Հիմնադիր Կուսակցութեան Պատասխանատուութիւնը` Պետութեան Կողքին, Ազգային Շահի Պահապան
ՌԱՖՖԻ ԱՐՏԱԼՃԵԱՆ
Հայաստանի 7 Յունիսի խորհրդարանական ընտրութիւններուն արդիւնքները եւ անոնցմէ ետք բացուած քաղաքական փուլը կը պահանջեն նոր եւ քննական քաղաքական մտածողութիւն: Այս նոր իրողութեան մէջ հիմնական հարց մը կը ծագի. ընտրական եւ ընդդիմադիր պայքարէն անդին, ի՞նչ պէտք է ըլլայ Հայաստանի Հանրապետութեան հիմնադիր կուսակցութեան` Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան, այսօրուան պատմական առաքելութիւնը:
Դարեր շարունակ հայ ժողովուրդը ապրեցաւ առանց պետականութեան: Այդ երկար ժամանակաշրջանին մեր ազգային կեանքը պահպանուեցաւ Եկեղեցւոյ, մշակոյթի, կրթութեան եւ համայնքային կառոյցներուն շնորհիւ, սակայն պետականութեան բացակայութիւնը նաեւ մեզ ենթարկեց անվերջ պատերազմներու, բռնագաղթերու եւ արտագաղթի ալիքներու: Ազգ մը կրնայ գոյատեւել առանց պետութեան, սակայն դժուար թէ կրնայ ամբողջութեամբ տնօրինել իր սեփական ճակատագիրը:
ԺԹ. դարու հայկական ազգային զարթօնքը եւ անոր յաջորդած ազգային-ազատագրական պայքարը վերափոխեցին մեր ազգային իրականութիւնը: Անոնք ձեւաւորեցին ժամանակակից հայկական ազգային գիտակցութիւնը եւ հայ ժողովուրդը դարեր շարունակ օտար տիրապետութեան տակ ապրող, պետականութիւն չունեցող պատմական ազգի վիճակէն առաջնորդեցին դէպի արդիական մշակութային ազգ, ապա դէպի քաղաքական ազգ, որ իր պետական արտայայտութիւնը գտաւ 1918-ին` Հայաստանի Հանրապետութեան ստեղծումով: Առանց այդ շարժումին, հայութիւնը հաւանաբար պիտի մնար լեզու եւ մշակոյթ պահպանած, բայց ինքնիշխան քաղաքական պետութիւն չկերտած ժողովուրդ:
Այս պատմութեան մէջ Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը առանձնայատուկ տեղ կը գրաւէ: Ան Հայաստանի մէջ գործող շարքային քաղաքական կուսակցութիւն մը չէ: Հիմնադրուած 1890-ին, Դաշնակցութիւնը առաջնորդեց ազգային-ազատագրական պայքարի վճռորոշ փուլեր, մասնակցեցաւ Առաջին Հանրապետութեան կերտման եւ դարձաւ անկախ հայկական պետականութեան հիմնադիր քաղաքական ուժը: Երբ տասնամեակներ ետք Արցախի ժողովուրդը բարձրացուց իր ինքնորոշման իրաւունքի պահանջը, Դաշնակցութիւնը նոյնպէս կանգնեցաւ այդ պայքարի առաջին շարքերուն եւ դարձաւ Արցախի Հանրապետութեան հիմնադիր քաղաքական ուժերէն մէկը:
Այս պատմական ժառանգութիւնը ներկայ դաշնակցական սերունդներուն վրայ կը դնէ պատասխանատուութիւններ, որոնք կ՛անցնին ընտրական պայքարէն, խորհրդարանական ընդդիմութենէն կամ կառավարական մասնակցութենէն անդին:
Սովորական քաղաքական կուսակցութիւնը իր տեղը կը գրաւէ ընտրողներու վստահութեամբ: Հիմնադիր կուսակցութիւնը, սակայն, իր տեղը նաեւ կը գրաւէ պատմութեան մէջ` Հանրապետութեան կերտման մէջ ունեցած իր դերակատարութեամբ: Այդ պատճառով ալ անոր պատասխանատուութիւնը չի կրնար սահմանափակուիլ միայն ընտրական քաղաքականութեամբ:
Հիմնադիր կուսակցութեան պատասխանատուութիւնը առաջին հերթին պետութեան նկատմամբ է: Անկախ այն հանգամանքէն, թէ իշխանութեան մէջ է, թէ ընդդիմութեան, ան պարտաւոր է նպաստել Հայաստանի Հանրապետութեան ինքնիշխանութեան, պետական հաստատութիւններու ամրապնդման, օրէնքի գերակայութեան եւ ազգային անվտանգութեան: Այս հիմնարար շահերը չեն կրնար դառնալ օրուան քաղաքական մրցակցութեան զոհը, որովհետեւ անոնք կը ծառայեն ոչ թէ կառավարութեան, այլ պետութեան եւ ամբողջ ազգին: Կառավարութիւնները կու գան ու կ՛երթան, իսկ պետութիւնը կը մնայ: Հիմնադիր կուսակցութեան պատմական պատասխանատուութիւնն ալ նախ եւ առաջ այդ շարունակականութիւնը պաշտպանելն է:
Վերջին տարիներուն Հայաստանի քաղաքական դաշտը խիստ բեւեռացած է, իսկ պատերազմէն ետք այդ բեւեռացումը աւելի խորացաւ: Ընդդիմութեան բնական պարտականութիւնները երբեմն շփոթի մատնուեցան պետական շահերուն հետ, մինչ իշխանութիւնը յաճախ ինքզինք նոյնացուց պետութեան հետ եւ քաղաքական հակառակորդները ներկայացուց իբրեւ պետութեան հակառակորդներ: Այս պայմաններուն մէջ հիմնադիր կուսակցութեան պատմական առաքելութիւնը կրնայ երբեմն չհամընկնիլ խորհրդարանական ընդդիմութեան անմիջական քաղաքական նպատակներուն հետ: Սակայն պատմական ժառանգութիւն կրող կուսակցութիւնը չի կրնար իր դերակատարութիւնը սահմանափակել միայն իշխանափոխութեան կամ կառավարութեան քննադատութեամբ: Ան պարտաւոր է իր իւրաքանչիւր քաղաքական քայլը գնահատել աւելի լայն չափանիշով` հարց տալով, թէ ան արդեօք կը ծառայէ՞ Հայաստանի Հանրապետութեան պետական կարողութեան, միջազգային դիրքին, համահայկական համախմբուածութեան եւ երկարաժամկէտ ազգային շահերու ամրապնդման:
Այս տարբերութիւնը յստակ պահելը անհրաժեշտ է, մանաւանդ որովհետեւ Դաշնակցութիւնը միայն Հայաստանի մէջ գործող կուսակցութիւն չէ: Ան համազգային կազմակերպութիւն է, որ ներկայ է սփիւռքի բազմաթիւ գաղութներուն մէջ եւ կը գործէ ամբողջ անդրազգային հայկական տարածքին մէջ: Հետեւաբար անհրաժեշտ է տարբերակել անոր երկու տարբեր դերերը:
Առաջինը` կուսակցութիւնը որպէս խորհրդարանական քաղաքական ուժ, որ ունի լիարժէք իրաւունք մրցելու ընտրութիւններուն, քննադատելու իշխանութիւնը եւ առաջարկելու այլընտրանքային քաղաքականութիւն:
Երկրորդը` որպէս Հանրապետութեան հիմնադիր կուսակցութիւն եւ համահայկական կազմակերպական ներկայութիւն ունեցող ազգային շարժում, անոր առաջնահերթութիւնը Հայաստանի պետականութեան, ինքնիշխանութեան եւ ազգային հաստատութիւններու ամրապնդումն է` անկախ այն հանգամանքէն, թէ ո՛վ կը կազմէ կառավարութիւնը, ինչպէս նաեւ աշխարհասփիւռ հայութեան կազմակերպուածութեան, կենսունակութեան եւ յարատեւ զարգացման նպաստելը: Ինչպէս վերջերս գրած էի «Մէկ դրօշ, բայց ի՞նչ կը նշանակէ «համահայկական»-ը յօդուածին մէջ, «համահայկական»-ը պէտք է հասկնալ ոչ թէ որպէս տրուած իրողութիւն, այլ որպէս շարունակաբար կառուցուող ազգային-քաղաքական գործընթաց:
Պետութեան եւ կառավարութեան միջեւ էական տարբերութիւն կայ: Կառավարութիւնները ժամանակաւոր են, իսկ Հանրապետութիւնը մնայուն ազգային հաստատութիւն է: Ան իր ժողովրդավարական օրինականութիւնը կը ստանայ իր քաղաքացիներէն, բայց իր պատմական առաքելութեամբ կը ծառայէ հայկական պետականութեան շարունակականութեան եւ ամբողջ հայ ազգի երկարաժամկէտ քաղաքակրթական գոյատեւման:
Հետեւաբար, երբ գործող կառավարութեան քաղաքականութիւնը կը հակասէ իր պատմական սկզբունքներուն, հիմնադիր կուսակցութիւնը բնականաբար կրնայ ձգտիլ իշխանափոխութեան: Սակայն իշխանափոխութիւնը չի կրնար դառնալ անոր հիմնական առաքելութիւնը: Ան պարտաւոր է իր իւրաքանչիւր քաղաքական քայլը չափել ոչ միայն անոր ընտրական արդիւնքով, այլ նաեւ անոր ազդեցութեամբ` Հայաստանի Հանրապետութեան պետական կարողութեան, միջազգային հեղինակութեան, ազգային համերաշխութեան եւ երկարաժամկէտ ազգային շահերուն վրայ:
Հոս է, որ երբեմն կրնայ լարուածութիւն յառաջանալ կուսակցութեան երկու դերերուն միջեւ: Որպէս խորհրդարանական ընդդիմութիւն, Դաշնակցութիւնը բնականաբար կը ձգտի փոխել այն կառավարութիւնը, որ, իր համոզումով, կը շեղի ազգային շահերէն:
Սակայն որպէս Հանրապետութեան հիմնադիր կուսակցութիւն, ան նաեւ ունի այլ պատասխանատուութիւն մը` ապահովելու, որ այդ պայքարը չթուլացնէ այն Հանրապետութիւնը, որուն կերտման ի՛նքն իսկ նպաստած է: Հիմնադիր կուսակցութիւնը ստեղծուած չէ միայն կառավարութիւններ փոխելու, այլ նախ եւ առաջ Հանրապետութիւն կերտելու եւ պահպանելու համար:
Այս հարցը նաեւ աւելի խոր մտածումի կը հրաւիրէ: Եթէ երբեւէ հիմնադիր կուսակցութեան պատմական առաքելութիւնն ու խորհրդարանական քաղաքականութեան պահանջները իրարու հետ բախին, պէ՞տք է արդեօք անպայման շարունակէ գործել ընտրական մրցակցութեան տրամաբանութեամբ:
Կամ կրնա՞յ որոշ հանգամանքներու մէջ աւելի մեծ ազդեցութիւն ունենալ Հանրապետութեան, ազգային շահին եւ իր հիմնարար արժէքներուն ծառայող թեկնածուներուն ու քաղաքական ուժերուն նեցուկ կանգնելով, առանց ինքն ուղղակի ընտրապայքարի մէջ մտնելու: Այս հարցը դիւրին պատասխան չունի եւ բազմիցս արծարծուած է, սակայն արժանի է լուրջ քննարկման:
Կառավարութիւնները ժամանակաւոր են, իսկ Հանրապետութիւնը` մնայուն: Հիմնադիր կուսակցութիւնը կը տարբերի միւս քաղաքական ուժերէն այն բանով, որ իր առաջին հաւատարմութիւնը պէտք է ըլլայ ոչ թէ իշխանութեան կամ ընդդիմութեան, այլ Հանրապետութեան, ազգային շահին եւ անոր երկարաժամկէտ ապագային նկատմամբ:
