ԾԱՌԸ
ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ
Յոգնած էր, յոգնած
անտառին խորքը ծուարած թագուն
այս հի՜ն ծառը ծեր…
Ճիւղերը չորցած,
տերեւներն վաղո՜ւց դալկացած, խամրած:
Գարունը արդէն հրաժեշտ տուած
անցած, գացած էր անյայտ եզրերը շէկ հորիզոնի…
Ժամանակի բութ լուծին տակ կքած,
յոգնա՜ծ էր, յոգնա՜ծ
այս հին ծառը ծեր…
Արեւի առջի բարի–լոյսն անգամ,
որ սիրոյ բոյրով պահեր կ’աւետէր
եւ հին օրերը նազով կ’օրօրէր,
հիմա դալկացած արձագանգ մ’իսկ չէր…
Այս հին ծառը ծեր
Բազում հողմերու հետ մենամարտած,
թանձրախիտ ձիւներ շալկած, պարտասած,
իր արմատները սնած ու գգուած,
կացիներու սուր հարուածներն ահեղ կուրծքին ստացած
եւ սղոցներու խռպոտ ձայները դարերով ըմպած։
Թեւերը ջարդուած,
Աղօթքը սառած,
Ապագան խաչուած․․․։
***
Բացաւ աչքերը այս հին ծառը ծեր
երազանք մը հին ապրելու համար։
Նայեցաւ վերեւ…
Ամպերն կուտակուած ահաւոր մահերգ մը երկնելու համար
պահը կ՛երգէին…
Շուրջը նայեցաւ…
Հին ընկերները չորցած, սպառած մոմերու նման
ընդհատուած երգի արձագանգ էին…
Թեքեց գլուխը…
Նայեցաւ հողին հետ ընդելուզուած իր արմատներուն,
որոնք պարտասած հողին մէջ խրուած
անցեալ երգերու բառն էին մոռցած…
Վերջին ճիգով մը ճիւղերը պարզեց
ամպերէն շատ վեր։
Աղօթեց երկար…
Բայց բառերն անկար
շուրթին քարացան…։
Հողմը երկնէր էր…
Ամպերն ահաւոր կայծակներ շալկած
բնութեան երգի նոր յորինումով
շանթերու շռայլ խուրձերով ահեղ
հռնդիւնով մը, հազար գոյներով
հողը ներկեցին…
Յոգնա՜ծ էր յոգնած այս հին ծառը ծեր․․․
Վերջին ճիգ մ՛՛ըրաւ դարաւոր գլուխը բարձր պահելու …
Բայց ո՜ւշ էր, ո՜ւշ էր,
շա՜տ ուշ էր արդէն…
Ու տատանեցաւ յոգնած ծառը ծեր…
Ու հասակովը պարթեւ եւ խրոխտ
թեքուեցաւ դանդաղ հողը գրկելու՝
յաւիտենական քունով ննջելու․․․
Եւ յանկարծ լսեց խմբերգ մը հաղորդ
–Դարերու կանչի արձագանգ մ՛ինչպէս–
«Ահա՛ մեր ուսը, ահա մեր ուսը։
Հանգչեցո՛ւր գլուխդ,
հողը տեղդ չէ՛…»
Նայեցաւ ծառը, այս հին ծառը ծեր
Իր շուրջը խմբուած, ուս–ուսի տուած մատղաշ բուներուն․․․
«Բայց ո՞վ էք», ըսաւ։
«Ուրկէ՞ էք եկած:»
Մատղաշ բուները շշուկով ըսին–
«Հի՜ն արմատներէդ,
Ռազմի կանչերէդ,
Արեւի բոյրով ճախրող բառերէդ,
Յաւերժին ձգտող խրոխտ կայծակէդ,
Մահը անարգող անխախտ հաւատքէդ»․․․
Եւ ծառը, ծառը, այս հին ծառը ծեր,
Երկրի ընդերքի աւիշը ըմպեց,
Հպարտ օրերը նորէն վերյիշեց
Յուշերու դէզէն վեհերը ընտրեց
Մատղաշ օրերու երազանքն յիշեց
Եւ․․․
Յոգնած, պարտասած գլուխը շտկեց
Եթերն անտեսեց
Հին երազներու թեւերով անտես ճախրեցաւ խրոխտ
Պատմութեան երթին, դարերու կանչին,
տուաւ լռակեաց
երգն իր հաւատքի՝
ՀԱՒԱՏՔՆ ՅԱՒԵՐԺի։
Շա՛տ սիրեցի, հակառակ հին խօսքի վերարտադրութիւն ըլլալուն:
Ծառին պէս տարիքը առած ընթերցողները վստահաբար, ինծի պէս, պիտի սրբեն արցունքի կաթիլ մը, իրենց սիրտը պիտի խլրտայ ճահիճէն յառնող, վերածնող յոյսով…
Ներսէս, ոչ տրամաբանական մղում մը, անկոտրո՛մ ձայն մը կը յուշէ՝ «ո՛չ, ասիկա՝ վերապրելու յոյսը, միայն ընթացիկ, շատ ծանօթ ու կրկնուած ազգային խօսոյթէ մը յառնող, տարեցներուն սպասած, անոնց հիին ականջը շոյող զգացական ալիք մը չէ՛…երեւի ա՛յս է, պէտք է ընդունի՛նք, մեզ պահած ու պահող, գրութեան վերջին բառին պատմակա՛ն փաստացի իրողութեան ձգտող մեր ներքին ուժականութեան բանալին»:
Շնորհակալութիւն:
Շաղիկ Մկրտիչեան
Աթէնք, 10-9-2025