերիկահայ կառոյցները կը գոյատեւեն եւ կը ծաղկին այն պատճառով, որ հանրային պաշտօնեաները կը հասկնան, թէ մեր դպրոցները, եկեղեցիները, մշակութային կեդրոնները, ընկերային ծառայութիւններ մատուցող կազմակերպութիւնները եւ յիշատակի աւանդութիւնները Մասաչուսէցի քաղաքացիական կեանքի անբաժանելի մասն են։
Տանիէլ Լենտըր մարտահրաւէր կը նետէ՝ հիմնականօրէն շեշտը դնելով բնակարաններու մատչելիութեան, աշխատաւորներու իրաւունքներու, կառավարական թափանցիկութեան եւ Պիքըն Հիլի նկատմամբ աւելի յառաջադիմական մօտեցման վրայ՝ ստանալով նաեւ աշխատաւորական կազմակերպութիւններու աջակցութիւնը։ Ասոնք օրինական հարցեր են, որոնց շուրջ ընտրողները կրնան մէկ թեկնածուն նախընտրել միւսէն։
Պոսթընի նախկին քաղաքապետ եւ Ա.Մ.Ն. Աշխատանքի նախկին նախարար Մարթին Ճ. Ուոշը իր աջակցութիւնը յայտնած է Պրաունսպըրկըրին՝ վկայակոչելով իրենց երկարամեայ յարաբերութիւնը, որ կը սկսի Մասաչուսէցի Ներկայացուցիչներու տան մէջ միասին ծառայած ժամանակաշրջանէն։ Ուոշ Պրաունսպըրկըրը նկարագրած է որպէս անձ մը, որուն վրայ ինք պարբերաբար կը յենէր օրէնսդրական եւ պիւտճէի հարցեր լուծելու համար՝ գնահատելով անոր անկեղծութիւնը, վստահելիութիւնը եւ դժուար խնդիրներու շուրջ աշխատելու պատրաստակամութիւնը։ Այդ աջակցութիւնը ուշագրաւ է, որովհետեւ կու գայ Մասաչուսէցի քաղաքական կարեւոր դէմքէ մը, որ ունի քաղաքականօրէն շատ տարբեր նկարագիր՝ վերահաստատելով Պրաունսպըրկըրի որպէս գործնական եւ վստահելի օրէնսդիրի համբաւը։ Այս աջակցութիւնը կը վկայէ ծերակուտական Պրաունսպըրկըրի այն արձանագրութեան մասին, որ ան անհրաժեշտ պահուն կրկին ու կրկին ներկայ եղած է։
Ուոթըրթաունը ներկայացնելու ձգտող թեկնածուներուն ամերիկահայ ընտրողները պէտք է յստակ հարցում մը ուղղեն. Ի՞նչ է ձեր պատկերացումը այս համայնքին, անոր կառոյցներուն եւ այն հարցերուն մասին, որոնց համար ան սերունդներէ ի վեր պայքարած է։
Երկարամեայ յարաբերութիւնները պէտք չէ մշտական իրաւունք շնորհեն պաշտօնը պահելու։ Բայց եւ այնպէս, պէտք չէ անտեսուին։ Քաղաքական յարաբերութիւնները արժէք կը ստանան, որովհետեւ համայնքները կը յիշեն, թէ որ պաշտօնեաները ներկայ եղած են նախքան ընտրութիւնը մրցակցային դառնալը։
Նիւ Հեմշըր․ Քրիս Փափաս, Ճոն Սընունու եւ բարոյական հարց մը
Նիւ Հեմշըրի Ծերակոյտի մրցապայքարը թերեւս երեք մրցապայքարներուն մէջ ամերիկահայերու համար ամենէն արտասովոր հարցը կը ներկայացնէ։
Քոնկրէսական Քրիս Փափասը հայկական հարցերու շուրջ քոնկրէսական գործունէութեան նշանակալի արձանագրութիւն մը կատարած է։ Հայ Դատը անոր աջակցութիւնը յայտնած է Ծերակոյտի ընտրութեան համար եւ կը վկայակոչէ անոր աջակցութիւնը ամերիկահայ առաջնահերթութիւններուն, Ատրպէյճանի եւ Թուրքիոյ զէնքի փոխանցումներուն ընդդիմանալը, ինչպէս նաեւ Հայաստանի եւ Արցախի հարցերու շուրջ անոր աւելի լայն գործունէութիւնը։ Հայ Դատի անոր նախորդ քոնկրեսական գնահատականները հետեւողականօրէն A մակարդակի վրայ եղած են։
Նախկին ծերակուտական Ճոն Ի. Սընունու պարագան ուշադիր քննարկման կը կարօտի, որովհետեւ անիկա օրէնսդրական տարակարծութիւններէն անդին կ՚երթայ։
Սընունու 2026-ի ֆինանսական յայտարարագիրը կը նշէ մինչեւ 5 միլիոն տոլարի անձնական ներդրում Anglo Asian Mining ընկերութեան մէջ։ Անոր ընտանիքի ներդրումային ընկերութիւնը՝ Sununu Holdings-ը, նաեւ ընկերութեան երկրորդ մեծագոյն բաժնետէրն է՝ մօտաւորապէս ութ տոկոս բաժնեմասով։ Անոր հայրը եւ եղբայրը եւս հանքարդիւնաբերական ընկերութեան մէջ ոչ գործադիր տնօրէնի պաշտօններ զբաղեցուցած են։ Ասոնք հայկական կազմակերպութեան մը կողմէ ներկայացուած մեղադրանքներ չեն. անոնք արձանագրուած են Սընունու ֆինանսական յայտարարագրերուն եւ ընկերութեան տեղեկութիւններուն մէջ եւ հաղորդուած են E&E News/Politico-ի կողմէ։
Ինչո՞ւ պէտք է ամերիկահայերը հետաքրքրուին հանքարդիւնաբերական ընկերութեան մը մէջ կատարուած ներդրումով։ Որովհետեւ Anglo Asian Mining-ի սեփական ընկերութեան հրապարակած նիւթերը կը նշեն, որ ան Ատրպէյճանի մէջ ունի հանքարդիւնաբերական արտօնութիւններ, ներառեալ Քըզըլպուլակի (Արցախ) մէջ գտնուող հանքավայրը, եւ որ 2025-ին Արցախի մէջ սկսած է Տեմիրլիի պղնձահանքին արտադրութիւնը։ Ընկերութեան տարեկան զեկոյցը Տեմիրլին կը բնորոշէ որպէս նշանակալի նոր արտադրական սեփականութիւն։
Ընկերութիւնը կը նշէ, որ Տեմիրլի մուտք գործելու իրաւունքը ստացած է 2023-ին՝ պատահականօրէն համընկնելով Արցախի հայերու էթնիկ զտումին, որ տեղի ունեցաւ Ատրպէյճանի կողմէ 2023-ին։ Հոս պէտք է տարբերակել փաստերն ու դատողութիւնները։ Փաստ է, որ Սընունու կողմէ Anglo Asian Mining-ի մէջ նշանակալի ֆինանսական շահագրգռուածութիւն յայտարարուած է։ Փաստ է նաեւ, որ ընկերութիւնը հանքային պաշարներ կը զարգացնէ եւ կ՚արտադրէ Արցախի մէջ։ Ամերիկահայ կազմակերպութիւնները, ներառեալ Հայ Դատը, հետեւաբար պնդած են, որ այս ներդրումը կը ներկայացնէ տնտեսական գործունէութենէն ստացուած ֆինանսական շահ, որ հնարաւոր դարձած է Արցախի հայերու ցեղային զտումին հետեւանքով։
Սընունուին եւ անոր կողմնակիցները իրաւունք ունին վիճարկելու այդ բնութագրումը կամ պնդելու, որ իր ներդրումները որեւէ առնչութիւն չունին Նիւ Հեմշըրը ծառայելու իր կարողութեան հետ։ Սակայն ամերիկահայ ընտրողները նոյնպէս իրաւունք ունին այս հարցը կարեւոր նկատելու։
Հանրային ծառայութիւնը կը գնահատուի ոչ միայն այն հիման վրայ, թէ ներդրումը օրինական է, թէ ոչ։ Ընտրողները սովորաբար նկատի կ՚առնեն դատողութիւնը, շահերու բախումները եւ թեկնածուի ֆինանսական յարաբերութիւններուն արտացոլած արժէքները։ Հայերու համար, որոնց ընտանիքները 2023-ին ականատես եղան բնիկ հայկական բնակչութեան մը հայրենիքէն զրկուելուն, այդ տարածքի հետագայ տնտեսական շահագործման հետ կապ ունեցող ներդրումներու մասին հարցումներ ուղղելը բնաւ անհիմն չէ։
Եթէ Փափասը եւ Սընունուն յառաջանան իրենց համապատասխան Սեպտեմբեր 8-ի նախնական ընտրութիւններէն, Նիւ Հեմշըրի ընտրողները ուղղակիօրէն պիտի դիմագրաւեն այս հակադրութիւնը։ Նահանգի Նոյեմբերեան ընդհանուր ընտրութիւնը ակնկալուած է ըլլալ երկրի ամենէն ուշադիր հետեւուած Ծերակոյտի մրցապայքարներէն մէկը։
Քուէարկութեան արձանագրութիւնները նաեւ համայնքային յիշողութիւն են։
Երեք մրցապայքարներուն մէջ աւելի լայն դաս մըն ալ կայ։ Ամերիկահայ քաղաքական ազդեցութիւնը չի կրնար գործել միայն Հայաստանի մէջ արտակարգ իրավիճակներու պահուն։ Ան աստիճանաբար կը կառուցուի ընտրուած պաշտօնեաներու հետ յարաբերութիւններ զարգացնելով, թեկնածուները կրթելով, իմաստալից ներգրաւուածութիւնը գնահատելով եւ թէ՛ աջակցութիւնը, թէ՛ անտարբերութիւնը յիշելով։ Ասիկա չի նշանակեր կուրօրէն աջակցիլ գործող պաշտօնեաներուն։ Չի նշանակեր մէկ քաղաքական կուսակցութեան աջակցիլ։ Եւ անշուշտ չի նշանակեր թոյլ տալ, որ հայկական հարցերը ջնջեն ներքին բոլոր մտահոգութիւնները։ Կը նշանակէ մեր հարցերը ներառել որոշման հաւասարումին մէջ։
Երբ ծերակուտական մը բազմիցս բարձրաձայնէ հայ գերիներու վիճակը այն պահուն, երբ տեսախցիկները այլեւս չեն դարձած այդ հարցին, ատիկա պէտք է հաշուի առնուի։
Երբ նահանգային օրէնսդիր մը տարիներ շարունակ կը մասնակցի Հայոց Ցեղասպանութեան յիշատակի ձեռնարկներուն եւ կը պաշտպանէ ցեղասպանութեան կրթութիւնը, ատիկա պէտք է հաշուի առնուի։
Երբ քոնկրէսական մը աջակցի Հայաստանի եւ Արցախի վերաբերող օրէնսդրութեան, ատիկա պէտք է հաշուի առնուի։
Եւ երբ երկրի բարձրագոյն պաշտօններէն մէկուն ձգտող թեկնածու մը ունի նշանակալի ֆինանսական շահեր՝ կապուած այն տարածքներուն մէջ առեւտրային գործունէութեան հետ, ուրկէ հայերը ցեղային զտման ենթարկուած են, ատիկա եւս արժանի է քննութեան։
Ամերիկահայ քաղաքական պաշտպանութեան եւ քարոզչութեան սկզբնական նպատակը երբեք միայն Ապրիլ 24-ին բարի խօսքեր ստանալը չէր։ Նպատակն էր հայկական մտահոգութիւնները դարձնել ամերիկեան քաղաքացիական եւ քաղաքական որոշումներու կայացման մաս։ Այս երեք մրցապայքարներուն վերաբերող նիւթերը ցոյց կու տան, թէ ինչո՞ւ անհրաժեշտ է կուսակցական պիտակներէն անդին նայիլ։
Երբ Նիւ Ինկլընտի ամերիկահայերը այս Սեպտեմբերին եւ Նոյեմբերին կը քուէարկեն, անոնք պէտք է գնահատեն թեկնածուին ամբողջական պատկերը՝ տնտեսութիւնը, առողջապահութիւնը, կրթութիւնը, ազգային անվտանգութիւնը եւ կառավարումը, ի միջի այլոց նաեւ պէտք է նաեւ մէկ լրացուցիչ հարցում ուղղեն.
Երբ մեր համայնքը ձայնի մը կարիքը ունէր, այս թեկնածուն ի՞նչ ըրաւ։
Ատիկա կուսակցական քաղաքականութիւն չէ։ Ատիկա քաղաքական պատասխանատուութիւն է։
