ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ 100¬ԱՄԵԱԿԻ ԱՌԻԹՈՎ.– ՈՒԻԼԻԸՄ  ԿԼԵՏՍԹԸՆ (1809¬1898)

0 0
Read Time:4 Minute, 35 Second

p7William_Gladstone_by_Mayal

 

ՀԱՄՕ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆ

 

«… Այսօր Արեւելքի սիրտը՝ Հայաստանն է։ ,Ծառայել Հայաստանին կը նշանակէ ծառայել քաղաքակրթութեանե ըսած է Ուիլիըմ Կլետսթըն։ Անգլիացի քաղաքագէտին ու մեծ ծերունիին այս խորունկ խօսքին եթէ կþուզէք թափանցել՝ ուսումնասիրեցէք հայ գրականութիւնը, պատմութիւնն ու կրօնը։

 «Խաւարակուռ եւ բորբոսոտ Ասիոյ խորը հայը եղած է քաղաքակրթութեան յառաջապահը, կռուելով գաղափարի մը համար, զոհուելով սկզբունքի մը համար, առանց ուրանալու իր առաքելութիւնը։

 «Հայը հերոսական Ժէսթեր ունեցաւ եւ չուզեց մեռնիլ, ու չպիտի մեռնի։ Հայաստանը պիտի ապրի։ Նորագոյն ժամանակներու մէջ հայը շարունակեց իր քաղաքակրթական դերը արժանաւորապէս»։

 

(Ֆրանքօ Նիթթի Վալէնթինի) Իտալացի մտաւորական, 1913

 

1809ին, Լիվըրփուլ քաղաքին մէջ, հարուստ ծնողք մը ունեցած է, հայրը զբաղուած է ստրկավաճառութեամբ։Տաղանդաւոր Ուիլիըմը ուսանած է Eton եւ Oxford¬ը իբրեւ հին լեզուներ եւ թուաբանութիւն, արդէն 23 տարեկանին երեսփոխան ընտրուեցաւ երեսփոխանական ժողովին մէջ։

1843-1845-ին եղած է առեւտուրի նախարար, 1856-1866-ին երեւմտական նախարար, իսկ 1868ին Անգլիոյ վարչապետ։

Ուիլիըմ Կլետսթըն արդիականացրեց Անգլիոյ սահմանադրութիւնը եւ կառավարութեան վարչական կազմը, իր որոշումով տեղի ունեցաւ դպրոցական պարտաւորիչ կրթութիւնը, իբրեւ պաշտպան ազատ առեւտուրի՝ իջեցրեց մաքսը ու տուրքը, կը պահանջէր հաւասարութիւն բոլոր ազգերուն։

Ուիլիըմ Կլետսթըն Թուրքիոյ անողոք թշնամին էր։ Ոմանք կարծեցին թէ կրօնական աններող ոգիէ մը թելադրուած էր մեծ ծերունին։ Բայց, ազատական վարչապետը կը յայտարարէր թէ ինք իսլամութեան դէմ զինուած չէ, այլ թուրք ցեղին դէմ, որուն հինգ դարու կենսագրութիւնը սփոփիչ ապացոյց մը չէր տար մարդ ըլլալու։ Գիտէր քակել բայց ոչ շինել։
p7William_Ewart_Gladstone_by_Rupert_Potter

Մեծ ծերունին եղած է բարի, վեհ ու ազնիւ եւ միակ պետական անձնաւորութիւնն որ ջանադիր եղած է քաղաքականութիւնը սրտի ու զգացումի հովանաւորութեան տակ դնել։

Երբ Սուլթան Համիտ պուլկարական ջարդերէն համառած, նոյն ծրագիրը աւելի դիւային կերպով գործադրած էր ամբողջ հայութեան վրայ, փատիշահը կը ջանար իր ախտաժէտ մարմինը հոգեւորել հայերու արիւնին մէջ, անխոնջ ծերունին 1896 Սեպտեմբերին խօսեցաւ այն հռչակաւոր ճառը, որ դղրդեց Անգլիան եւ կածկլտաց Եւրոպայի վրայ։

Օսմարիւնռուշտ խալիֆային «Մեծ Մարդասպանը» գոչեց ահաւոր ծերունին, եւ հովը ծաւալեց այդ չարաշուք անունը աշխարհի չորս ծայրերը եւ պատմութեան էջերուն մէջ։

Հայերը քրիստոնեայ ըլլալով, քրիստոնէութիւնը դարերէն ի վեր կը հանդիսանար անոնց ոգու, իտէալի, գործի առաջնորդող ուժը։

Անաստուած եւրոպացի քրիստոնեաները օգտագործելով հայու ոգու այդ գիծը՝ այս ազգի թշնամիները՝ Անգլիոյ մէջ հայուն կը ներկայացնէին որպէս ռուսասէր, Ռուսաստանի մէջ անգլիասէր, իսկ Գերմանիոյ մէջ անգլ եւ ռուսասէր։

Միայն անսխալ էին թուրքերը, անոնք գիտէին, որ բարոյախօսութիւնը այդ օրերուն Եւրոպայի առաքինութիւններու վերջին անզօր մնացորդն է։ Կոտորածներու ժամանակ,  եւ անկէ առաջ թէ անկէ ետք՝ անոնք կը ծաղրէին հայերին Եւրոպայի վրայ դրած միամիտ յոյսերը։ ¬,Հայ Դատը կը պատկանի Եւրոպայի տէրտէրներուն» ։

Ըստ ցեղակրօն դոկտ. Հայկ Ասատրեանին.-

«Թուրքիոյ քրիստոնեաների դժբախտութեան պատճառներից մէկն այն բանում էր, որ այդ օրերին անգլիական կառավարութեան գլուխը կանգնած էր հրեայ վարչապետ Տիզրայէլին 1804-1881

Պերլինի Դաշնագիրը ստորագրած եւրոպական պետական գործիչներից անգլիացի Սալիսբիւրին է թերեւս միայն տառապում Անգլիայի շահած դիւանագիտական յաղթանակի դառն, արիւնոտ այս պտուղներից։ Նրա եւ Դիզրայէլի միջեւ սկսւում է քրոստոնեայ անգլիացու եւ դաւանափոխ հրեայի ոգիների խուլ հակամարտութիւնը։

Սալիսպըրին ուզում է թէ՝ Թուրքիայի քրիստոնեաները փրկել թէ, ռուսական արշաւի առաջն առնել։ Դիզրայէլին մտահոգուած է միայն վերջինով եւ ելքը տեսնում է իսլամ տարրերի ուժեղացման մէջ՝ քրիստոնեաների հաշուին։

Տիզրայէլին լուծած էր հայոց հարցը։ Նա համաձայնուել եւ ներշնչել էր տաճիկներին՝ քրիստոնեաների աստիճանական ջնջումով վերացնել ռուսների դէպի հարաւ թափանցելու կարելիութիւնները »։p7_william-e.-gladstone

«Արեւելեան Հարց»ի շահագործման մէջ շուտով դարձաւ մէկն եւրոպական դիւանագիտութեան վարուելակերպը։ Անգլիոյ մէջ Տիզրայէլիի քաղաքական հին գործակից եւ յաջորդ Սալիւսբիւրին ըսած է։ «Բրիտանական նաւերը չեն կարող Արարատ» բարձրանալ, թէպէտ եւ հայկական ջարդերը աւելի տեղի կ՝ունենային Պոլսոյ մէջ եւ Վոսփորի ափերուն։ Իսկ Ռուսաստանի արտաքին գործոց նախարար Լոբանովի նշանախօսքը ,Հայաստանը առանց հայերու»։

Տիզրայէլի թրքասիրութիւնը աւելի եւս տկարացրեց պահպանողական կուսակցութիւնը եւ իշխանութեան գլուխ եկաւ ազատական կուսակցութեան ղեկավար Ուիլիըմ Կլետսթընը 1868-1874, 1880-1885, 1892-1894։

Ուիլիըմ Կլետսթընը կը պահանջէր Պերլինի դաշնագրի 61րդ յօդուածի գործադրումը եւ իր համար հայկական հարցը քաղաքակրութեան բարոյականի հարց էր, անոր համար կային ազատութեան արժանի տառապեալներ, որոնք պէտք է փրկուէին։

Միտքով աշխոյժ, բայց մօտ դարու մը ծանրութեան տակ ֆիզիքապէս յոգնած ու ընկճուած, քաղաքական ասպարէզէն վերջապէս քաշուեցաւ, անճարակ Ռոզպէրիին յանձնելով ազատական դահլիճը։

Մահամերձ ծերունին, վերջի րոպէին Իրլանտայի իր բարեկամներուն կը գրէր՝ թէ յաղթութիւնը կը շահին եթէ միացած մնան։

Ուիլիըմ Կլետսթընի մահուան առթիւ, Հ.Յ.Դաշնակցութեան օրկան ,Դրօշակեի թիւ 5, Մայիս 31, 1898ին կը գրէ հետեւեալը.-

«Դարերու մէջէն ճղելով Պօսիւէի որոտուն արձագանգին է կարծես որ կը հասնի հէգ մարդկութեան ականջին, Կլետսթըն կը մեռնի… Կլետսթընը մեռաւ…։

Այդ ոչ անսպասելի գուժին աշխարհ յուզուեցաւ։ ,Աշխարհի մեծ քաղաքացիեին մահը կսկծացին տնակէն մինչեւ թագակիրները, որոնք կþերեւի թէ գիտեն գնահատել լաւ բանը, բայց անընդունակ են գործադրելու։

 

Կարօտ ու ողբ ազգութիւնները, մանաւանդ մարդկային ազատութեան սկզբունքը, կորսնցուցին իրենց ամենէն անշահախնդիր ու անվեհեր ախոյեանը։

Մեռաւ «Քաջերու քաջը» ինչպէս կ՝ըսէր Ռօզպէրին, նշանակելով ապրող սերունդին «մեռնելու ուղին»։

Ոչ միայն Անգլիա այլեւ բովանդակ աշխարհ կը կորսնցնէ այն հոյակապ դէմքը որ կը փառաւորեն իրենց երկիրն ու ապրած դարը։

Ինկաւ հինաւուրց կաղնին, որուն շուքին տակ ապաւէն կը գտնէին բռնութեան տակ հեծողները, տառապողները ու լացողները»։

«Դրօշակ»ի ցաւակցական հեռագիրը տիկին Կլետսթընին։

«Մեր բուռնու խորին վիշտը հալածուած ազգերու մեծ պաշտպանի յիշատակին»։

Ըստ պատմաբան դոկտ. Ագապի Նասիպեանին։

«Տասնիններորդ դարուն, Բրիտանիոյ շահագրգռութիւնը կեդրոնացեր էր Հայկական հողերուն վրայ, որոնք իր պետական մարդոց համոզումին համաձայն, Պարսից Ծոցի վերի ռազմագիտական մասը կը հակակշռէին՝ Եփրատի եւ Տիգրիսի հովիտներուն վրայով։

… Այդ հողերը ոչ մէկ գինով պէտք էր որ ինային՝ արեւելքի մէջ իրեն գլխաւոր մրցակից պետութեան Ռուսիոյ ազդեցութեան տակ։ Բրիտանիան, մինչեւ 1914, յանձնառու մնաց Ասիոյ մէջ Օսմանեան տիրապետութեան ամբողջականութիւնը պահպանելու։

…Պատերազմը հիմնականօրէն փոխեց Բրիտանիոյ շահագրգռութեան ուղղութիւնը Հայաստանի նկատմամբ։ Քանի որ Բրիտանիան կը գտնուէր Թուրքիոյ դէմ պատերազմի մէջ, ան հոգ չըրաւ այլեւս Օսմանեան տիրապետութեան ամբողջականութիւնը պահպանելու մասին։

… Պատերազմէն առաջ, Բրիտանիան շահագրգռուել էր Հայկական երկրամասով եւ վճռակամ էր թէ՝ որեւէ գինով պէտք չէր որ իյնար ան Ռուսական ազդեցութեան տակ։ Պատերազմի ընթացքին, ան շահագրգռուեցաւ հայ ժողովուրդով, բայց ոչ անոր երկրամասով, որուն համար ինք յօժար չէր որեւէ նիւթական կամ մարդկային զոհողութիւն յանձն առնել։ Ուրեմն, հակառակ մեծ չափով անկեղծ համակրանքի, Բրիտանական քաղաքականութիւնը երբեք չեղաւ ամբողջութիւն մը, ուր թէ՛ համակրանքը եւ թէ՛ ռազմագիտական շահագրգռութիւնը իրենց տեղը գտնէին»։

 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles