ՀԱՅ­ԿԱ­ԿԱՆ ՇԹՈ­ՐԱՆ

0 0
Read Time:13 Minute, 51 Second

p12 b

 

ԳՐԻ­ԳՈՐ ԳՐԱՃ­ԵԱՆ

Լիլային

 

– Մեր տու­նը աղ­բիւ­րին ճիշդ աջ կողմն էր:

Մեր տու­նը աղ­բիւ­րէն դէ­պի վեր, հին­գե­րորդ տունն էր:

– Մենք կը բնա­կէ­ինք աղ­բիւ­րին վա­րի թա­ղը:

Հայ­կա­կան Շթո­րա­յի-Ժա­լա­լա­յի  մէջ բնա­կող­նե­րէն ո՞վ չի յի­շեր աղ­բիւ­րը, իր պարզ եւ անհ­րա­պոյր տես­քով. հա­սա­րակ խո­ղո­վակ մը, որուն շուրջ սա­կայն ստեղծ­ուած էր ամ­բողջ թա­ղա­մաս մը. իրա­րու մօտ շար­ուած միա­յարկ բնա­կա­րան­նե­րը զրկուած էին ջու­րէ եւ այդ պատ­ճա­ռաւ կախ­եալ էին աղ­բիւ­րէն եւ կապ­ուած էին անոր:

p12Հա­ւա­քա­կան կեան­քի եւ իրա­րօգ­նու­թեան իս­կա­կան պատ­կե­րը կը ներ­կա­յաց­նէր հայ­կա­կան Շթո­րա­յի փոք­րիկ գա­ղու­թը: Գի­շեր­ուը­նէ կը պատ­րաստ­ուէր տի­կին­նե­րուն յա­ջորդ օր­ուան ծրա­գի­րը` Թա­նաշ­եան­նե­րուն տու­նը հա­ւաք­ուիլ, լո­լի­կի ջու­րի պատ­րաս­տու­թեան հա­մար. Մա­նուկ­եան­նե­րուն տան մէջ խա­ղո­ղի պաս­տեղ պատ­րաս­տել. առա­ւօտ­եան սուր­ճը, ձայ­նա­ւոր ում­պե­րով ըմ­բոշխ­նել Գա­լուստ­եան­նե­րուն քով. ցո­րե­նը ընտ­րել Մի­քա­յէլ­եան­նե­րուն տու­նը, աղ­բիւր տա­նիլ ու լուալ, ապա ջա­ղացք փո­խադ­րել եւ աղալ, որ­պէս­զի ձմեռ­ուան պա­շա­րը` ձա­ւա­րը, ծե­ծա­ծը, հա­տի­կը, ալիւ­րը ստաց­ուէր:

Լի­բա­նա­նի  հո­գա­տար ֆրան­սա­կան իշ­խա­նու­թեան ներ­կա­յու­թե­նէն խրա­խուս­ուած` գաղ­թա­կան հա­յեր, որոնց մեծ մա­սը  ար­հես­տա­ւոր­ներ` դեր­ձակ, ատաղ­ձա­գործ, մե­քե­նա­գէտ եւ այլն, եկած եւ հաս­տատ­ուած էին Պե­քաա­յի հո­վի­տի գիւ­ղա­քա­ղաք­նե­րուն` Պա­ալ­պէ­քի, Ռա­յա­քի, Զահ­լէի եւ Շթո­րա­յի մէջ:

Շթո­րան իր աշ­խար­հագ­րա­կան դիր­քով` Պէյ­րութ-Դա­մաս­կոս-Պա­ալ­պէք-Ռա­շա­յա խաչ­մե­րու­կին վրայ, յա­տուկ կա­րե­ւո­րու­թիւն ու­նէր Լի­բա­նա­նի քա­ղա­քա­կան ղե­կը ստանձ­նած քրիս­տոն­եայ տար­րին եւ անոր նե­ցուկ կանգ­նող հո­գա­տար իշ­խա­նու­թեան հա­մար: Այս ան­կիւ­նէն դիտ­ուած` հա­յե­րուն ներ­կա­յու­թիւնը մե­ծա­պէս բաղ­ձա­լի էր Շթո­րա­յի տե­ղա­ցի քրիս­տոն­եայ բնակ­չու­թեան հա­մար:

Աւե­լի ուշ, Ալեք­սանտ­րէթ Սան­ճա­գի պար­պու­մով, Մու­սա լե­րան ժո­ղո­վուր­դին բնա­կու­թեան վայր կը տրա­մադր­ուէր ռազ­մա­գի­տա­կան նշա­նա­կու­թիւն ու­նե­ցող, Լի­բա­նա­նը Դա­մաս­կո­սի կա­պող մայ­րուղի­ին վրայ գտնուող Այն­ճա­րի մէջ:

Մին­չեւ 1958` Լի­բա­նա­նի առա­ջին քա­ղա­քաց­ի­ա­կան ներ­քին խռո­վու­թիւն­նե­րը, Շթո­րան իր չոր եւ առող­ջա­րար օդով կը հրա­պու­րէր գիւ­ղագ­նաց հա­յե­րը, որոնք ազ­գա­կան­նե­րէ կամ բա­րե­կամ­նե­րէ քա­ջա­լեր­ուած` կը փա­փա­քէ­ին ամէն գնով տուն մը, հո­ղա­շերտ մը ու­նե­նալ հոն: Թէ­եւ այդ դէպ­քե­րէն ետք խան­դա­վա­ռու­թիւնը պակ­սած էր, սա­կայն հա­յա­ւա­նը կը շա­րու­նա­կէր պա­հել իր ու­րոյն դի­մա­գիծն ու գո­յու­թիւնը մին­չեւ 1975-ի քա­ղա­քաց­ի­ա­կան եւ հա­մայն­քա­յին բա­խում­նե­րը:

Շթո­րան կը հրա­պու­րէր նա­եւ մտա­ւո­րա­կան զար­գա­ցում եւ հա­կում­ներ ու­նե­ցող հա­յե­րը, որոնք կու գա­յին Պէյ­րու­թէն եւ մօ­տիկ գիւ­ղե­րէն` Պար Իլ­ի­ա­սէն, Զահ­լէ­էն, Այն­ճա­րէն, մտքով ու հոգ­ւով հա­ղորդ­ուե­լու, յի­շա­տա­կե­լի ժա­մեր անց­նե­լու  շթո­րաբ­նակ  Ն. Աղ­բալ­եա­նին, Ա. Յով­հան­նէս­եա­նին, Գ. Կիւ­զէլ­եա­նին, Գ. Գու­տուլ­եա­նին եւ ու­րիշ­նե­րու հետ:

Պէյ­րու­թի մէջ աշ­խա­տող եւ ապ­րող բա­րե­կե­ցիկ հայ ըն­տա­նիք­նե­րուն հա­մար ամառ­ուան օդա­փո­խու­թիւնը մի­ջոց մըն էր հայ­րե­նի գիւ­ղին եւ հո­ղին յի­շա­տակ­նե­րուն վե­րա­դառ­նա­լու:

Դպրոց­նե­րուն փա­կու­մով` պատ­րաս­տու­թիւն կը տեսն­ուէր տան ապ­րանք­նե­րը փո­խադ­րե­լու գիւղ: Փո­խադ­րու­թեան օրը, առա­ւօտ կա­նուխ, ան­կո­ղին­նե­րու, վեր­մակ­նե­րու, սա­ւան­նե­րու կոյ­տե­րը` “տեն­կե­րը“, պատ­րաստ կը սպա­սէ­ին Զա­քա­րին “փոս­տա­յին“: Շար­ժա­վար Զա­քա­րը, եօ­թը-ու­թը ըն­տա­նիք­նե­րու տան կահ-կա­րա­սին “լեռ­նե­րու հարս“ին, “փոս­տա­յին“ տա­նի­քը բեռ­ցու­ցած` իրենց տէ­րերն ալ հե­տը առած` կը սկսէր դան­դաղ եւ դժուար մագլ­ցու­մը օձապ­տոյտ լեռ­նա­յին ճամ­բա­նե­րէն վեր: Եր­կու­քէն եր­կու­քու­կէս ժամ տե­ւող ճամ­բու ըն­թաց­քին, գիւ­ղագ­նաց­նե­րը աւե­լի եւս կը մտեր­մա­նա­յին իրա­րու: Տղա­մար­դի­կը իրենց ազ­գա­յին եւ միու­թե­նա­կան հար­ցե­րը կը ծե­ծէ­ին: Տան­տի­կին­նե­րը ձմրան պա­շա­րի պատ­րաս­տու­թեան առն­չուող իրենց ամառ­նա­յին ծրա­գիր­նե­րը կը մշա­կէ­ին. իսկ պա­տա­նի­նե­րը, պար­սա­տի­կի, “չա­թա­լի“ բաղ­կա­ցու­ցիչ մա­սե­րով զին­ուած` ամէն մէկ ծա­ռի ճիւ­ղին նա­յե­լով իրենց պատ­րաս­տե­լիք “չա­թա­լը“ կ՛ե­րա­զէ­ին ստեղ­ծել:

Լեռ­նա­յին ճամ­բուն գա­գաթ­նա­կէ­տին` Տահր էլ Պայ­տա­րի բար­ձուն­քին, Պէ­քաա­յի դաշ­տին հսկայ պաս­տա­ռը կը բաց­ուէր. հա­մայ­նա­պատ­կեր մը, զոր ճամ­բորդ­նե­րը սքան­չաց­ման խօս­քե­րով եւ խո­րունկ շուն­չով մը կը դի­մա­ւո­րէ­ին: Հե­ռուն` կա­նաչ, սրճա­գոյն, մոխ­րա­գոյն փռուած “գոր­գե­րը“, երա­զա­յին աշ­խար­հի մը դռնե­րը կը բա­նա­յին: Տղա­քը ան­մի­ջա­պէս կ՛ե­րե­ւա­կա­յէ­ին ֆութ­պոլ խա­ղալ քա­ռան­կիւն դաշ­տե­րուն վրայ կամ որ­սի եր­թալ պար­տէզ­նե­րուն մէջ:

Խիտ ծա­ռաս­տան­նե­րուն մէ­ջէն, տեղ-տեղ բա­րակ ծուխ մը կը բարձ­րա­նար, գիւ­ղա­կան լա­ւաշ հա­ցի թո­նիր­նե­րէն:

Թխուած լա­ւա­շի եւ այ­րած փայ­տի հո­տը մտքե­րուն մէջ կ՛արթնց­նէր զգա­յա­րան­նե­րէ փո­խանց­ուած նախ­կին ամ­րան յի­շա­տակ­նե­րը:

Ճամ­բորդ­նե­րը, իրենց աչ­քե­րը սե­ւե­ռած` գծագր­ուած պատ­կե­րին, ու­րա­խու­թեամբ կը վեր­յի­շէ­ին վայ­րէջ­քին վրայ գտնուող գիւ­ղե­րուն անուն­նե­րը` Մտէյ­րիժ, (ը)Ժտի­դա, Գապ էլ­ի­աս, Պար էլ­ի­աս…, մին­չեւ որ հաս­նէ­ին իրենց վերջ­նա­կան կայ­քը:

Իրենց ըն­տա­նիք­նե­րը տե­ղա­ւո­րե­լէ ետք տղա­մար­դի­կը գրե­թէ ամէն օր Պէյ­րութ կ՛իջ­նէ­ին գոր­ծի: Առա­ւօտ, շատ կա­նուխ, լու­սա­բա­ցէն առաջ, Զա­քա­րին կամ Լութ­ֆի­կին “փոս­տան“ կը հա­ւա­քէր իր ճամ­բորդ­նե­րը եւ կը տա­նէր գոր­ծի: Իսկ երե­կոյ­եան, ըն­տա­նի­քի ան­դամ­ներ, խումբ առ խումբ կանգ­նած` ճամ­բուն եզեր­քը, ու­րիշ­ներ ալ ծա­ռե­րու վրայ ելած` կը սպա­սէ­ին հայ­րիկ­նե­րուն վե­րա­դար­ձին: Ծա­ռին վրայ ել­լո­ղը կը պո­ռար.

– Հե­ռուն տե­սայ, կար­ծեմ Զա­քա­րին փոս­տան է:

Գու­շա­կո­ղը ան­պայ­ման ճիշդ չէր ըլ­լար: Ան յա­ճախ կը սխա­լէր, եր­բեմն դիտ­մամբ, կա­տա­կը իրա­կա­նու­թեան հետ խառ­նե­լով:

– Մէկ, եր­կու, երե՛ք, ասի­կա է հայ­րի­կին փոս­տան:

– Ո՛չ, քու բախտդ չբռնեց, հի­մա ես պի­տի փոր­ձեմ . մէկ, եր­կու, երեք…

Իսկ ան որ պարտ­ուէր (եւ եր­րորդ ինք­նա­շար­ժը հայ­րի­կը չբե­րէր) ստիպ­ուած էր գործ մը ընե­լու` աղ­բիւ­րէն կու­ժով ջուր տա­նե­լու տուն, փու­ռէն հաց բե­րե­լու, մայ­րա­մու­տին տան կա­զէ լապ­տե­րը վա­ռե­լու, հա­ւե­րուն կեր տա­լու …

Գիւ­ղը մնա­ցող­նե­րը ամ­բողջ օրը կը վա­յե­լէ­ին Շթո­րա­յի բա­րիք­նե­րը: Ար­շա­լոյ­սին, կաթ­նա­վա­ճա­ռը կը բե­րէր թարմ կաթ, իսկ տան կից հաւ­նո­ցէն եկող կտկտո­ցը նշան էր, թէ թարմ հաւ­կիթ­նե­րը պատ­րաստ էին: Թո­նիր­նե­րէ ելած ծուխն ու այ­րած ալիւ­րին հո­տը, լա­ւաշ հա­ցի սի­րա­հար­նե­րը կ՛ուղ­ղէ­ին դէ­պի այդ կողմ: Ան­դին չա­րա­ճի­ճի տղաք նա­խօ­րօք իրենց կող­մէ ընտր­ուած պար­տէզ մը, այ­գի մը աս­պա­տա­կե­լու աշ­խա­տան­քով կը զբա­ղէ­ին օր­ուան վեր­ջա­ւո­րու­թեան տե­ղա­ցի պա­հա­կին, “նա­թուր“ին հետ հարց ստեղ­ծե­լով:

Սո­վո­րու­թիւն դար­ձած էր նա­եւ, որ մի քա­նի ըն­տա­նիք­ներ մի­աս­նա­բար վար­ձէ­ին այ­գի մը, որուն առատ բեր­քէն բա­ժին կը հան­ուէր ազ­գա­կան­նե­րու, բա­րե­կամ­նե­րու եւ բա­րե­սի­րա­կան հաս­տա­տու­թիւն­նե­րու:

Կէ­սօ­րէ ետ­քը հան­գիս­տի ժամն էր. արե­ւու ճա­ռա­գայթ­նե­րէն խան­ձած գիւ­ղը զո­վաց­նե­լու նպա­տա­կաւ նա­խախ­նա­մու­թիւնը կը ղրկէր Պե­քաա­յի դաշ­տին հո­վը, շթո­րա­ցի­նե­րուն հա­մար` “խենթ հով“ը, որ կը բա­նար գիւ­ղի բար­տի­նե­րուն լե­զու­նե­րը: Ամ­բողջ Շթո­րան կը խշշար: Մայ­րա­մու­տին հետ, “խենթ հով“ը կը հե­ռա­նար զով եւ օդա­սուն հետ­քեր ձգե­լով իր ետին: Ընթ­րի­քէն ետք, մա­նա­ւանդ լուս­նակ գի­շե­րով, խումբ առ խումբ, երի­տա­սարդ­ներ դուրս կ՛ել­լէ­ին քա­լե­լու եւ ամ­բողջ Շթո­րան կը լեց­ուէր եր­գով ու երաժշ­տու­թեամբ:

– Գի­շերն անուշ է, գի­շերն հեշ­տա­գին …

Առաջ­նոր­դու­թեամբ դդու­մէ լապ­տեր­ներ բռնող­նե­րու, “վե­րի“ շթո­րա­ցի­նե­րու խում­բը, ման­տո­լի­նով եւ աքորտի­ո­նով զին­ուած` կը կտրէր Շթո­րա-Զահ­լէ մայր պո­ղո­տան, մի­ա­նա­լու հա­մար “վա­րի“ շթո­րա­ցի­նե­րուն, որոնց մէջ ար­ուես­տա­գէտ­ներ չէ­ին պակ­սեր: Խում­բը կ՛անց­նէր Աղ­բալ­եան կեդ­րո­նին առ­ջե­ւէն ուղղ­ուե­լով դէ­պի Այն­ճար-Դա­մաս­կոս տա­նող մայ­րու­ղին: Ինք­նա­շարժ­նե­րու եր­թե­ւե­կը չէր խան­գա­րեր “գի­շե­րաշր­ջիկ­նե­րը“, որոնց շուրջ­պա­րը ճամ­բուն մէջ­տե­ղը ուր­ուա­կան­նե­րու խորհր­դա­ւոր պատ­կեր մը կը գծէր: Հազ­ուա­դէ­պօ­րէն անց­նող ինք­նա­շարժ մը կանգ կ՛առ­նէր մին­չեւ եր­գիչ­ներն ու պա­րող­նե­րը քաշ­ուէ­ին ճամ­բուն եզեր­քը:

Գի­շե­րա­յին պտոյ­տի ել­լող­նե­րուն այլ զբօս­ման վայր մըն էր Օթել “Մա­սապ­քի“ն, ուր եւ­րո­պա­կան, արա­բա­կան երաժշ­տու­թեան կը մի­ա­նար նա­եւ հայ­կա­կա­նը:

Ամ­րան վեր­ջա­ւո­րու­թեան, ձմրան պա­շա­րի պատ­րաս­տու­թեան ըն­թաց­քին, գիւ­ղը կը պա­րուր­ուէր տե­սակ-տե­սակ հո­տե­րով` եռա­ցող լո­լի­կի, խա­շած ցո­րե­նի, հա­լած պաս­տե­ղի, մա­լե­զի, թար­խա­նա­յի:

Այ­գե­կութ­քէն ետք ար­տօն­ուած էր մտնել տե­ղա­ցի­նե­րուն այ­գի­նե­րը եւ օգտ­ուիլ մոռց­ուած ող­կոյզ­նե­րէն: Այս “ար­շաւ“ին անունն էր “պա­շաղ“*: Ճար­պիկ տղաք իրենց որ­սոր­դա­կան ար­շաւ­նե­րու ըն­թաց­քին կը հե­տա­զօ­տէ­ին այ­գի­ներն ու պար­տէզ­նե­րը. որոնց հունձ­քէն ետք, կա­րե­լի էր  “պա­շաղ“ ի եր­թալ: Որոշ­ուած օրը, պար­կե­րով զին­ուած, մեծ ու պզտիկ, կ՛ար­շա­ւէ­ին  պտու­ղի պար­տէզ­նե­րը, սո­խի, գետ­նախն­ձո­րի ար­տե­րը եւ բեռ­նա­ւոր­ուած` կը վե­րա­դառ­նա­յին տուն:

Լի­բա­նա­նի երկ­րորդ եւ աւե­լի մտա­հո­գիչ քա­ղա­քաց­ի­ա­կան տագ­նա­պին սկիզ­բը` 1975-ին, Շթո­րա­յի հա­յե­րը  կրցան ապա­հով ան­ցը­նել: Տա­րի մը ետք սա­կայն, դրա­ցի երկ­րի սահ­մա­նէն թա­փան­ցած պա­ղես­տին­եան “Եար­մուք“ զօ­րա­բա­ժի­նը, ինչ­պէս նա­եւ Պա­ալ­պէ­քի կող­մե­րէն թալ­լող ցե­ղա­խում­բեր, սկսան կո­ղոպ­տել ու աւե­րել հայ­կա­կան շէն գիւ­ղը, երբ անոր բնա­կիչ­նե­րը կը գտնուէ­ին Պէյ­րութ: Կո­ղոպ­տե­ցին գրե­թէ ամէն ինչ, նոյ­նիսկ դուռ-պա­տու­հան, սա­լա­յա­տա­կի մար­մար քա­րեր, ջու­րի խո­ղո­վակ­ներ, տան առար­կա­ներ եւ ամէն բան, զոր կա­րե­լի էր քա­կել եւ տա­նիլ: Տե­սա­րա­նը ապ­շե­ցու­ցիչ էր: Թա­լա­նող­նե­րուն հա­մար ան­պէտ նկա­տուող առար­կա­ներ` գիր­քեր, ըն­տա­նե­կան նկար­ներ, նետ­ուած էին պար­տէզ­նե­րուն մէջ: Գե­տի­նը դաշ­նա­մու­րի մը մնա­ցորդ ստեղ­նա­շա­րը կար, իսկ կա­փա­րի­չը, կը ծա­ռա­յէր որ­պէս լուա­ցա­րա­նի դուռ, տու­նը գրա­ւող նոր բնա­կիչ­նե­րուն հա­մար: Նուա­գա­րա­նին տախ­տա­կէ մնաց­եալ մա­սե­րը շատ հա­ւա­նա­բար գոր­ծած­ուած էին որ­պէս վա­ռա­րա­նի փայտ:

Անա­պա­հով վի­ճա­կը եւ տու­նե­րուն անբ­նա­կե­լի դար­ձած ըլ­լա­լու իրո­ղու­թիւնը, հայ­կա­կան Շթո­րա­յի բնա­կիչ­նե­րը մղե­ցին հե­ռու մնա­լու իրենց սի­րե­լի գիւ­ղէն: Ոմանք յա­մա­ռօ­րէն փոր­ձե­ցին վե­րա­կա­ռու­ցել  իրենց կի­սա­քանդ բնա­կա­րան­նե­րը, վե­րա­դառ­նա­լու եւ բնա­կե­լու մտադ­րու­թեամբ, սա­կայն` ափ­սոս. ամէն ան­գամ որ ժա­մա­նա­կա­ւո­րա­պէս հե­ռա­նա­յին, կո­ղոպ­տիչ­նե­րը կը վերսկ­սէ­ին իրենց աւե­րիչ արարք­նե­րը: Այս յու­սա­հա­տա­կան եւ զզուե­լի իրա­վի­ճա­կին ար­դիւնք` գիւ­ղի հայ բնա­կիչ­ներ իրենց բնա­կա­րան­ներն ու կալ­ուած­նե­րը սկսան ծա­խել, մին­չեւ որ գիւ­ղը` հայ­կա­կան Շթո­րան, հա­յա­թափ­ուե­ցաւ:

Ներ­կա­յիս կան­գուն կը մնայ Աղ­բալ­եան կեդ­րոն- մա­տու­ռը, ուր պար­բե­րա­բար պա­տա­րագ կը մա­տուց­ուի, իսկ հայ­կա­կան Շթո­րան դադ­րած է գո­յու­թիւն ու­նե­նա­լէ:

 

2011

 

  • Ցո­րե­նի այն ծո­պե­րը, որոնք ման­գա­ղով հնձուած պա­հուն գե­տին կը թա­փին. գիւ­ղին այ­րի կի­ներն եւ որ­բե­րը կը հա­ւա­քեն զա­նոնք իրենց ձմեռ­ուան պա­շա­րին հա­մար:

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles