Քաղաքացիութիւն, Տրամա Եւ Սփիւռք. Հայաստանի Առաջարկած Բնակութեան Պահանջը՝ Համեմատական Հայեցակէտով
ՀՐԱՅՐ ՊԱԼԵԱՆ
Ուշացած Մաքրութի՞ւն
2026 սեպտեմբերի սկիզբը, Հայաստանի ներքին գործոց նախարարութիւնը հանրային քննարկման ներկայացուց օրէնսդրական փաթեթ մը, որ հիմնովին պիտի փոխէ արտասահմանաբնակ ազգութեամբ հայերուն դիւրացուած քաղաքացիութիւն տրամադրելու սահմանադրական հաստատումը: Առաջին անգամ ըլլալով, պետութիւնը կ’առաջարկէ, որ սփիւռքահայերը նախքան քաղաքացի դառնալը բնակութիւն հաստատեն Հայաստան: Հեղինակները այս փոփոխութիւնը կը ներկայացնեն իբրեւ ուշացած մաքրութիւն կամ կարգապահական քայլ:
Սակայն, սփիւռքահայերուն քաղաքացիութիւն շնորհող այլ պետութիւններու փորձառութեան լոյսին տակ դիտուած, այս բարեփոխումը սովորական մաքրութիւն մը չէ: Անիկա վերստին օրակարգի վրայ կը բերէ հարցում մը, որուն ստիպուած են պատասխանել փոքրաթիւ պետութիւններ միայն՝ Իսրայէլ, Ռուանտա, Պոսնիա- Հերցեկովինա, եւ ինք՝ Հայաստան. ի՞նչ պարտականութիւն ունի պետութիւնը այնպիսի սփիւռքի մը հանդէպ, որ գոյութիւն ունի ցեղասպանութեան կամ աղէտալի այլ տրամաներու հետեւանքով:
Ի՞նչ Կը Փոխէ Օրէնքի Նախագիծը
Հայաստանի քաղաքացիութեան գործող օրէնքով (1995), օտարերկրացիներուն մեծ մասը պէտք է վերջին երեք տարին մշտապէս բնակած ըլլայ Հայաստան, ցուցաբերէ հայոց լեզուի իմացութիւն եւ Սահմանադրութեան ծանօթ ըլլայ: Ազգութեամբ հայերը ամբողջութեամբ ազատուած եղած են բնակութեան եւ լեզուի պահանջներէն՝ կարենալով քաղաքացիութիւն ստանալ արտասահմանէն դիմում ներկայացնելով եւ երբեք ոտք չկոխելով երկիր, նախքան հայկական դեսպանատան միջոցով անձնագիր ստանալը:
Ներքին գործոց նախարարութեան նախագիծը պիտի դադրեցնէ այդ ազատումը: Ազգութեամբ հայերը նախքան քաղաքացիութիւն ստանալը պիտի ունենան երկու տարուան օրինական բնակութիւն, ներառեալ 366 օրուան ֆիզիքական ներկայութիւն. իսկ Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքացի ծնողքի կամ զաւկի միջոցով դիմողները պիտի ունենան երեք տարուան բնակութիւն, ներառեալ 549 օր երկրի մէջ: Քաղաքացիութիւն ստանալու պետական տուրքը պիտի հնգապատկուի՝ հասնելով 250.000 դրամի, իսկ քաղաքացիութենէ հրաժարելու տուրքը պիտի տասնապատկուի: Նախագիծը նաեւ կը ստեղծէ յատուկ յանձնախումբ մը, որ իրաւասու պիտի ըլլայ գնահատելու, թէ արդեօք դիմորդը ներկայացուցա՞ծ է իր հայկական ծագման վերաբերեալ բաւարար ապացոյցներ:
Կառավարութեան նշած հիմնաւորումը կը հիմնուի ծաւալին վրայ. 2021-էն 2026-ի ընթացքին 110.219 անձ ստացած է Հայաստանի քաղաքացիութիւն, եւ պաշտօնեաները կը նշեն, որ էական մաս մը ունէր «անբաւարար իրական կապեր», ներառեալ անոնք, որոնք երբեք ոտք չեն դրած երկրին մէջ: Ներքին գործոց նախարար Սարգսեանը բարեփոխումը հիմնաւորած է Սահմանադրութեան 47-րդ յօդուածին նոր մեկնաբանութեամբ՝ պնդելով, որ յօդուածը միշտ ալ ենթադրած է բնակութիւն հաստատել:
Համեմատական Պատկերը I. Ժառանգութեան–Գաղթի Սփիւռքներ
Ծագումով քաղաքացիութիւն շնորհող պետութիւններուն մեծ մասը կը կառավարէ ժառանգութեան-գաղթի սփիւռքներ, բնակչութիւններ, որոնք հեռացած են մեծաւ մասամբ իրենց ընտրութեամբ՝ տնտեսական կամ կրթական կարելիութիւններու համար: Ծագումով քաղաքացիութիւն տալու անոնց դրութիւնները կը ծառայեն իբրեւ փափուկ ուժի եւ դրամական փոխանցումները քաջալերելու միջոցներ, եւ ոչ թէ իբրեւ պետական ձախողման դարմանում, եւ համապատասխանաբար կը վերաբերուին զանոնք ստեղծող պետութիւններու կողմէ:
Իտալիան ամէնէն նպատակայարմար նախադէպն է, որովհետեւ ցոյց կու տայ, թէ որքա՛ն կտրուկ կերպով ժառանգութեան-սփիւռքի դրութիւնը կրնայ սահմանափակուիլ, երբ ծաւալը վերածուի վարչական ճգնաժամի: Մինչեւ 2025-ի մարտ, իտալական jure sanguinis (արեան իրաւունքի) քաղաքացիութիւնը հասանելի էր առանց սերունդի սահմանափակման՝ 1861-էն ետք ապրած իտալացի քաղաքացիէ սերած որեւէ անձի: 366/2025 Օրէնսդրական հրամանագիրը կտրուկ կերպով մտցուց երկու սերունդի սահմանափակում: Նշուած հիմնաւորումը (հիւպատոսարանները ծանրաբեռնուելէ պաշտպանելը) կը նմանի Հայաստանի հիմնաւորման: Նոյնն է նաեւ հետեւանքը. բարեփոխումը այժմ Իտալիոյ Սահմանադրական դատարանին առջեւ է:
Իրլանտան աճը կը կառավարէ վարչարարական, եւ ոչ թէ բնակութեան դարպասի միջոցով. քաղաքացիութիւնը ինքնաբերաբար կ՛անցնի Իրլանտայի քաղաքացիի զաւկին, սակայն թոռներու սերունդը պէտք է արձանագրուած ըլլայ Արտասահմանեան ծնունդներու գրանցամատեանին մէջ. թղթաբանական պահանջ մը, որ կը զտէ ծաւալը՝ առանց ֆիզիքական ներկայութիւն պահանջելու:
Հունգարիան դիւրացուած հպատակագրութիւն կը շնորհէ արտասահմանաբնակ ազգութեամբ հունգարացիներուն՝ առանց բնակութեան պահանջի, սակայն զայն կը պայմանաւորէ հունգարերէն լեզուի իմացութեամբ:
Յունաստանը աւելի էական ցուցադրուած կապ կը սպասէ իր միասեռ համայնքներէն, ինչ որ հաճախ կը ներառէ բնակութիւն կամ փաստաթղթաւորուած համայնքային կապեր:
Լեհաստանի Karta Polaka-ն (Լեհի Քարտը) էական իրաւունքներ կու տայ առանց քաղաքացիութեան եւ առանց բնակութեան, սակայն հայրենադարձութեան միջոցով լիարժէք քաղաքացիութիւնը ընդհանրապէս տակաւին կը պահանջէ բնակութեան հաստատում:
Հնդկաստանը, իբրեւ խստագոյն ծայրայեղութիւն, երկքաղաքացիութիւն ընդհանրապէս չի թոյլատրեր. անոր «Հնդկաստանի արտասահմանեան քաղաքացի» կարգավիճակը ծաւալուն, բայց յստակօրէն ոչ քաղաքացիական վիզայի կարգ մըն է:
Այս խումբին մէջ, մուտքի խստացումը (ինչպէս Իտալիան ըրաւ) լաւագոյնս կը հասկցուի իբրեւ սովորական կարգաւորիչ սրբագրութիւն: Սփիւռքի պահանջը հայրենիքէն զգացական եւ պատմական է, եւ ոչ թէ վնասի դարմանման ուղղուած:
Համեմատական Պատկերը II. Տրամայի Ծագումով Սփիւռքներ
Պետութիւններու երկրորդ, շատ աւելի փոքր կարգ մը կը կառավարէ սփիւռքներ, որոնք գոյութիւն ունին կազմակերպուած բռնութեան գործողութեան մը հետեւանքով: Այս պետութիւններուն համար, ծագումով քաղաքացիութիւնը աւելի նուազ կը ծառայէ իբրեւ ժառանգութեան նպաստ եւ աւելի շատ՝ իբրեւ չվճարուած պարտքի ընդունում. ցրուած ժողովուրդը տուն ունի: Իսրայէլը, Ռուանտան, Պոսնիա- Հերցեկովինան, եւ ինքը՝ Հայաստանը կը գտնուին այս կարգին մէջ, եւ անոնց միջեւ պատմական օրինաչափութիւնը կը հակասէ Իտալիոյ ուղղութեան:
Իսրայէլի «Վերադարձի օրէնքը» երբեք բնակութեան նախապայման չէ ունեցած: Որեւէ հրեայ քաղաքացիութիւն կը ստանայ ինքնաբերաբար՝ ժամանման եւ հաստատուելու յայտարարուած մտադրութեան պահուն՝ առանց սպասման շրջանի, առանց նախկին բնակութեան, առանց քանակային սահմանափակման: Ժամանումէն ետք սպասման շրջանի բացակայութիւնը երկրի ներսը կը նկատուի անբաժանելի օրէնքի ծագումէն՝ Ողջակիզումէն եւ դարաւոր հալածանքներէն: Օրէնքին յառաջացուցած վէճերը վերաբերած են անոր, թէ ո՛վ կ՛որակուի իբրեւ հրեայ, եւ երբեք անոր, թէ արդեօք բնակութիւնը պէ՞տք է ըլլայ իրաւունքի նախապայման:
Ռուանտան կը ներկայացնէ ցեղասպանութենէ ետք պետութեան ամէնէն յստակ օրինակը, որ կը շարժի Հայաստանի առաջարկին հակառակ ուղղութեամբ: 1994-ի ցեղասպանութեան աւարտը յառաջացուց տասնամեակներ շարունակ փախստական եղած թութսի աքսորեալներու զանգուածային վերադարձ: Նոր կառավարութեան քաղաքացիութեան եւ հողային քաղաքականութիւնը կառուցուեցաւ այդ աքսորը բեկանելու համար. սփիւռքը կը ներկայացուէր իբրեւ ազգին հանդէպ քաղաքացիական պարտք ունեցող, եւ ոչ թէ արտօնութիւն ստացող: Ռուանտայի 2008-ի Հպատակագրութեան մասին օրէնքը աւելի առաջ գնաց երկքաղաքացիութիւնը դիւրացնելու եւ անքաղաքացիութեան հարցը լուծելու ուղղութեամբ: Հոն, ուր Հայաստանի նախագիծը կը սահմանափակէ եւ կ՛աւելցնէ ստուգման յանձնաժողով մը, Ռուանտայի ցեղասպանութենէ ետք ունեցած ընթացքը ընդլայնեցաւ եւ պարզեցուեցաւ:
Պոսնիա-Հերցեկովինան կը տրամադրէ Հայաստանի ներկայ երկընտրանքին ամէնէն ուղղակի կառուցուածքային զուգահեռը, որովհետեւ միջազգային եւ տեղական դերակատարները դիմադրեցին ճիշդ այն սահմանափակման, որ Հայաստանը այժմ կ’առաջարկէ՝ պատերազմի եւ ցեղասպանութեան պատմութեան մէջ արմատացած պատճառներով: Պոսնիոյ յետպատերազմեան շրջանակը թոյլատրեց երկքաղաքացիութիւնը, սակայն զայն պայմանաւորեց երկկողմանի համաձայնագիրներով այն պետութիւններուն հետ, ուր քաղաքացիները կը բնակէին արտասահման: Բարձր ներկայացուցիչի գրասենեակը պոսնիական իշխանութիւնները մղեց աւելի ազատական մօտեցման, որովհետեւ, ինչպէս Բարձր ներկայացուցիչ Քրիսթիան Շվարց-Շիլինկ նշեց, «պատերազմը յանգեցուցած է տարածուն սփիւռքի»: Կարճ ըսուած՝ զանգուածային տեղահանութիւն յառաջացուցած պատերազմը եւ ցեղասպանութիւնը պարտաւորեցուցին պետութեան աւելի հասանելի դարձնել քաղաքացիութիւնը, եւ ոչ թէ նուազ. սահմանափակող դրութիւն մը վարչականօրէն պիտի ամբողջացնէր այն, ինչ որ պատերազմը ըրած էր ժողովրդագրօրէն:
Պոսնիոյ օրինակը կը մտցնէ նաեւ երկրորդ առանցք մը. «ոչ-էթնիկ» քաղաքացիութեան շրջանակի միջազգային յստակ նախապատուութիւնը, որ ուղղակի հակասութեան մէջ է ազգային ծագումը ստուգող յանձնախումբ ստեղծելու Հայաստանի առաջարկին հետ: Պոսնիոյ յետպատերազմեան ղեկավարները ազգային վերահսկողութիւնը կը նկատէին պատերազմի յառաջացուցած խնդիրին մէկ մասը, եւ ոչ թէ օրինական գործիք: Հայաստանի համաթեքսթը տարբեր է. անոր դրոյթը սահմանադրական յանձնառութիւն մըն է ցեղասպանութեամբ ցրուած մէկ ազգային համայնքի հանդէպ, եւ ոչ թէ մրցակից պահանջներու միջեւ հաշտութեան համաձայնագիր: Այնուամենայնիւ, պետութիւնը կրնայ, քաղաքացիութեան օրէնքի ձեւաւորման միջոցով, վերարտադրել ցեղասպանութեան տրամային յառաջացուցած բացառումները:
Ինչո՞ւ Այս Տարբերութիւնը Կարեւոր Է Հայաստանի Բարեփոխումը Հասկնալու Համար
Ժառանգութեան-գաղթի խումբը եւ տրամայի ծագումով խումբը տարբեր հարցումներու կը պատասխանեն: Իտալիան, Իրլանտան, Հունգարիան, Յունաստանը, Լեհաստանը եւ Հնդկաստանը կը կառավարեն այն հարցը, թէ որքանո՞վ նախնիներու իրաւունքը պէտք է տարածուի նախքան վարչականօրէն անկառավարելի դառնալը: Իսրայէլը, Ռուանտան, Պոսնիան եւ Հայաստանը կը կառավարեն տարբեր հարցում մը. ի՞նչ պարտականութիւն ունի պետութիւնը ցեղասպանութեամբ ցրուած բնակչութեան հանդէպ: Իտալիոյ պատասխանը Հայաստանի հարցումին կիրարկելը կարգային սխալ է (category error), եւ օրէնքի նախագիծի քանի մը յատկանիշներ այդ սխալը կը դարձնեն իրական, եւ ոչ թէ տեսական:
Ստուգման յանձնախումբը կը թիրախաւորէ այն բնակչութիւնը, որ ամէնէն նուազ կարողութիւնը ունի զայն բաւարարելու: 1915-ի Ցեղասպանութիւնը ոչնչացուց Օսմանեան Հայաստանի քաղաքացիական, եկեղեցական եւ հողային արձանագրութիւնները, որոնք սովորաբար պիտի հաստատէին ծագման պահանջները: Լիբանանի, Սուրիոյ, Իրանի, Արժանթինի եւ Ֆրանսայի սփիւռքահայ համայնքները յաճախ ծագումը կը վերականգնեն համայնքային պատկանելիութեան եւ մկրտութեան վկայականներու միջոցով: Չնչին խարդախութեան խնդիր մը (2025-ին քսանվեց դէպք) բռնելու համար ստեղծուած յանձնախումբը կը սպառնայ վերածուիլ ապացուցողական արգելքի մը, որ ամէնէն ծանրը պիտի ազդէ ամէնէն հին, ամէնէն շատ տեղահանուած համայնքներուն վրայ: Ասիկա գրեթէ հակառակն է անոր, որուն պէտք է ձգտի ցեղասպանութեան հետեւանքները դարմանող դրոյթը:
Բնակութիւնը իբրեւ պատկանելիութեան ապացոյց ենթադրելը կը պահանջէ տեղաշարժման ազատութիւն, որ ինքնին տրաման արգիլած է: Ֆիզիքական ներկայութեան պահանջը Հայաստանէն բացակայութիւնը կը նկատէ իբրեւ տկար կապուածութեան ցուցանիշ: Կամաւոր տնտեսական գաղթի սփիւռքի համար այդ ցուցանիշը պաշտպանելի է: Ցեղասպանութեան սփիւռքի համար անիկա կը սպառնայ փակ շրջանի վերածուիլ. արեւմտահայ համայնքները գոյութիւն ունին Պէյրութ, Հալէպ, Մարսէյ եւ Պուէնոս Այրէս, եւ ոչ թէ Վան կամ Էրզրում, որովհետեւ վերադարձը անկարելի դարձած էր ճիշդ նոյն պատահարով, որ ստեղծեց սփիւռքը, եւ անոր յաջորդած աղէտներով: Այս համայնքները արմատ նետած են աքսորի մէջ՝ Հայաստանի մէջ բնակութիւնը դարձնելով ամէնէն դժուարը: 366-օրեայ ֆիզիքական ներկայութեան փորձաքարը կը սպառնայ վարչականօրէն վերահաստատել այն հեռաւորութիւնը, որ Ցեղասպանութիւնը սկիզբը պարտադրեց բռնութեամբ:
Ժամանակը աւելի կը բարդացնէ խնդիրը: Ռուանտայի եւ Պոսնիոյ ընթացքը պահպանուեցաւ կառավարութիւններու կողմէ, որոնք կը վերանորոգէին այն, ինչ որ հիմնադիր բռնութիւնը փճացուցած էր: Հայաստանի բարեփոխումը կը հասնի հակառակ պահուն. 2020-ի պատերազմէն եւ 2023-ի Ղարաբաղի ցեղային զտումէն ետք, յարաբերութիւններու կարգաւորման գործընթացի մը միջեւ, որ սփիւռքը արդէն զգուշութեամբ կը նկատէ իբրեւ նահանջ պատմական պահանջներէն: Այս պահուն սփիւռքի անպայմանական քաղաքացիութեան մուտքը սահմանափակող օրէնքը հաւանական չէ, որ նկատուի իբրեւ չէզոք խարդախութեան վերահսկողութիւն. անիկա պիտի նկատուի իբրեւ յաւելեալ ապացոյց, որ 2020-էն ետք տարածքային ազգ-պետութիւնն է, որ Փաշինեանի կառավարութիւնը այժմ կը նկատէ «իրական» Հայաստանի մաս:
Մէջբերուած ապացոյցները կրնան սխալ բան չափել. 2021-էն 2026-ի միջեւ քաղաքացիութեան 110.219 ստացումները կը համընկնին Հայաստանի ամէնէն սուր անվտանգային ցնցումներուն հետ՝ 2020-ի պատերազմը եւ 2023-ի Ղարաբաղի ցեղային զտումը: Սփիւռքահայերը, քաղաքացիութիւն ստանալով այն ատեն, երբ հայրենիքը ամէնէն շատը վտանգուած կը թուէր, ըստ էութեան կ՛ապահովեն սփիւռքի նախատեսուած դերը, եւ ոչ թէ կը չարաշահեն օրէնքի անցքը: Այս պահուն սփիւռքի անպայմանական քաղաքացիութեան մուտքը սահմանափակող օրէնքը հաւանական չէ, որ նկատուի իբրեւ չէզոք խարդախութեան վերահսկողութիւն. անիկա պիտի նկատուի իբրեւ յաւելեալ ապացոյց, որ 2020-էն ետք տարածքային ազգ-պետութիւնը, եւ ոչ թէ Ցեղասպանութեան յառաջացուցած անդրազգային ամբողջութիւնը, այն է, որ Փաշինեանի կառավարութիւնը այժմ կը նկատէ «իրական» Հայաստանի մաս:
Եզրակացութիւն
Հայաստանի առաջարկած բնակութեան պահանջը իրաւականօրէն ձեւաւորուած է ժառանգութեան-սփիւռքի տրամաբանութեամբ (Իտալիոյ վարչական կարողութեան ճգնաժամով), սակայն կը կիրարկուի տրամայի սփիւռքի բնակչութեան վրայ, որուն ամէնէն մօտ համեմատելիները՝ Իսրայէլը, Ռուանտան եւ Պոսնիան, իւրաքանչիւրը գրեթէ անպայմանական մուտքը նկատած է իբրեւ պարտաւորութիւն՝ իր ժողովուրդը պաշտպանելու պետութեան ձախողման համար: Պոսնիոյ յետպատերազմեան փորձառութիւնը ամէնէն սուր նախազգուշացումն է. անոր վերահսկիչները տասնամեակ մը անցուցին դիմադրելով ճիշդ այն սահմանափակող դարձին, որ Հայաստանի ներքին գործոց նախարարութիւնը այժմ կ’առաջարկէ, որովհետեւ տրամայէ յառաջացած սփիւռքը չի կրնար ըլլալ սովորական վարչական կարգ մը: Թէ արդեօք Հայաստանի Սահմանադրական դատարանը նոյն ձեւով պիտի դատէ՞ (եւ թէ արդեօք սփիւռքը պիտի ընդունի՞ սահմանափակուած 47-րդ յօդուածը), հաւանաբար այս պիտի որոշէ, թէ արդեօք այս բարեփոխումը պիտի յիշուի՞ իբրեւ խոհեմ մաքրութիւն, թէ՞ իբրեւ երկրորդ, վարչարարական աքսոր մը պիտի ըլլայ՝ առաջինին վրայ աւելցուած:
Պետութիւն մը, որ իսկապէս կը փորձէ քաղաքացիութեան ստացումը զտել անկեղծութեան, եւ ոչ թէ մօտիկութեան համար, ունի աւելի սահմանափակ եւ աւելի պաշտպանելի գործիք մը. ընտրական իրաւունքը (քուէարկութիւնը), եւ ոչ թէ ինքնին քաղաքացիութիւնը, կապել շարունակական ներդրման հետ: Արտասահմանէն վճարելի, եկամուտին համապատասխանեցուած չափաւոր քաղաքացիական ներդրում մը, երիտասարդ դիմորդներու համար ծառայութեան կարճ եւ մեծաւ մասամբ քաղաքացիականին հաւասարազօր տարբերակի մը հետ մէկտեղ, Հայաստանին թոյլ պիտի տար տարբերակել ժամանակաւոր եւ յանձնառու սփիւռքահայերը՝ առանց անոնցմէ պահանջելու նախ յանձնառութիւնը ապացուցել արարքի մը (վերադարձի) միջոցով, որ Ցեղասպանութիւնը եւ անոր յետցնցումները Լիբանանի, Սուրիոյ, Իրանի եւ այլուր ամէնէն դժուարը դարձուցին ճիշդ ամէնէն հին եւ ամէնէն արմատացած սփիւռքահայ համայնքներուն համար: 47-րդ յօդուածին տակ քաղաքացիութիւնը պիտի մնար այն, ինչ որ սփիւռքի երեք տասնամեակի ապաւինումը դարձուցած է զայն. միայն համազգային քուէարկութիւնը, որ բնակիչ բնակչութեան համար չի բերեր հետեւանքներ, զորս սփիւռքը չի կիսեր, պիտի կրէր փոխադարձութեան պայման: Սակայն այս բոլորը բարդ միջոցառումներ են, որոնք արժանի են առանձին քննութեան:
