ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ԼՈՒՍԱՆՑՔԻՆ.-  ՊԱՏՄԱԳՐԱԿԱՆ ՄԱՐՏԱՀՐԱՒԷՐ ԵՒ ՍՏԱՆՁՆՈՒՄ  “ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ԵՒ ԹՈՒՐՔ ՍՈՒԼԹԱՆԸ. ՄԵԾ ՄԱՐՏԱՀՐԱՒԷՐԸ“ (“Christapor Mikaelian et le Sultan Turc. Le Grand Defi. Biographie“) ԱՐԱ ԳՐԻԳՈՐԵԱՆ“ “ԷՏԻՓՈԼ“ ՀՐԱՏ.“ ՖՐԱՆՍԱ“ 2014

0 0
Read Time:6 Minute, 29 Second

p12-13krikorian-ara-mikaelian1

 

Անցեալ Նոյեմբերին, մամուլը հաղորդեց Քրիստափոր Միքայէլեանի նուիրուած կենսագրական ծաւալուն ուսումնասիրութեան մը հրատարակումին մասին: Երկհատորեակ՝ գործը լոյս տեսած էր Ֆրանսա, Փարիզ. լեզուն՝ ֆրանսերէն:

Փաստը՝ ուսումնասիրութիւն Քրիստափորի մասին, կրնայ անսովոր թուիլ ֆրանսահայ համայնքի կեանքի թանձրացական պայմաններուն անծանօթ անձերու: Ինչ որ չի նշանակեր, որ համայնքի կեանքին մէջ ու անոր անդամներուն համար՝ երեւոյթը ընթացիկ բան է…: Պէտք է ճանչնալ ֆրանսահայութեան, ու այս պարագային՝ Փարիզի համայնքի գործօն կորիզը, աւելի ճիշդ կ’ըլլար ըսել՝ կորիզները (յաճախ առանց կապի իրարու միջեւ), որոնք արեւմտեան մեծաքաղաքի գլխապտոյտ պայմաններուն մէջ, տեղական մշակոյթի ու կենսապայմաններուն պատշաճելով ու անոր “կայսեր տուրքը“ տալով հանդերձ, հերոսական ճիգերով եւ կիսատ աւանդուած ժառանգութեան մը խախուտ հիմերուն վրայ, կը ջանան վերապահել Աստուծոյ բաժին մը: Եւ, հայախօսութեան նահանջի ներկայ տուեալներու նկատառումով, ի հարկին դիմելով տեղական-տիրող լեզուին՝ ֆրանսերէնի – ինչպէս եղած է ներկայ պարագային:

Հոս, երեւոյթը հասկնալու կրնար օգնել նաեւ ծանօթութիւնը հեղինակին՝ Արա Գրիգորեանի հետ, ըսել կ’ուզեմ՝ մամուլի ճամբով, անոր հրապարա-կագրական-հանրային գործունէութեան ընդմէջէն: Այս բոլորի կողքին, ան նաեւ հիմնադիրն է ու սեփականատէրը հատորը լոյս ընծայող “Էտիփոլ“ հրատարակչատան, որ արդէն ունի քառորդ դարու կեանք եւ տասնեակ մը հայանիւթ արտադրութիւններ (տե՛ս.www.editionsedipol.com):

 

ՎԵՐԱԿԵՆԴԱՆԱՑՈՒՄ՝ ՕՏԱՐԱԼԵԶՈՒ…

 

Բայց խօսիմ գործին մասին: Ծաւալուն մենագրութիւն, անիկա բաշխուած է երկու հատորի վրայ, համագումար՝ 470էն աւելի էջերով, բ. հատորը ըլլալով յատկացուած՝ ծանօթագրութիւններու, լրացուցիչ դէմքերու համառօտ կենսագրութիւններուն, մատենագիտութեան եւլն.): Գործի բովանդակու-թեան մասին հպանցիկ պատկերի մը համար, անջատ կը ներկայացուի հատորներու բովանդակութիւնը՝ գլուխ առ գլուխ:

Մենագրութիւնը կը յենի որոնումի բազմամեայ խղճամիտ աշխատանքի մը վրայ, ուր կ’երեւի բծախնդիր օգտագործումը ե՛ւ Սփիւռքի (յատկապէս Լիբանանի), ե՛ւ Հայաստանի մէջ տրամադրելի աղբիւրներու՝ հրատարակուած թէ արխիւային:

Աղբիւրներու տրամադրած հմտութիւնը օգտագործուած է տիրական կերպով եւ պատմագրական-գիտական ոճի կնիքով. խղճամտութիւն եւ հմտութիւն, որ չեն յաջողիր խանգարել երկին մէջ տեղ-տեղ երեւցող մասնակի թուլութիւններ (խմբագրումի-յօդաւորումի հարցեր, ինչպէս գլուխ 6ի կամ գլուխ 16ի մէջ) կամ վրէպներ, որոնց կարելի է համակերպիլ – մինչեւ տեղ մը:

Գործը օժտուած է միանգամայն լրագրական կենդանութեամբ եւ գունագեղութեամբ, յաճախակի՝ արեւմտեան լրագրա-պատմագրական երկերու մօտ, զայն դարձնելով “վէպի պէս“ ընթեռնելի՝ լայն հասարակութեան համար, ի տարբերութիւն մեզի շատ ծանօթ պատմա-կենսագրական գործերու, որոնց ընթերցումը կը դժուարանայ աւանդական ոճի մը եւ չոր գրելաձեւի մը ծանրութեամբ:krikorian-ara

Վերի գնահատումս ինքնին հասկնալի կը դարձնէ, որ “Քրիստափոր Միքայէլեան“ի հեղինակը, իր գործը այնքան կենդանի դարձնելով, միւս կողմէ յաջողապէս յաղթահարած է հակադիր դարանակալ փորձութիւնը՝ տուրք տալու “զգայացունց“ի դիւրութեան, աժանութեան:

Կենդանութեան այս յատկանիշները կը դիտենք յատկապէս առաջին գլուխներուն մէջ, Քրիստափորի մանկութեան եւ հայրենի ողթան գաւառի ոգեկոչումով. նոյնը՝ ուսանողական տարիներու ներկայացումով՝ Ագուլիս-Թիֆլիս-Մոսկուա եռանկիւնին մէջ:

Մինչ անմիջապէս հետեւող գլուխները պատմագրական արագ ակնարկ մը կը կազմեն հայութեան՝ 19րդ դարու երկրորդ կէսի կացութեան,- կենդանի պատումի նոյն վառ գիծերով օժտուած են աւելի ետքի՝ Հ.Յ.Դաշնակցութեան ծնունդը եւ “Առաջին քայլերը“ տուող գլուխները, ապա եւ ասոնց հետեւողները՝ մեծ մասամբ, ներառեալ Քրիստափորի “եւրոպական“ տարիներու եւ “Փոթորիկի գործ“ին նուիրուածները: Պատմագրական ոլորտի գործերու համար հազուագիւտ յատկանիշ, որ կը պարտինք գրեթէ միշտ նիւթերու ուշիմ ներիմացումով (intuition) կատարուած օգտագործումին – ըլլա՛յ յուշագրական, ըլլա՛յ արխիւային (ժողովական արձանագրութիւններ, նամակներ):

 

…ԲԱՅՑ ՀԱՐԱԶԱՏՕՐԷՆ ՀԱՅՈԳԻ

 

Այսպէս, Գրիգորեանի երկը, այնքան բնականօրէն օգտուելով արեւմտեան լեզուներու եւ արեւմտեան աշխարհի նմանատիպ գործերու յատուկ վերը նշուած այդ կենդանութենէն, միանգամայն կը զարգանայ լրջութեան եւ զգաստութեան այնպիսի մթնոլորտի մը մէջ, որ կրնայ բխիլ միայն հայ աւանդական արժէքներու ներշնչումէն: Այդ արժէքներու ճիշդ ու յարիր ըմբռնումին մէջ, կարծէք “դուրսէն“ փոխ առնելով միայն իր պատուաստը՝ ընդդէմ ազգային աւանդական-պահպանողական կարծրատիպերու…

Քրիստափորի՝ հայկական ե՛ւ համամարդկային չափանիշներով համադիր արժեւորման մը այս ճիգը բարեդէպօրէն իր արձագանգը կը գտնէ հատորի կողքին վրայ, ուր մէջբերուած է հայութեան դատի յանձնառու գործիչ Փ. Քիյառի ծանօթ գնահատական ոգեկոչումը, այնքան պերճախօս (հոս՝ մէջբերումին մէկ մասը).-

“…Պիտի չմոռնամ երբեք 1900ի աշնան այն օրը, երբ ինծի առաջին այցի եկաւ, “Փրօ Արմենիա“յի հրատարակումէն քանի մը ամիս առաջ, Պուրկոնյի մէկ փոքր գիւղը։ Անծանօթ էր ինծի, բայց՝ առաջին իսկ նայուածքէն ու բառերէն՝ ինքզինք կը պարտադրէր։ Միջահասակ, փխրուն երեւոյթով, վարանոտ քալուածքով, կանխահասօրէն ալեհեր, Քրիստափորը ունէր պայծառ նայուածք մը եւ մեղմ, բայց համոզիչ ու ամուր ձայն ու խօսելաձեւ […] Եւ այդ խաղաղ բլուրին վրայ, մինչ կ’իրիկնանար, Քրիստափորի ոգին քիչ-քիչ կը նուաճէր զիս։ Ու անկէ ի վեր, մտածելով Հայկական Հարցին մասին, ոչինչ ըսեր եմ, ոչինչ գրեր եմ կամ ըրեր, առանց կանխաւ ինծի հարց տալու, թէ Քրիստափորը ինք՝ ի՛նչ պիտի մտածէր, ըսէր կամ ընէր նոյն պարագա-ներուն մէջ…“։

 

“ՎԵՐԱԴԱՐՁԻ ՄԵԾ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ“

 

Անշուշտ կարելի է, գնահատելով քրիստափորեան տիրական կերպարի վերակենդանացման այս փայլուն ճիգը, ու վերառնելով խորագիրը “Վէմ“ հանդէսի՝ իր վերջին թիւին մէջ Գրիգորեանի երկհատորեակին նուիրած գրախօսականին (թիւ 4, 2014), հաստատել “վերադարձի մեծ խորհուրդ“ մը: Կարելի է: Պայմանաւ որ “վերադարձ“ի այդ եզրոյթը չհամապատասխանեցնենք “հեռացած-մեկնած ու ապա վերադարձած“ի նախնական ընկալումի մը: Պայմանաւ որ անով միանգամայն ճանչնանք, հաստատենք՝ յօգուտ գործին եւ հեղինակին՝ սփիւռքածին յանձնառու Հայու տիպարը, սեփական-ազգայինի եւ արտաշխարհի սահմանին կանգնած, միանգամայն “դուրս“ին եւ “ներս“ին հաղորդ, բայց երբե՛ք չհեռացած՝ ազգային իր ինքնութենէն։

Այլապէս, անընկալուչ եւ անարդար եղած պիտի ըլլայինք աւանդական Սփիւռքի արեւմտեան կողմանց յատուկ յանձնառու այս փոքրամասնութեան հաշուին:krikorian-ara A

Գրիգորեանի գործին մէջ, խստապահանջ ընթերցողը կրնայ մատնանշել պակսող ոլորտներ. բացակայութիւնը պատմա-քաղաքական պահու սպառիչ վերլուծումի մը. կամ՝ շրջանցումը Քրիստափորի իսկ հրապարակագրական հոծ վաստակի բովանդակութեան, անոր գաղափարական աշխարհին: Այդպիսի մասնագիտական մօտեցում կարելի է հասկնալ, բայց կը կարծեմ՝ անիկա արդար չէ: Ինչպէս՝ անտեղի է գործի մը հեղինակէն պահանջել ինչ որ ինք չէ առաջադրած. կամ ինչ որ չի մտներ յայտնօրէն իր կողմէ անոր տրուած սահմաններուն մէջ: Որովհետեւ Գրիգորեանի՝ “Քրիստափոր Միքայէլեան“ով առաջադրածն ու իրագործածը՝ կենսագրական վերակենդանացում մըն է, ոգեկոչում մը՝ այս բառերու անմիջական եւ ուժեղ առումով:

Ասոր համար ալ, շահարկելով “Վէմ“ի խորագրին իմաստային շեշտումը, բայց ուղղակի՛ շրջելով զայն, կը փորձուիմ ըսել, որ Գրիգորեանի գործը, ոստնելով գրեթէ դարուկէսեան անջրպետի մը վրայէն, ի՛նք մեզի կը մատուցանէ, կը վերադարձնէ կենդանի Քրիստափոր մը եւ ժամանակաշրջան մը, ժամանակի մը ոգին՝ վառ, շարժուն, գունագեղ որմնանկարով մը, որմնանկարներու աննախընթաց շարքով մը:

Փոխանակ հմտաբան գործի մը տարազով քիչերու մատչելի ծանր ուսումնասիրութիւն մը գրելու, ան կատարած է այս մէկ ընտրանքը, վստահաբար համոզուած՝ արխիւային ու տպագիր նիւթի լեռներու տակ բանտուած, հանգած անցեալ մը վերակենդանացնելու առաջնահերթութեան, այդ անցեալը հասցնելու, աւանդելու անհաղորդ աճած սերունդներու (արդէն շուտով՝ թոռներու սերունդի մը, “[իր] “Վահան, Շահէ եւ Սանան թոռներուն“, որոնց՝ հեղինակը ձօնած է գործը): Այդ վերակենդանացումին համար գործածելով համապատասխան արտայայտամիջոցները – կենդանի ու պատկերաւոր ոճ, խմբագրում-պատումի յատուկ միջոցներ – պատում՝ ուղղակի խօսքի, երկխօսական ձեւերու ստեղծումով, եւայլն:

Եթէ ասոնք գործին չեն աւելցներ գիտական աշխատասիրութեան մը լուսապսակը, պերճանք՝ որ շատ քիչեր առիթը պիտի ունենային վայելելու, փոխարէնը՝ անոր կու տան կեանք մը, ճառագայթում մը, որուն ողբերգականօրէն կարիքը ունի մեր իրականութիւնը ամէ՛ն տեղ, ներառեա՛լ հայրենի տարածքը, ներառեա՛լ հայութեան ու հայախօսութեան տակաւին յանձնառու արեւելեան կողմանց Սփիւռքը: Անոնց մէջ ցնցելու, թօթափելու համար կարծրատիպ դարձած եւ մեզ մեր ազգային մօտիկ անցեալէն օտարող պատկերացումներ, երբեմն՝ անզգալի, դաւադիր օտարումով մը:krikorian-ara B

Այս իմաստով՝ անպայման ողջունելի պիտի ըլլար վայրկեան առաջ “Քրիստափոր Միքայէլեան“ը ունենալ իր հայերէն թարգմանութեամբ կամ տարբերակով – մինչ արդէն ընթացքի մէջ է, կ’իմանամ, անոր… անգլերէն թարգմանութիւնը:

Այս հայացումը, կարեւոր չէ՝ արեւելահայերէն թէ արեւմտահայերէն լեզուաճիւղով բայց բոլոր պարագաներուն՝ անպայմա՛ն դասական մեր ուղղագրութեամբ (արձագանգելու համար հեղինակի՝ “Նախաբան“ի մէկ հարցադրումին), միանգամայն կրնար առիթ դառնալ որոշ վերանայումներու եւ յաւելումի մը: Վերանայում՝ մի քանի գլուխներու խմբագրումին, ապա եւ՝ ստուգում-սրբագրում որոշ անձնանուններու եւ տեղանուններու: Փափաքելի պիտի ըլլար նաեւ գլուխ առ գլուխ կամ հատորի աւարտին՝ յաւելումը աղբիւրային ծանօթագրութիւններու նուազագոյն քանակի մը: Ասոնց պակասը, կը կարծեմ, կ’անիրաւէ գործը, որ, ինչպէս նշեցի, պտուղն է մատենագիտական փաստահաւաքման վիթխարի աշխատանքի մը:

Այդքանը՝ ե՛ւ հիմնաւորելու համար կարեւորագոյն յղումները, ե՛ւ առիթ տալու իսկական շահագրգռեալներու՝ որ իրենց հաշուին լծուին հետազօտական աշխատանքի: Միանգամայն հաստատելու համար երկին գիտական անվիճելի նկարագիրը, որու ամրագրումին համար անբաւարար կը մնայ Բ. հատորը փակող մատենագիտական ցանկը, նոյնիսկ՝ ծաւալուն…:

 

“ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ԵՒ ԹՈՒՐՔ ՍՈՒԼԹԱՆԸ –

ՄԵԾ ՄԱՐՏԱՀՐԱՒԷՐԸ  –

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. Հատոր

1- Մանկութիւն եւ պատանութիւն

2- Թիֆլիս-Ագուլիս-Թիֆիս

3- Քրիստափոր՝ Մոսկուայի մէջ

4- Օսմանեան կայսրութիւնը 19րդ դարուն

5- Ըմբոստացումներէն՝ մինչեւ յեղափոխութիւն

6- Քրիստափոր եւ Ժենիա

7- Հ.Յ.Դաշնակցութեան ծնունդը

8- Առաջին քայլեր

9- Բախտորոշ պահ

10- 1893էն 1897 տարիները

11- Տատեաններու միջնորդութիւնը

12- 1898ի ռազմավարական անկիւնադարձը

13- Քրիստափոր Եւրոպայի մէջ

14- “Փրօ Արմենիա“

15- “Փոթորիկ“ի գործը

16- Մեծ մարտահրաւէրը

– Վերջաբան

Բ. Հատոր

I- Ժամանակագրութիւն

II- Կենսագրութիւններ

III- Տեղանուններու բառարան

IV- Կազմակերպութիւններու եւ մամուլի բառարան

V- Օտար անուններու բառարան

VI- Մատենագիտութիւն

 

 

 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles