Ապրուած Օրեր

Կելիպոլի հայկական թաղամասը ՌԱՖՖԻ ԱՐՏԱԼՃԵԱՆ «Ապրուած օրեր» անունը նոր չէ: 1948-ին նոյն անունով լոյս տեսած է Արմէն Գարոյի գիրքը: Այս գրութիւնները անոր շարունակութիւնը չեն, այլ` ուրիշ ժամանակի ու սերունդի ապրուած օրեր: Տարիներու ընթացքին կուտակուած այս յուշերը իմ կեանքիս պատառիկներն են, բայց նաեւ` մեր հաւաքական հայկական կեանքէն համեստ մաս մը: Անոնց մէջ կան օսմանահայ ընտանիքիս համն ու հոտը, սփիւռքեան ու հայաստանեան իրականութիւնները, հինը` նորին կողքին: Այս ամառ որոշեցի սկսիլ գրի առնել զանոնք: Յուսամ` անոնց մէջ դուք ալ ձեզմէ բան մը գտնէք: Ամէն սփիւռքահայ ընտանիք ունի պատմութիւններ եւ յիշողութիւններ, որոնք դուրսէն լսողներուն երբեմն անհաւատալի կը թուին: Մեր ընտանիքին առաջին երկու սերունդները ժամանակ չգտան զանոնք գրի առնելու: Բարեբախտաբար անոնք բանաւոր աւանդութեամբ սերունդէ սերունդ փոխանցուեցան մինչեւ ինծի: Այսօր, սակայն, կը գիտակցիմ, որ որդիս անոնց մեծ մասը այլեւս չի գիտեր: Այդ պատճառով կը զգամ, թէ պարտք ունիմ ժամանակ գտնելու եւ զանոնք հայերէնով գրի առնելու: Եթէ ես չգրեմ, անոնք սփիւռքի 3-րդ սերունդին հետ պիտի կորսուին: Ահա անոնցմէ մէկը: Մայրական մեծ մայրս` Ազատուհի Գալֆայեան, ծնած է 14 սեպտեմբեր 1915-ին, Կելիպոլի հայկական թաղամասի թիւ 54 տան մէջ, Բարսեղ եւ Կուտցի Արութեաններուն դուստրը: Ան ծնաւ դարաւոր հայկական համայնքի մը մէջ, որուն արմատները պատմաբաններ կը հասցնեն մինչեւ բիւզանդական ժամանակները: Համաշխարհային Ա. պատերազմէն առաջ շուրջ 1200-1500 հայեր կ՛ապրէին Կելիպոլի մէջ` Սուրբ Թորոս եկեղեցւոյ շուրջ կազմելով կենսունակ համայնք մը: Այսօր այդ հայկական աշխարհէն գրեթէ ոչինչ մնացած է: Եկեղեցիները, դպրոցները եւ գերեզմանատուները անհետացած են, իսկ անոնց գոյութիւնը կը վկայեն միայն արխիւներու մէջ պահպանուած փաստաթուղթերը, հին լուսանկարները եւ վերապրողներուն յիշողութիւնները: Համաշխարհային Ա. պատերազմէն առաջ Կելիպոլիի շուրջ 1200-1500 հայ բնակիչները կեդրոնացած էին Սուրբ Թորոս եկեղեցւոյ շուրջ: Դարեր շարունակ Կելիպոլը տունը եղած էր բազմաթիւ հայ ընտանիքներու, որոնցմէ մէկն ալ Արութեաններն էին: Ի տարբերութիւն Օսմանեան կայսրութեան տարածքին ապրող անհամար հայ ընտանիքներու, Արութեանները Կելիպոլի մէջ վերապրեցան Ցեղասպանութեան տարիները: Սակայն անոնց ճակատագիրը պիտի որոշուէր պատերազմին յաջորդող տարիներուն: Երբ Համաշխարհային Ա. պատերազմը աւարտեցաւ եւ Դաշնակից գրաւող ուժերը հասան Կելիպոլ, անոնց ֆրանսացի հրամանատարը իր բնակութեան համար յարմար տուն մը կը փնտռէր: Մեծ մօրս` Ազատուհի Գալֆայեանի ականատես վկայութեան համաձայն, քաղաքը շրջելէ ետք անոր աչքը ինկաւ Արութեաններուն ընդարձակ տան վրայ: Ան առանց երկմտելու զայն գրաւեց իբրեւ իր բնակարանը: Իսկ Բարսեղ եւ Կուտցի Արութեանները, իրենց զաւակներուն հետ միասին, ստիպուեցան լքել իրենց օճախը եւ բնակիլ կից ախոռին մէջ: Կուտսի խանումին համար այս ստորացումը անտանելի էր: Ինչպէս ինք պատմած էր իր աղջկան` Ազատուհիին, իսկ մեծ մայրս` իր հերթին մօրս, Կուտսի խանում վերջապէս որոշեց, որ այլեւս բաւական էր: Օր մը ան թունաւորեց ֆրանսացի հրամանատարին այն թանկագին կատուն, զոր ան ամէն օր գուրգուրանքով կը փայփայէր եւ իր գիրկը կ՛առնէր: Ան երբեք զղջումով չէր պատմեր այս դէպքը: Ընդհակառակը, կը պատմէր այն հանդարտ հպարտութեամբ, որ միայն իր արժանապատուութիւնը չզիջած կին մը կրնար ունենալ: Ըստ մեծ մօրս, հրամանատարը կատղեցաւ: Ան անմիջապէս հրամայեց Արութեան ընտանիքին արտաքսումը Կելիպոլիէն: Անոնք նաւ դրուեցան եւ աքսորուեցան դէպի Աղեքսանդրիա, Եգիպտոս, իրենց ետին ձգելով այն քաղաքը, ուր իրենց ընտանիքը սերունդներ շարունակ ապրած էր: Եւ այսպէս, մայրական ընտանիքս հեռացաւ Կելիպոլիէն, որ Արեւելեան Թրակիոյ հայկական ու քրիստոնէական կարեւորագոյն բնակավայրերէն մէկն էր: Ոչ թէ Ցեղասպանութեան պատճառով, որուն ընթացքին Օսմանեան կայսրութենէն բռնի հեռացան անհամար հայ ընտանիքներ, այլ` աքսորի մը ճամբով, որ սկիզբ առաւ պատերազմով, օտար գրաւումով եւ Կուտցի խանումի յանդուգն արարքով, որ զիրենք հեռացուց իրենց տունէն, քաղաքէն ու կեանքէն: Կուտցի խանում այլեւս երբեք չվերադարձաւ Կելիպոլ: Ան մահացաւ Աղեքսանդրիոյ մէջ 1952-ին եւ այսօր կը հանգչի Շաթպիի հայկական գերեզմանատան մէջ` հեռու այն քաղաքէն, ուր ծնած էր եւ կը կարծէր, թէ պիտի ծերանար: Մինչեւ իր կեանքին վերջը «ախսըզ» մնաց: Մայրս կը պատմէ, թէ ամէն Նոր տարուան գիշեր իր ատամներով ընկոյզ կը կոտրէր: Տասնամեակներ շարունակ Կելիպոլը գոյութիւն ունէր միայն մեր ընտանեկան յիշողութիւններուն մէջ: Ապա, գրեթէ մէկ դար անց, պատմութիւնը անսպասելիօրէն արձագանգեց: 2002-ին մեծ հօրս` Տիրան Գալֆայեանի մահէն երկու տարի ետք, ծնողքս ութսունեօթը տարեկան մեծ մայրս Լոս Անճելըսի թրքական հիւպատոսարան տարին: Ան կը պատրաստուէր Միացեալ Նահանգներու քաղաքացի դառնալու, եւ իրեն անհրաժեշտ էր ծննդեան վկայականի մը պաշտօնական պատճէնը: Ծնողքիս մեծ զարմանքին, հիւպատոսարանի պաշտօնեան համակարգիչին միջոցով մուտք գործեց թրքական քաղաքացիական արխիւները եւ քանի մը վայրկեան ետք անոնց յանձնեց մեծ մօրս ծննդեան վկայականին վաւերացուած պատճէնը: Տարիներ անց, օր մը հայրենադարձ մօրս Երեւանի տունը գացած էի տոլմա ուտելու: Զրոյցի ընթացքին, կարծես պատահմամբ, ան յիշեց այդ դէպքը, ապա պահարանէն հին ծրար մը հանեց եւ ինծի երկարեց: Ներսը մեծ մօրս ծննդեան վկայականին վաւերացուած պատճէնն էր` 1915-ին Կելիպոլի մէջ կատարուած ծննդեան արձանագրութեամբ: Փաստաթուղթը պարզ էր: Անոր վրայ արձանագրուած էին` մեծ մօրս անունը, ծննդեան թուականը, ազգութիւնը, ծննդավայրը եւ հասցէն` Տուն թիւ 54, Կելիպոլ: Այդ մէկ տողը հարիւր տարուան հեռաւորութենէն կը հաստատէր մայրական ընտանիքիս մէկ կողմի պատմութիւնը: Ութսունեօթը տարի անցած էր: Հայկական թաղամասը այլեւս գոյութիւն չունէր: Անոր 1200 հայ բնակիչները վաղուց ցրուած էին աշխարհի չորս կողմերը եւ կամ կոտորուած: Իսկ Կուտսի խանում արդէն կէս դար առաջ հանգչած էր Աղեքսանդրիոյ մէջ: Սակայն այդ փխրուն փաստաթուղթը վերապրած էր: Այսօր այդ ծննդեան վկայականը պարզապէս պաշտօնական փաստաթուղթ մը չէ: Ան թերեւս վերջին պաշտօնական վկան է, որ կը հաստատէ, թէ ժամանակին Կելիպոլի հայկական թաղամասին մէջ, Տարտանելին նայող բարձունքին վրայ գտնուող թիւ 54 տունը Բարսեղ Արութեանի հայ ընտանիքին օճախն էր: Տարիներէ ի վեր սովորութիւն դարձած է ամառնային արձակուրդիս մէկ մասը անպայման անցընել Յունաստանի Սալոնիքի մօտ գտնուող Հալքիտիքի թերակղզիին վրայ, ուր մտերիմ բարեկամներ ունիմ: Ամէն անգամ, երբ դէպի Եգէական ծովը կը նայիմ, անբացատրելի ծանօթութիւն մը կը զգամ: Այդ զգացումը դժուար է բառերով նկարագրել: Թերեւս անիկա Արեւելեան Թրակիայէն ու Զմիւռնիայէն ինծի հասած մայրական ժառանգութեան արձագանգն է: Կամ գուցէ` Կուտցի խանումին աննկուն հոգիէն ինծի հասած լուռ ժառանգութիւնը, որ Արեւելեան Թրակիոյ յունական ափին մէջս կը տրոփէ: Մեր տունը օսմանահայու տուն էր: Անոր մէջ արեւմտահայերէնի կողքին կը հնչէին` յունարէնը, ֆրանսերէնը, թրքերէնը եւ անգլերէնը: Մայրական մեծերս երբեք «միայն արեւմտահայերէն խօսեցէք»-ի մտահոգութեամբ կաշկանդուած չէին: Անոնք իրենց կենցաղով, կրթութեամբ եւ աշխարհայեացքով խորապէս միջերկրածովեան եւ եւրոպական մշակոյթի մարդիկ էին: Այդ ինքնութիւնը իրենց համար երբեք ցուցադրութիւն չէր, այլ` բնական վիճակ մը: Այդ պատճառով ալ անոնք Լիբանանի 1970-ական թուականներու «մաքուր արեւմտահայերէն»-ի ուղղամիտ մթնոլորտին մէջ քիչ մը «թօաֆ» կը թուէին: Տիկին Ազատը ճանչցողները ըսածս կը հասկնան: Թէ պատմութիւնը կը յիշէ՞ ֆրանսացի հրամանատարն ու իր կատուն, այսօր այլեւս էական չէ: Բայց քանի դեռ Կուտցի խանումին պատմութիւնը կը պատմենք, Տուն թիւ 54-ը պիտի շարունակէ ապրիլ: Է՛յ վալլա՜հ:

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

Ապրուած Օրեր

Ա. Կելիպոլի Տուն Թիւ 54

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

Սրբութեան Լուսաւոր Շողը` Ս.Իգնատիոս Մալոյեան

Երկար Ապրի Փաշինեանին «Ժողովրդավարութիւնը». Բանտերը Կը Լեցուին Դիմատետրեան Քննադատներով

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է