ԱՆԿԱԽՈՒԹԵԱՆ ՔՈՒԱՆԹԱՅԻՆ ԷԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆԸ. ՇԱՀԱՄԻՐԵԱՆԻ ԵՒ ԱՄԵՐԻԿԵԱՆ ԱՆԿԱԽՈՒԹԵԱՆ ՏԵՍԼԱԿԱՆՆԵՐԸ

 

Մուրատ Մանուկեան

mouradmanoukian@gmail.com

ՀԱՅՐԵՆԻՔ – Բացառիկ թիւ 1

 

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Սոյն յօդուածը կը ներկայացնէ ամերիկեան (Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ) եւ հայկական անկախութեան զուգադրական քննութիւն մը՝ կիրարկելով քուանթային էաբանութիւնը քաղաքական վերլուծութեան մէջ: Կեդրոնանալով Շահամիր Շահամիրեանի «Որոգայթ Փառաց»-ին եւ ամերիկեան անկախութեան հիմնադիր բնագիրներուն վրայ՝ ուսումնասիրութիւնը կը բացայայտէ, թէ ինչպէ՛ս ինքնիշխանութեան գաղափարը, պատմական ու միջավայրային տարբեր պայմաններու բերումով, կրնայ ըլլալ վերադրուած, անորոշ կամ խտացուած։

Վերոնշեալ քաղաքական բազմաշերտ վիճակները կը վերլուծուին քուանթային հասարակագիտական յարացոյցով։ Փոխկապակցուածութիւն (entanglement), վերադրութիւն (superposition), չափում (measurement), փլուզում/խտացում (collapse) եւ ապաներդաշնակութիւն (decoherence) հասկացութիւններու հայեցակարգային կիրառմամբ անկախութիւնը կը ներկայացուի որպէս դինամիկ, ոչ վերջնական, եւ շարունակաբար վերաչափուող քաղաքական գործընթաց շրջանցելով գծային պատմագրութեան սահմանափակումները:

Այս վերլուծական հեռանկարին հիման վրայ կ՛եզրակացուի, որ անկախութեան ճակատագիրը պայմանաւորուած է ոչ միայն գաղափարական հասունութեամբ, այլ նաեւ այն համակարգային միջավայրով, ուր քաղաքական միտքը կը փորձէ վերածուիլ պատմական իրականութեան. հետեւաբար՝ սոյն ուսումնասիրութիւնը կը հիմնաւորէ քուանթային-հասարակագիտական էաբանական մօտեցման անհրաժեշտութիւնը՝ անկախութեան քաղաքական դինամիկան ոչ-գծային կերպով բացատրելու համար։

ԲԱՆԱԼԻ ԲԱՌԵՐ

Ինքնիշխանութիւն, Քուանթային հասարակագիտութիւն, Շահամիր Շահամիրեան, «Որոգայթ Փառաց», Անկախութիւն, Վերադրութիւն (Superposition), Փոխկապակցուածութիւն (Entanglement), Ներդաշնակութիւն (Coherence), Անորոշութիւն (Uncertainty), Կանխորոշապաշտական (Deterministic), Ապաներդաշնակութիւն (Decoherence), Օրէնքի գերիշխանութիւն, Համադրական մտածողութիւն, Քաղաքական երեւակայութիւն, Չափում (Measurement), Փլուզում/Խտացում (Collapse)

ՆԵՐԱԾԱԿԱՆ

Ամերիկեան անկախութեան 250-ամեակը, որպէս պատմաժամանակային եզակի դիտակէտ, առիթ կու տայ վերարժեւորելու անկախութիւնը ոչ միայն որպէս հիմնադիր դրուագ, այլ որպէս շարունակաբար վերաչափուող եւ վերաձեւաւորուող քաղաքական ու իմացական վիճակ։ Քառորդ հազարամեակ մը սոսկ ժամանակագրական հանգրուան չէ․ ան քաղաքակրթական հեռաւորութիւն մըն է, որ կը թոյլատրէ ժողովուրդներուն իրենց հիմնադիր գաղափարները դիտարկել պատմական խորքային հեռաւորութենէն՝ գնահատելով անոնց կենսունակութիւնը եւ ժամանակի ընթացքին ենթարկուած փոխակերպումները։ Այս պատմաժամանակային հեռաւորութիւնը կը մղէ մեզ անկախութիւնը ըմբռնելու ոչ թէ որպէս փակուած դրուագ, այլ որպէս շարունակաբար վերաձեւաւորուող գործընթաց։

Այս վերաիմաստաւորման շրջանակին մէջ յօդուածի առանցքը կը հիմնուի միտումնաւոր անհամաչափ բաղդատութեան մը վրայ՝ ամերիկեան պետականութեան շարունակականութեան եւ հայկական անկախութեան ընդհատուող հետագծին միջեւ։ Նպատակը փորձառութիւններու մեքենական նոյնացումը չէ, այլ գաղափարական հարթակի մը ստեղծումը, ուր կարելի կը դառնայ վերամտածել ինքնիշխանութեան, ազատութեան, օրինաւորութեան եւ հաւաքական յիշողութեան հիմնարար հարցերը՝ դուրս գալով գծային, կանխորոշապաշտական պատմագրութեան սահմաններէն։

Նման գաղափարական հարթակի ձեւաւորումը կը պահանջէ համապատասխան տեսական գործիքակազմով վերլուծութիւն մը, որ հնարաւորութիւն կ’ընծայէ պատմական եւ քաղաքական բարդ փոխազդեցութիւնները բազմաշերտ ու անկանխատեսելի տրամաբանութեամբ ընկալելու համար։ Այդ վերլուծութիւնը կը հիմնուի քուանթային հասարակագիտական մտածողութեան մեթոտաբանութեան վրայ, որ կը մերժէ պատմական անխուսափելիութեան կանխավարկածը եւ կը փորձէ ըմբռնել քաղաքական կարգի ոչ-գծային կազմաւորումը։ Անորոշութիւն (uncertainty), վերադրութիւն (superposition), դիտորդի ազդեցութիւն (observer effect) եւ փոխկապակցուածութիւն (entanglement) հասկացութիւններու կիրառմամբ քաղաքական կեանքը կը ներկայացուի որպէս հաւանականական դաշտ, ուր իրադարձութիւնները կը ձեւակերպուին ոչ միայն ներքին կամքով, այլ նաեւ դիտարկման, միջավայրային ճնշումներու եւ արտաքին ճանաչման փոխազդեցութեամբ:

Այս տեսանկիւնէն դիտուած՝ համաշխարհային հայկական իրականութեան մէջ ամերիկեան անկախութեան տարեդարձը սոսկ պատմագրական յիշատակում չէ, այլ բազմակիզակէտային քաղաքական փորձառութիւն մը, ուր տարբեր պետական շրջանակներու մէջ ապրող հայերը կը վերաիմաստաւորեն քաղաքացիական պատկանելիութեան եւ ազգային ինքնութեան փոխյարաբերութիւնը։ Անկախութեան տօնակատարութիւնը այստեղ կը դառնայ ոչ միայն ընդունուած պետական կարգի հաստատում, այլ նաեւ պատմական ընդհատման եւ կորուստի գիտակցութեան հետ խաչաձեւուող յիշողութիւն։ Ճիշդ այս խաչաձեւման մէջ ամերիկեան փորձառութիւնը կը ծառայէ որպէս զուգադրական հայելի՝ բացայայտելով թէ՛ ընդհանրութիւններ, թէ՛ տարբերութիւններ հայկական անկախութեան պատմական հետագծին հետ։

Հայկական այս երկարատեւ եւ ընդհատուած անկախութեան տեսլականը ունի նաեւ իր վաղ եւ համակարգային գաղափարական ձեւակերպումը։ Այդ ձեւակերպման ամենակեդրոնական արտայայտութիւնը կը գտնենք Շահամիր Շահամիրեանի «Որոգայթ Փառաց»-ին¹ մէջ՝ որպէս հայկական սահմանադրական արդի մտածողութեան վաղ եւ համակարգային արտայայտութիւն։ ժամանակագրական առումով այս գործը կը համընկնի կամ մասնակիօրէն կը նախորդէ որոշ արեւմտեան սահմանադրական ձեւակերպումներու եւ կը դառնայ ոչ միայն պատմական աղբիւր, այլ նաեւ տեսական հանգոյց, ուր կը խտանան անկախութեան, ինքնիշխանութեան եւ քաղաքական երեւակայութեան հարցադրումները։

Այս պատմական յենակէտը թոյլ կու տայ յստակեցնել այն տեսական խաչմերուկը, ուր կը հանդիպին սոյն ուսումնասիրութեան մէջ ներառուած մտաւոր հոսանքները։ Թէեւ Շահամիրեանի քաղաքական մտածողութիւնը, ամերիկեան անկախութեան գաղափարական ակունքները եւ քուանթային հասարակագիտական մօտեցումները առանձին-առանձին քննուած են արդի գրականութեան մէջ, սոյն ուսումնասիրութիւնը առաջին անգամ կը համադրէ այս երեք հարթութիւնները մէկ միասնական վերլուծական շրջանակի մէջ՝ դիտարկելով անկախութիւնը որպէս ոչ-գծային, յարացոյցային քաղաքական գործընթաց։

Այս զուգադրական վերլուծական շրջանակը իր լրիւ իմաստը կը ստանայ, երբ զայն դիտենք երկու հակադիր պատմաքաղաքական բեւեռներու լոյսին տակ՝ մէկ կողմէ ամերիկեան փորձառութիւնը, ուր անկախութեան գաղափարը համեմատաբար արագ խտացուեցաւ կայուն պետականութեան մէջ, եւ միւս կողմէ հայկական տեսլականը, ուր նոյն ձգտումը երկար ժամանակ մնաց հաւանականական վիճակի մէջ։ Այս համեմատութիւնը իր տեսական խորութիւնը կը ստանայ քուանթային էաբանական մօտեցումէն, որ կը պահանջէ յստակ մեթոտաբանութիւն սահմանելու համար այն վերլուծական սկզբունքները, որոնց հիման վրայ անկախութիւնը պիտի ըմբռնուի որպէս հաւանականական եւ ոչ-գծային քաղաքական գործընթաց։

ՄԵԹՈՏԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ

Սոյն ուսումնասիրութիւնը կը կիրառէ քուանթային հասարակագիտական յարացոյցը որպէս էաբանական վերլուծական շրջանակ՝ խուսափելով բնագիտական օրինաչափութիւնները մեքենաբար կամ պարզունակ կերպով քաղաքական դաշտ փոխադրելէ։ Այս համատեքստին մէջ կարեւոր է յստակեցնել, որ քուանթային հասկացութիւնները կը բացայայտեն քաղաքական իրականութեան էաբանական կառոյցը՝ ուր վերադրութիւնը, փոխկապակցուածութիւնը եւ ապաներդաշնակութիւնը ո՛չ թէ փոխաբերութիւններ են, այլ քաղաքական գոյատեւման իրական յատկանիշներ։

Այս էաբանական դիրքորոշումը կը նշանակէ, որ ուսումնասիրութեան նպատակը բնագիտական օրէնքները հասարակութեան վրայ պարտադրելը չէ, այլ քաղաքական իրականութեան քուանթային բնոյթը բացայայտելը՝ ընդունելով անորոշութիւնը, ոչ-գծայնութիւնը եւ փոխկապակցուածութիւնը իբրեւ հիմնարար կառուցուածքներ։ Այսպիսով, քուանթային մօտեցումը կը սահմանէ ուսումնասիրութեան տեսական շրջանակը՝ մերժելով կանխորոշապաշտական պատմագրութիւնը։

Այս տեսական հիմքին վրայ՝ սոյն մեթոտը անկախութիւնը կը դիտարկէ որպէս վիճակներու կառուցուածքային կայացում, ուր քուանթային լեզուն կը ներկայանայ իբրեւ գոյաբանական վերակազմաւորում՝ ընդգծելով միջավայրային պայմանաւորուածութիւնն ու դիտորդի ազդեցութիւնը քաղաքական ձեւի ամրագրման մէջ։ Վերլուծական ընթացքը կը բաղկանայ գաղափարական ներուժի սահմանումէն, միջավայրային «չափման» պայմաններու բացայայտումէն եւ քաղաքական մարմնաւորման դիտարկումէն՝ պահպանելով պատմագիտական վերլուծութեան ինքնուրոյնութիւնը։

«Չափումը» այստեղ ո՛չ թէ ֆիզիքական դիտարկում է, այլ հաւաքական ընկալում, հաստատութենական գործողութիւն եւ միջազգային վաւերացում, որոնք միասնաբար կը սահմանեն քաղաքական իրականութիւնը։ Այս իմաստով դիտորդը բազմաշերտ է՝ ներառելով թէ՛ ներքին (հիմնադիր հաւաքականութիւններ, քաղաքացիներ) եւ թէ՛ արտաքին (այլ պետութիւններ, միջազգային համակարգ) դերակատարները՝ համապատասխանաբար։ Այս համատեքստին մէջ պէտք է շեշտել, որ քաղաքական դաշտին մէջ «դիտորդը» երբեք չէզոք չէ. դիտարկման արարքը ինքնին կը փոխէ համակարգի վիճակը՝ «չափումը» վերածելով քաղաքական ազդեցութեան գործողութեան, որ անխուսափելիօրէն կը ներգործէ իրադարձութիւններու հետագիծին վրայ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԵԶՐԵՐ

Վերլուծութեան յաջորդող հանգրուաններուն մէջ կիրարկուող քուանթային հասկացութիւնները պէտք է ընկալել հետեւեալ սահմանումներով.-

Coherence (Ներդաշնակութիւն) – Այն համակարգային համեմատաբար կայուն վիճակը, ուր գաղափարները, հաստատութիւնները եւ դերակատարներու վարքագիծերը իրարու հետ համահունչ են եւ փոխադարձաբար կը զօրացնեն ընդհանուր արժեհամակարգը՝ ապահովելով քաղաքական շարունակականութիւն։

Collapse (Փլուզում / Խտացում) – Այն գործընթացը, որով բազմահաւանական ելքերու դաշտէն մէկ հաւանականութիւն կը գերակշռէ եւ կը վերածուի գործնական իրականութեան։

Decoherence (Ապաներդաշնակութիւն) – Այն գործընթացը, որով ներքին կամ արտաքին ճնշումներու հետեւանքով համակարգի ներդաշնակութիւնը կը քայքայուի։

Deterministic (Կանխորոշապաշտական) – Այն պատկերացումը, ըստ որուն պատմական զարգացումները նախօրօք որոշուած են պատճառահետեւանքային անխզելի շղթայով։

Entanglement (Փոխկապակցուածութիւն) – Այն խորքային փոխազդեցութիւնը, ուր տարբեր դերակատարներու կամ համակարգերու վիճակները այնպէս են իրարու առնչուած, որ մէկուն փոփոխութիւնը կը ներգործէ միւսներուն վրայ։

Measurement (Չափում) – Այն գործողութիւնը, որով համակարգի վիճակը կը որոշուի, սակայն այդ որոշումը ինքնին կը ներգործէ համակարգին վրայ։

Observer (Դիտորդ) – Այն անհատը կամ հաւաքականութիւնը, որ կը դիտարկէ քաղաքական համակարգ մը եւ իր դիրքորոշումով կը ներգործէ անոր ընթացքին վրայ։

Observer Effect (Դիտորդի ազդեցութիւն) – Այն երեւոյթը, որով դիտարկումը ինքնին կը փոխէ քաղաքական զարգացման ընթացքը։

Superposition (Վերադրութիւն) – Այն վիճակը, երբ համակարգ մը միաժամանակ կը պարունակէ քանի մը տարբեր հաւանական ելքեր։

Uncertainty (Անորոշութիւն) – Այն վիճակը, ուր ապագայ զարգացումները կարելի է մեկնաբանել միայն հաւանականութիւններու դաշտով։

Վերոնշեալ եզրերը պիտի կիրառուին վերլուծութեան ընթացքին՝ թոյլ տալով համեմատել ամերիկեան եւ հայկական փորձառութիւնները ոչ թէ որպէս գծային պատմութիւններ, այլ որպէս քուանթային դինամիկայի տարբեր դրսեւորումներ։

ԱՆՈՐՈՇՈՒԹԵՆԷՆ ԴԷՊԻ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹԻՒՆ

1776-ի Ամերիկեան Անկախութեան Հռչակագիրը ձեւակերպեց քաղաքական օրինաւորութեան հիմնարար շրջադարձ մը։ Ան գործեց որպէս խթանիչ գործողութիւն՝ գաղութները տեղափոխելով քաղաքական վերադրութեան անորոշ վիճակէն, ուր միաժամանակ գոյութիւն ունէին բրիտանական հպատակութեան եւ անկախ ինքնութեան հաւանականութիւնները, դէպի ինքնիշխան պետականութեան իրագործուած կարգավիճակ։

Այս քաղաքական շրջադարձը քուանթային էաբանական բնոյթով կարելի է ըմբռնել որպէս համակարգային «չափում», որ արագօրէն խտացուց հաւանականական դաշտը մէկ գերակշռող իրականութեան մէջ։ Իշխանութեան աղբիւրը վերասահմանուեցաւ․ ան այլեւս չէր բխեր աստուածային նախախնամութենէն կամ ժառանգական գերիշխանութենէն, այլ կառավարուողներուն համաձայնութենէն։ Թէեւ այս գաղափարը իր ժամանակին ո՛չ ինքնաբերաբար ընդունելի էր եւ ո՛չ ալ համընդհանուր, այնուամենայնիւ անիկա գործեց որպէս յարացոյցի խախտում՝ վերակազմակերպելով քաղաքական օրինաւորութեան հորիզոնը։

Քաղաքական օրինաւորութեան այս յարացոյցի խախտումը սահմանափակ չմնաց ներքին համակարգով եւ ունեցաւ ոչ-տեղային հետեւանքներ։ Ամերիկեան յեղափոխութեան ալիքները ներգործեցին Լատինական Ամերիկայի, Եւրոպայի եւ աւելի ուշ՝ Ասիոյ ու Ափրիկէի ազատագրական շարժումներուն վրայ։ Թէեւ այդ շարժումները հազուադէպօրէն կրկնեցին ամերիկեան նախատիպը, անոնք ընդունեցին ժողովրդական գերիշխանութեան եւ սահմանադրական կառավարման լեզուն։  Քուանթային էաբանութեամբ՝ մէկ համակարգի «չափումը» փոխեց բազմաթիւ այլ համակարգերու վարքագիծը ։

Այս համաշխարհային արձագանգներու լոյսին տակ՝ Ամերիկեան Յեղափոխութիւնը կարելի է դիտարկել որպէս ազգային սահմաններէն անդին տարածուող ազդանշանային խախտում մը համաշխարհային քաղաքական կարգին մէջ։ Այն բացայայտեց, որ գաղափարները որոշ պայմաններու ներքոյ կրնան վերակազմակերպել իրականութիւնը եւ խարխլել կանխորոշապաշտական (deterministic) պատկերացումները։

Այս պատմական եւ տեսական նշանակութեան շարունակութեան մէջ, այսօր անկախութեան հռչակագրի ժառանգութիւնը կը գտնուի վերադրուած վիճակի մէջ։ Այն միաժամանակ կը ներշնչէ ազատութեան ձգտումներ եւ կը յառաջացնէ հիասթափութիւններ՝ ներքին բեւեռացման, տնտեսական անհաւասարութեան եւ արտաքին հակասութիւններու պայմաններուն մէջ։ Քուանթային դիտանկիւնէն այս կը դրսեւորէ ապաներդաշնակութիւն, ուր միջավայրային «աղմուկը» կը թուլացնէ սկզբնական ազդանշանի յստակութիւնը՝ առանց զայն ամբողջովին վերացնելուն։

Այդուհանդերձ, հիմնարար յարացոյցը կը շարունակէ գործել որպէս գաղափարական յենակէտ։ Ազատութեան իտէալները կը մնան ոչ թէ անշարժ կէտեր, այլ հաւանականականութեան դաշտեր, որոնք կը պահանջեն շարունակական դիտարկում եւ վերաչափում։

Ամերիկեան փորձառութեան այս քուանթային ըմբռնումը հիմք կը հանդիսանայ հայկական տեսլականի վերլուծութեան համար. եթէ ամերիկեան պարագային «չափումը» համեմատաբար արագ խտացում յառաջացուց, հայկական պարագային նոյն գաղափարական ներուժը երկար ժամանակ մնաց վերադրուած վիճակի մէջ։

ՇԱՀԱՄԻՐ ՇԱՀԱՄԻՐԵԱՆ ԵՒ ԼՈՒՍԱՒՈՐՈՒԹԵԱՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՏԵՍԼԱԿԱՆԸ

Ամերիկայի անկախութեան 250-ամեակը ունի յատուկ եւ բազմաշերտ խորհուրդ՝ ոչ միայն ամերիկեան պետականութեան պատմութեան, այլ նաեւ համաշխարհային անկախական մտքի զարգացման տեսանկիւնէն։ Այս յոբելեանը կարելի է դիտարկել երկակի ժառանգութեան լոյսին տակ՝ միաժամանակ ընդգծելով ամերիկեան ազատագրական փորձառութիւնը եւ հայ ժողովուրդի դարաւոր ինքնորոշման ձգտումը։ Այս երկկիզակէտային դիտանկիւնին մէջ ամերիկեան օրինակը հայ մտաւորականութեան համար կը դառնայ հայելային հորիզոն՝ ոչ որպէս մեքենական կրկնութեան ենթակայ նախատիպ, այլ որպէս զուգադրական քննութեան մտածողութեան մեկնակէտ։

Այս զուգադրական դիտանկիւնը իր ամբողջ խորութիւնը կը բացայայտէ ԺԸ. դարու պատմական իրադրութեան լոյսին տակ․ մինչ ամերիկեան շարժումը արմատաւորուած էր Նոր Աշխարհի աշխարհագրական, տնտեսական եւ ռազմական իրականութեան մէջ, ԺԸ. դարու հայկական անկախութեան ձգտումը մեծաւ մասամբ կը գոյանար որպէս մտաւորական ալիք։ Այդ մտաւորական ալիքը կը տարածուէր սփիւռքեան առեւտրական եւ մտաւորական ցանցերու, նամակագրութեան, տպագրութեան եւ գաղափարական միջնորդաւորուած հաղորդակցութիւններու միջոցով՝ առանց պետական տարածքի, միասնական զինուորական ուժի կամ հաստատութենական ինքնավարութեան անմիջական յենարանի։ Այս պայմաններուն մէջ հայ քաղաքական երեւակայութիւնը կը գտնուէր մշտական անորոշութեան եւ վերադրեալ (superposed) վիճակի մէջ՝ հաւանականական դաշտի պայմաններուն մէջ, ուր անկախութեան գաղափարը միաժամանակ կը գոյատեւէր որպէս իրական պահանջ եւ որպէս դեռ չմարմնաւորուած հաւանականութիւն։

Այս մտաւորական եւ պատմական համատեքստին մէջ Շահամիր Շահամիրեանը կը յայտնուի որպէս բացառիկ պատմական կերպար։ Ան չսահմանափակուելով Լուսաւորական գաղափարներու պարզ փոխանցումով, ձեռնարկեց ինքնիշխանութեան համակարգային ձեւակերպման՝ նպատակադրելով տեսական նախապատրաստութիւն մը այն պետականութեան համար, որ տակաւին գոյութիւն չունէր։ Թէեւ Շահամիրեանը ծանօթ էր Լուսաւորութեան դարաշրջանի հիմնական մտածողներուն՝ Լոքին, Մոնթեսքիէոյին եւ Ռուսոյին գաղափարներուն, ան այնուամենայնիւ չվերարտադրեց արեւմտեան նախատիպերը, այլ զանոնք վերաձեւաւորեց հայկական պատմական յիշողութեան, քաղաքական փորձառութեան եւ ազգային կարիքներուն համապատասխան։

Այս տեսլականը իր ամենահամակարգուած եւ խտացուած արտայայտութիւնը կը գտնէ «Որոգայթ Փառաց»-ին մէջ։ 1783-ին (կամ ըստ որոշ տուեալներու՝ 1788-89-ին)² Մատրասի (Հնդկաստան) մէջ հրատարակուած այս գործը կը ներկայացնէ ոչ միայն հայ իրականութեան, այլեւ համաշխարհային մտաւոր պատմութեան եզակի փաստաթուղթ մը։ Անիկա սահմանադրական նախագիծ մըն է՝ կազմուած տակաւին գոյութիւն չունեցող հայկական պետականութեան համար։ Այս հանգամանքը Շահամիրեանի նախաձեռնութիւնը կը դարձնէ արմատապէս նորարարական․ պետականութիւնը այստեղ չի դիտարկուիր որպէս նախապայման, այլ որպէս նպատակ, որուն կարելի է հասնիլ գաղափարական կազմակերպուած նախապատրաստութեամբ։ Այս իմաստով պետականութիւնը կը պատկերացուի որպէս հաւանականական դաշտի մէջ կանխատեսուող, բայց տակաւին չխտացած կարգավիճակ։

«Որոգայթ Փառաց»-ի այս կառուցուածքային նախագիծը կ՛ենթադրէ պետականութեան ըմբռնումի արմատական վերաիմաստաւորում մը, ուր ներուժային պետականութիւնը ոչ թէ պատմական բացակայութիւն է, այլ արժէքային եւ կարգաբանական այլակերպ գոյութիւն։ Այս իմաստով, Շահամիրեանի նախագիծը կը ներկայանայ ոչ թէ իբրեւ բացակայ պետութեան փոխարինող երազանք, այլ քաղաքական իրականութեան նախակազմակերպուած բնատիպ մը․ գաղափարական այնպիսի ձեւաւորում, որ կրնայ նախորդել իր հաստատութենական ու ֆիզիքական մարմնաւորումին եւ սպասել միջավայրային համընկնման ու պատմական «չափման»՝ իր վերջնական խտացման համար:

«Որոգայթ Փառաց»-ը միաժամանակ կը ծառայէ որպէս ազգային-ազատագրական ծրագիր եւ անոր տեսական հիմնաւորումը։ Այն կը շեշտադրէ օրէնքի գերիշխանութիւնը, սահմանադրական կառավարումը եւ քաղաքացիական հաւասարութիւնը այն ժամանակաշրջանին մէջ, երբ հայ ժողովուրդը բաժնուած էր կայսրութիւններու միջեւ եւ զուրկ էր քաղաքական ինքնավարութեան իրագործուած ձեւէ։ Այս ամբողջ կառուցուածքը, քուանթային էաբանութեամբ ըմբռնուած, կը ներկայանայ որպէս քաղաքական հաւանականական համակարգ, որ կը գոյատեւէր վերադրուած վիճակի մէջ՝ սպասելով համապատասխան պատմական «չափման»։

Վերոնշեալ տեսական եւ պատմական համադրութիւնը կը բացայայտէ ամերիկեան եւ հայկական փորձառութիւններու խորքային զուգահեռ մը։ Երկու պարագաներուն ալ անկախութեան գաղափարը նախ ձեւաւորուեցաւ որպէս տեսլական եւ գաղափարական համակարգ, ապա միայն ստացաւ քաղաքական իրագործման հնարաւորութիւն։ Սակայն, մինչ ամերիկեան պարագային արտաքին եւ ներքին պայմանները համընկան՝ արագ խտացնելով այդ հաւանականութիւնը կայուն պետականութեան մը մէջ, հայկական պարագային միջավայրային ապաներդաշնակութիւնը (decoherence) երկար ժամանակ կասեցուց այդ գործընթացը։ Այդ ապաներդաշնակութիւնը միայն արտաքին ճնշումներու հետեւանք չէր․ համակարգին ներսը գործող դասակարգային եւ աւանդական կառոյցներու՝ եկեղեցիի, մելիքութիւններու եւ այլ իշխանական միաւորներու անմիաբանութիւնը յաճախ կը խանգարէր գաղափարական ներդաշնակութեան (coherence) կայացման եւ կը դժուարացնէր հաւաքական կամքի խտացումը մէկ միասնական քաղաքական ուղղութեան շուրջ։

ԳԱՂԱՓԱՐԱԿԱՆ ԱԿՈՒՆՔՆԵՐԸ ԵՒ ՔՈՒԱՆԹԱՅԻՆ ԷԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆԸ

Շահամիրեանի սահմանադրական տեսլականը ամբողջական կերպով ըմբռնելու համար անհրաժեշտ է դիտարկել այն բազմաշերտ գաղափարական միջավայրը, ուր այն ձեւաւորուեցաւ։ «Որոգայթ Փառաց»-ը իր կառուցուածքով կը խարսխուի տարբեր աղբիւրներու համադրութեան վրայ։ Ան կը միախառնէ աստուածաշնչական բարոյականութիւնը, հայոց պատմական փորձառութիւնն ու բարոյախոսական ժառանգութիւնը, հռոմէական իրաւունքի որոշ սկզբունքներ եւ Եւրոպական Լուսաւորութեան քաղաքական մտածողութիւնը։ Այս բազմաղբիւր բնոյթը գործը կը ներկայացնէ որպէս համադրական ստեղծագործութիւն, այլ ոչ թէ փոխառական նախագիծ։

Այդ բազմաշերտ գաղափարական դաշտին մէջ ակնյայտ է Եւրոպական Լուսաւորութեան հիմնական ուղղութիւններուն ազդեցութիւնը՝ Լոքեան բնական իրաւունքներու ուսմունքը, Մոնթեսքիէոյի իշխանութիւններու բաժանման սկզբունքը եւ Ռուսոյի հանրային կամքի տեսութիւնը ներգործած են «Որոգայթ Փառաց»-ի տրամաբանական կառուցուածքին վրայ։ Սակայն այդ ազդեցութիւնները չեն դրսեւորուիր իբրեւ պարզ վերարտադրութիւն։ Շահամիրեանը զանոնք կը ներգրաւէ, կը վերաձեւաւորէ եւ կը տեղայնացնէ հայկական պատմական յիշողութեան, ազգային ինքնագիտակցութեան եւ քաղաքական պահանջներուն համահունչ։ Արդիւնքը ինքնատիպ սահմանադրական տեսլական մըն է, ուր արտաքին ներգործութիւնները կը վերածուին ներքին ձեւակերպման։

Նկարագրուած այս համադրական գործընթացը, քուանթային հասարակագիտական դիտանկիւնէն դիտուած, կը ներկայացնէ գաղափարական վերադրութեան (superposition) վիճակ, ուր Շահամիրեանը կը գործէր գաղափարական վերադրութեան վիճակի մէջ։ Ան միաժամանակ կը մտածէր իրական եւ դեռ գոյութիւն չունեցող պետութեան մասին, ներկայի ճնշումներուն եւ ապագայի ազատութեան միջեւ ձեւաւորելով երկակի հորիզոն։

Այս քուանթային էաբանութեան հիման վրայ՝ ամերիկեան եւ հայկական փորձառութիւններու միջեւ ձեւաւորուող զուգահեռը կը բացայայտէ անկախութեան գաղափարի համընդհանուր, սակայն ոչ միատեսակ բնոյթը։ Երկու պարագաներուն ալ տեսլականը նախ կը ձեւաւորուի որպէս մտային եւ արժէքային կառոյց, ապա միայն կը ստանայ պատմական իրագործման հնարաւորութիւն։ Տարբերութիւնը կը բխի ոչ թէ գաղափարներու որակէն, այլ այն միջավայրային պայմաններէն, որոնք կամ կը թոյլատրեն այդ «չափումը», կամ կը խոչընդոտեն զայն։ Այս պայմաններու համակարգային տարբերութիւնը կը բացայայտուի երկու փորձառութիւններու պատմական հետագծերուն մէջ։

ՄԻՋԱՎԱՅՐԱՅԻՆ ԱՊԱՆԵՐԴԱՇՆԱԿՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ԻՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄ

Ամերիկեան եւ հայկական անկախութեան փորձառութիւններու միջեւ հիմնական տարբերութիւնը կը բացայայտուի ոչ միայն գաղափարական հարթակի վրայ, այլեւ այն միջավայրային պայմաններուն մէջ, որոնք որոշիչ եղան այդ գաղափարներու քաղաքական իրագործման համար։ Քուանթային հասարակագիտական լեզուով արտայայտուած՝ այս տարբերութիւնը կարելի է բնորոշել որպէս միջավայրային ապաներդաշնակութեան (decoherence) տարբեր մակարդակներու հետեւանք։

Այս տեսական տարբերութիւնը յստակօրէն կը դրսեւորուի ամերիկեան պարագային, ուր աշխարհագրական մեկուսացումը եւ Ատլանտեան ովկիանոսի պաշտպանիչ տարածութիւնը նուազեցուց արտաքին միջամտութիւններու անմիջականութիւնը։ Այս հանգամանքը թոյլ տուաւ նորաստեղծ քաղաքական համակարգին պահպանել գաղափարական ներդաշնակութիւն (coherence) անկախութեան հռչակման յաջորդող ճգնաժամային տարիներուն ընթացքին։ Ներքին ինքնակառավարման փորձառութիւնը, տնտեսական ինքնաբաւութեան որոշ աստիճանը եւ արտաքին դաշինքներու գոյութիւնը գործեցին որպէս կայունացնող գործօններ՝ նպաստելով քաղաքական հաւանականութիւններու խտացմանը հաստատուն պետականութեան մը մէջ։ Այսպէս, միջավայրային ներդաշնակութիւնը դարձաւ ամերիկեան պետականութեան կայացման հիմնական պայմանը։

Հայկական պարագային, ընդհակառակը, նոյն միջավայրային գործօնները արմատապէս տարբեր ձեւով դրսեւորուեցան։ Հայկական տարածքները գտնուեցան բազմակի կայսրութիւններու շահերու բախման կէտին վրայ, ինչ որ արգելակեց քաղաքական ներդաշնակութեան կայացումը։ Անկախութեան գաղափարը ստիպուած էր գոյատեւել առանց պաշտպանիչ աշխարհագրութեան, առանց համախմբուած զինուորական ուժի եւ առանց կայուն արտաքին ճանաչման։ Այս պայմաններուն մէջ, քաղաքական տեսլականը կը պահպանուէր որպէս հաւանականական վիճակ՝ բազմիցս ենթարկուելով արտաքին «չափման», որ յաճախ կը յանգեցնէր ոչ թէ խտացման, այլ տարրալուծման։

Այս քուանթային առումով նկարագրուած միջավայրային պայմանները կը բացատրեն, թէ ինչու ամերիկեան անկախութիւնը վերածուեցաւ հաստատութիւններու շարունակական համակարգի, մինչ հայկական անկախութեան փորձերը դրսեւորուեցան ընդհատումներով։ Առաջին Հանրապետութիւնը (1918–1920) եւ 1991-ի անկախութիւնը կը ներկայացնեն քաղաքական խտացման վճռորոշ պահեր։ Մինչ առաջին Հանրապետութիւնը արագօրէն ենթարկուեցաւ ապաներդաշնակութեան եւ ընդհատուեցաւ, 1991-ի պետականութիւնը, հակառակ տարածաշրջանային անկայունութեան եւ անվտանգային լուրջ սպառնալիքներուն, կը շարունակէ դիմագրաւել այդ ճնշումները՝ պահպանելով իր գոյատեւման հետագիծը։

Նկարագրուած այս պատմական փորձառութիւնները քուանթային մեկնաբանութեամբ չեն նշանակեր գաղափարական ձախողում։ Անոնք կը վկայեն, որ քաղաքական գործընթացները չեն որոշուիր միայն ներքին կամքով կամ մտաւոր հասունութեամբ։ Անոնք պայմանաւորուած են այն միջավայրային հաւանականական դաշտով, ուր գաղափարները կը գտնուին իբրեւ ներուժային ձեւաւորումներ եւ կը ձգտին որոշարկուիլ որպէս իրականութիւն։ Այս իմաստով հայկական անկախութեան պատմութիւնը կը բացայայտէ ոչ թէ գաղափարական թերութիւն, այլ համակարգային անհամընկնում գաղափարական պատրաստուածութեան եւ միջավայրային պայմաններու միջեւ։

Այս համատեքստին մէջ նկարագրուած անհամընկնումը չի նուազեցներ Շահամիրեանի տեսլականի տեսական խորութիւնը․ ընդհակառակը՝ կը շեշտէ անոր յարացոյցային նորարարութիւնը։

ՇԱՀԱՄԻՐԵԱՆԱԿԱՆ ՅԱՐԱՑՈՅՑԸ. ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ՏԵՍՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ՔՈՒԱՆԹԱՅԻՆ ԿԱՆԽՈՒՄԸ

Շահամիր Շահամիրեանի «Որոգայթ Փառաց»-ը կարելի չէ սահմանափակել որպէս Լուսաւորութեան արեւմտեան գաղափարներու արտացոլում։ Այն կը ներկայացնէ ինքնատիպ յարացոյցային կառոյց մը, որ իր ժամանակի պայմաններուն մէջ արդէն կը նախանշէ քաղաքական տեսութեան այնպիսի ուղղութիւններ, որոնք միայն դարեր անց, մասնաւորաբար ժամանակակից քաղաքական եւ քուանթային հասարակագիտական տեսութիւններու մէջ, պիտի ստանային ակադեմական ամբողջական ձեւակերպում։

Այս յարացոյցային նորարարութիւնը աւելի յստակ կը բացայայտուի, երբ զայն ընթերցենք ոչ միայն պատմական, այլեւ քուանթային-հասարակագիտական դիտանկիւնէն եւ համակարգենք երեք փոխկապակցուած առանցքներու շուրջ։

Առաջին առանցք՝ Ինքնիշխանութիւնը որպէս Հաւաքական Փոխկապակցուածութիւն (Entanglement)

Դասական հասարակական պայմանագրի տեսութիւններուն մէջ պետութիւնը կը մեկնաբանուի որպէս ինքնաբաւ անհատներու կամքերու գումար։ Շահամիրեանի մօտ ինքնիշխանութիւնը կը ձեւաւորուի որպէս փոխկապակցուած ամբողջութիւն։ Անհատը գոյութիւն ունի քաղաքական-բարոյական փոխազդեցութեան դաշտի մէջ, կազմելով միասնական համակարգ, ուր իւրաքանչիւր քաղաքացիի վարքագիծը ազդեցութիւն ունի ամբողջութեան կայունութեան վրայ։ Այսպիսով ինքնիշխանութիւնը գումարային չէ, այլ յարաբերական եւ համակցական երեւոյթ։ Քուանթային էաբանութեամբ՝ ասիկա փոխկապակցուած համակարգ է, ուր մասերը չեն կրնար մեկնաբանուիլ իրարմէ անկախ։

Երկրորդ առանցք՝ Օրէնքի Գերիշխանութիւնը որպէս Անորոշութեան Կարգաւորում (Measurement/Collapse)

Եթէ առաջին առանցքը կը սահմանէ ինքնիշխանութեան ներքին կառուցուածքը, ապա երկրորդը կը վերաբերի այդ կառուցուածքին կայունացման գործառոյթին ։ Միապետական կամայական իշխանութիւնը կը ստեղծէ քաղաքական անորոշութիւն, ուր որոշումները կախեալ են անհատական կամքէ եւ ենթակայ են անկանխատեսելիութեան։ Շահամիրեանի սահմանադրական նախագիծը կը ձգտի այս անորոշութիւնը կարգաւորել օրէնքի միջոցով։ Օրէնքը կը դառնայ այն «չափման» սկզբունքը, որ կը հաստատէ կայունութիւն, կանխատեսելիութիւն եւ օրինաւորութիւն։ Այս մօտեցումը համահունչ է ժամանակակից իրաւունքի գերիշխանութեան գաղափարին եւ կանխաւ կը նախանշէ անոր հետագայ տեսական զարգացումները։

Երրորդ առանցք՝ Ներուժային Պետականութիւն եւ Վերադրութիւն (Superposition)

Ինքնիշխանութեան փոխկապակցուած ըմբռնումը եւ օրէնքի միջոցով անորոշութեան կարգաւորումը կը ձեւաւորեն այն տեսական հենքը, որուն վրայ կը հիմնուի երրորդ եւ ամենայեղափոխական առանցքը՝ Շահամիրեանի պետականութեան տեսլականի ձեւակերպումը այնպիսի պայմաններու մէջ, երբ այդ պետութիւնը փաստացի գոյութիւն չունէր։

Հայաստանը միաժամանակ կը գոյանար որպէս ճնշուած քաղաքական ու պատմական իրականութիւն եւ որպէս ազատ ու ապագայ հանրապետական նախագիծ։ Քուանթային հասարակագիտական դիտանկիւնէն այս վիճակը կարելի է բնորոշել որպէս երկարաձգուած քաղաքական վերադրութիւն՝ գաղափարական նախակայունացում մը, որ կը նախորդէ հաստատութենական մարմնաւորման։

 

Այս իմաստով «ներուժային պետականութիւն»-ը չի նշանակեր պարզապէս չիրականացած քաղաքական ծրագիր։ Այն կը բնութագրէ գոյութեան առանձնայատուկ եղանակ մը, ուր պետութիւնը կը ներկայանայ որպէս արժէքային, իրաւաքաղաքական եւ հաւաքական կամքի կառուցուածք՝ առանց տակաւին ունենալու տարածքային կամ հաստատութենական ամբողջական մարմնաւորում։ Այս վիճակը էաբանական բացակայութիւն չէ, այլ այլակերպ ներկայութիւն․ պետութիւնը կը գոյատեւէ գաղափարական եւ կանոնակարգային հարթակին մէջ՝ իբրեւ կառուցուածքային հնարաւորութիւն, որ կը սպասէ միջավայրային համընկնման իր պատմական խտացման համար։

Այս երկակի վիճակը ժամանակաւոր անցում չէր, այլ տեւական կառուցուածք, որ կը պահպանուէր ազգային յիշողութեան, մշակութային հաստատութիւններու եւ սփիւռքեան ցանցերու մէջ։ Վերադրութիւնը, հետեւաբար, այստեղ կը դառնայ պատմական դիմացկունութեան ձեւ, այլ ոչ քաղաքական անկայունութեան նշան։

Այս տեսանկիւնէն ժամանակակից հայկական պետականութեան վերականգնումը կարելի է մեկնաբանել ոչ որպէս զէրօ կէտէն սկսած գործընթաց, այլ որպէս դարաւոր վերադրութեան ուշացած «չափում»։ 1918 եւ 1991 թուականներուն տեղի ունեցած քաղաքական խտացումները կարելի է դիտարկել որպէս այն պահերը, երբ ներուժային պետականութիւնը միջավայրային համընկնման շնորհիւ անցաւ հաստատութենական մարմնաւորման։ Այսպէս, Շահամիրեանի նախագիծը կը ներկայանայ ոչ միայն պատմական հետաքրքրութիւն ունեցող փաստաթուղթ, այլ քաղաքական վերադրութեան երկարաժամկէտ կառուցուածքի տեսական նախատիպ։

Այս երեք առանցքները միասին կը կազմեն անկախութեան հաւանականական կարգաւորման ամբողջական նախատիպ, ուր գաղափարական փոխկապակցուածութիւնը, հաստատութենական ձեւաւորումը եւ ներուժային բազմաձեւութիւնը կը գործեն փոխադարձ պայմանաւորման մէջ։ Այս տեսական կառոյցը, սակայն, չի գործեր մեկուսացման մէջ. այն կը ձեւաւորուի պատմական ազդանշաններու եւ գաղափարական հոսանքներու բարդ ցանցի մէջ։

ՓՈԽԿԱՊԱԿՑՈՒԱԾՈՒԹԵԱՆ ԴԱՇՏԸ

Ամերիկեան եւ հայկական անկախութեան իմացական հորիզոնները ձեւաւորուեցան Եւրոպական Լուսաւորութեան գաղափարական հոսանքներու ներգործութեամբ, սակայն այդ ազդեցութեան փոխանցման ուղիները, միջավայրերը եւ կառուցուածքային պայմանները էականօրէն տարբեր էին։ Այս ընդհանուր ազդեցութիւնը, սակայն, տարբեր ձեւերով մարմնաւորուեցաւ երկու պարագաներուն մէջ։

Ամերիկեան քաղաքական վերնախաւը ներգրաւուած էր Ատլանտեան աշխարհին մէջ։ Անոնք կրթուած էին Եւրոպայի մէջ, տնտեսապէս եւ մտաւորապէս շաղկապուած մայրցամաքին եւ աշխարհագրական հեռաւորութեամբ որոշ չափով պաշտպանուած կայսերական կեդրոններու անմիջական վերահսկողութենէն։ Այս պայմանները կը ստեղծէին գաղափարներու արագ շրջանառութեան, քննարկման եւ քաղաքական իրագործման համեմատաբար կայուն դաշտ։ Այլ խօսքով՝ գաղափարական ազդակները կը փոխանցուէին համաժամանակ եւ կը համընկնէին տեղական հաստատութենական փորձառութեան հետ։ Այսպէս, ամերիկեան դաշտին մէջ գաղափարական եւ հաստատութենական պայմանները գործեցին համաժամանակ կերպով։

Հայ մտաւորականութիւնը, ընդհակառակը, Լուսաւորութեան գաղափարներուն ծանօթացաւ միջնորդաւորուած եւ մասնատուած ուղիներով։ Թարգմանութիւնները, սփիւռքեան առեւտրական եւ մշակութային ցանցերը, նամակագրական կապերը եւ տպագրական նախաձեռնութիւնները դարձան հիմնական հաղորդիչները։ Սակայն այդ հոսքերը կը գործէին կայսերական վերահսկողութեան, հաղորդակցական սահմանափակումներու եւ քաղաքական անապահովութեան պայմաններուն մէջ։ Արդիւնքով՝ քաղաքական տեսլականը կը զարգանար առանց անմիջական հաստատութենական յենարանի։ Այս կառուցուածքային իրավիճակը, որուն մէջ գաղափարները կը փոխանցուէին առանց հաստատութենական համընկնման, կարելի է վերաձեւակերպել նաեւ քուանթային էաբանական երեւոյթով:

Քուանթային լեզուով ասիկա կարելի է բնորոշել որպէս փոխկապակցուած, բայց անհամաժամանակ համակարգ։ Ազդակները կը փոխանցուէին, սակայն չէին խտանար միեւնոյն ժամանակի մէջ եւ չէին ստանար անմիջական քաղաքական մարմնաւորում։ Այս կառուցուածքային տարբերութիւնը մեծապէս կը նպաստէր երկու ուղիներու տարբեր ճակատագրերուն, ինչ որ առաւել յստակ կը դառնայ, երբ զայն կիրարկենք իւրաքանչիւր պարագային։

Ամերիկեան պարագային գաղափարական ազդակները համընկան տեղական ինքնակառավարման փորձառութեան, տնտեսական կարողութիւններու եւ արտաքին դաշինքներու հետ։ Այս համընկնումը գործեց որպէս համաժամանակ «չափում», որ պատմական չափանիշներով համեմատաբար արագ խտացուց քաղաքական հաւանականութիւնները դէպի կայուն սահմանադրական պետականութիւն։ Հայկական պարագային նոյն գաղափարները երկար ժամանակ մնացին փոխկապակցուած, բայց ոչ համաժամանակ դաշտի մէջ՝ առանց անհրաժեշտ միջավայրային համընկման։

Այդուհանդերձ, գաղափարական համաժամանակութեան հարցը ամբողջ պատկերը չի ներկայացներ։ Այս փոխկապակցուածութիւնը չի սահմանափակուիր գաղափարներու շրջանառութեամբ: Ան կը ներառէ նաեւ պատմական աղէտներու, կայսրութիւններու վերաձեւաւորման, ցեղասպանութեան եւ պաղ պատերազմի աշխարհակարգային կառուցուածքներու ազդեցութիւնը։ Այս գործօնները երկրորդական չեն, այլ քաղաքական արդիւնքներու կազմարար բաղադրիչներ են։ Անոնք ձեւաւորեցին այն միջավայրը, ուր հայկական անկախութեան փորձերը բազմիցս ենթարկուեցան արտաքին «չափման»՝ յանգեցնելով ոչ թէ կայուն խտացման, այլ վերադրուած նոր հանգրուաններու։

Այս բազմաշերտ պատկերը աւելի ամբողջական կերպով ըմբռնելու համար քուանթային հասարակագիտական մեթոտաբանութիւնը հնարաւորութիւն կու տայ վերլուծելու եւ լուսաբանելու այս փոխկապակցուածութիւնը՝ առանց զայն պարտադրաբար տեղաւորելու գծային պատմագրութեան շրջանակին մէջ։ Այս դիտանկիւնէն ամերիկեան եւ հայկական ուղիները կը ներկայանան որպէս փոխկապակցուած քաղաքական հետագիծեր, որոնք փոխադարձաբար կը լուսաբանեն անկախութեան դինամիկ եւ ոչ վերջնական բնոյթը։

ԱՄՓՈՓԻՉ ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԹԻՒՆ

Վերոնշեալ կառուցուածքային տարբերութիւններն ու փոխկապակցուածութիւնները կը պահանջեն համակարգուած համեմատական հայեացք, որու նպատակը ոչ թէ ամերիկեան եւ հայկական փորձառութիւնները արժէքաւորել կամ դասակարգելն է, այլ յստակեցնել այն կառուցուածքային գործօնները, որոնք տարբեր պատմական միջավայրերու մէջ որոշիչ եղան քաղաքական հաւանականութիւններու խտացման կամ ապաներդաշնակութեան համար։ Այս համատեքստին մէջ ստորեւ ներկայացուած աղիւսակը կը համակարգէ եւ կը մանրամասնէ նշեալ գործօնները՝ կիրարկելով քուանթային վերլուծական առանցքը։

Աղիւսակային այս համեմատութիւնը ցոյց կու տայ, որ անկախութիւնը ոչ թէ գծային յաջողութեան կամ ձախողութեան պատմութիւն է, այլ միջավայրային եւ կառուցուածքային պայմաններու մէջ խտացող կամ՝ ապաներդաշնակուող քաղաքական հաւանականութիւններու դինամիկ ընթացք։

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹԻՒՆ

Սոյն զուգադրական ուսումնասիրութիւնը նպատակադրեց անկախութեան գաղափարի վերաիմաստաւորումը որպէս քաղաքական երեւոյթ, որ կը գերազանցէ ժամանակագրական փաստերու պարզ շարադրանքը եւ դասական պատմագրութեան գծային բացատրութիւնները։ Քուանթային հասարակագիտական յարացոյցը ընտրուեցաւ որպէս էաբանական յարացոյց եւ անհրաժեշտ մեթոտաբանական շրջանակ՝ պատմական գործընթացներու եւ քաղաքական իրականութեան ոչ-գծային, բազմաշերտ եւ դինամիկ բնոյթը ըմբռնելու համար:

Այս տեսական յարացոյցի գործնական իմաստը առաւել յստակ կը դառնայ, երբ զայն դիտարկենք պատմական փորձառութիւններու, յատկապէս՝ ամերիկեան օրինակի լոյսին տակ։ Ամերիկեան փորձառութիւնը կը ցուցադրէ այն իրավիճակը, ուր գաղափարական երեւակայութիւնը համեմատաբար կարճ ժամանակամիջոցի մէջ ենթարկուեցաւ համընկնող «չափման»՝ ներքին համախմբման եւ արտաքին ճանաչման զուգորդուած ազդեցութեամբ։ Անկախութեան հռչակումը գործեց որպէս համակարգային կայունացնող գործողութիւն։ Այն վերադրուած քաղաքական հաւանականութիւնները խտացուց եւ զանոնք ուղղեց դէպի կայուն պետականութիւն։ Սակայն այս խտացումը պէտք չէ ընկալել որպէս վերջնական եւ անշարժ վիճակ։ Քաղաքական կայունութիւնը մշտապէս ենթակայ է վերաչափման, վերարժեւորման եւ ներքին վերակազմակերպման։

Նոյն վերլուծական չափանիշը հայկական պարագային կիրարկելով ուսումնասիրութիւնը կը բացայայտէ արմատապէս այլ ժամանակայնութիւն։ Հայկական պարագային Շահամիրեանի տեսլականը երկար ժամանակ մնաց որպէս չիրականացած, բայց ներգործուն հաւանականական դաշտ։ Սակայն, ԺԸ. դարու չիրականացած տեսլականը չի նշանակեր ձախողութիւն կամ գաղափարական մթագնում, այլ քաղաքական վերադրութեան երկարաձգուած հանգրուան, ուր անկախութեան հաւանականութիւնը պահպանուած մնաց ազգային գիտակցութեան ենթաշերտերուն մէջ։ Այս դիտանկիւնէն ժամանակակից հայկական պետականութեան վերականգնումը կարելի է ընկալել որպէս այդ հաւանականութիւններու համեմատաբար ուշացած, բայց համակարգային «չափում»։

Այդուհանդերձ, այս «չափումը» վերջնական հանգրուան չի կազմեր։ Այսօրուան մարտահրաւէրները կը բացայայտեն, որ հայկական անկախութիւնը սառած կամ ինքնաբաւ իրողութիւն մը չէ, այլ հաւանականական դաշտի մէջ գործող դինամիկ եւ շարունակական ներդաշնակութեան ձգտող գործընթաց մը, որ կը պահանջէ միջավայրային աղմուկի մշտական մաքրազտում։ Այդ գործընթացը կը ձեւաւորուի գաղափարական ներուժներու եւ միջավայրային պայմաններու փոխկապակցուած գործակցութեամբ։ Այս համատեքստին մէջ «աղմուկ»-ը կը նշանակէ բազմաբնոյթ միջամտութիւններն ու անհամընկնումները, որոնք կը խանգարեն ներուժի խտացումը, իսկ «ներդաշնակութիւն»-ը կը բնորոշէ այդ ներուժներու ժամանակաւոր համադրութեան։ Այս իմաստով անկախութիւնը ոչ թէ վերջնական ձեռքբերում է, այլ շարունակական խտացման եւ ապախտացման շարժում, որ կը պահանջէ ինքնիշխան կամքի վերահաստատում իբրեւ դաշտի ներսի կայունացնող գործօն։

Գործնական առումով, այս տեսլականը ժամանակակից հայկական քաղաքականութեան մշակման համար կ՛առաջադրէ ռազմավարական ուղղութիւն։ Եթէ անկախութիւնը հաւանականական դաշտ մըն է, ապա պետական կառավարումը պէտք է ըլլայ ճկուն եւ յարմարուողական՝ պատրաստ արագ արձագանգելու միջազգային դաշտի անակնկալ փոփոխութիւններուն (ապաներդաշնակութիւններուն)։ Փոխանակ ապաւինելու կոշտ ու երկարաժամկէտ կանխատեսումներու, քաղաքականութիւնը պէտք է նպատակաուղղուի «ներդաշնակութեան» պահպանման՝ սերտացնելով ներքին համակարգային առնչակցութիւնները (կրթական, տնտեսական, իրաւական, ապահովական եւ այլ հիմնասիւներ), որպէսզի արտաքին ճնշումներու ներքոյ համակարգը զերծ մնայ տարրալուծումէ։ Այսինքն՝ քուանթային մօտեցումը կը պահանջէ քաղաքականութիւն, որ կը ճանչնայ եւ կ՛ընդունի անորոշութիւնը իբրեւ մշտական պայման եւ կը գործէ անոր համաձայն։

Վերոնշեալ քննարկումը կարելի է այժմ ամփոփել հետեւեալ երեք հիմնարար տեսական դրոյթներու մէջ.

1. Անկախութիւնը կը գործէ հաւանականական դաշտի մէջ՝ հանգրուանային խտացումներու միջոցով, երբ գաղափարական եւ քաղաքական ներուժները կը համընկնին ժամանակաւոր ներդաշնակութեան մէջ։
2. Այդ խտացումը երբեք վերջնական չէ․ ան ենթակայ է ապաներդաշնակութեան եւ վերադասաւորումներու։
3. Քաղաքական ճակատագիրը կը ձեւաւորուի գաղափարական ներուժի եւ միջավայրային պայմաններու փոխկապակցուած համընկնումէն:

Այս երեք դրոյթները համադրաբար կը հաստատեն քուանթային հասարակագիտական մօտեցման անհրաժեշտութիւնը՝ որպէս քաղաքական ժամանակայնութեան ոչ-գծային եւ դինամիկ ըմբռնում։ Այս ընդհանուր տեսական եզրակացութիւնը իր ամբողջական իմաստը կը ստանայ ամերիկեան եւ հայկական ուղիներու համեմատութեան մէջ։

Այս մօտեցումը կը վերաձեւակերպէ հայ քաղաքական մտածողութեան արդիական մեկնաբանութիւնը՝ պետականութիւնը դիտելով ոչ թէ իբրեւ ընդհատուող պատմական դէպք, այլ որպէս գաղափարական ներուժ, որ կրնայ պահպանուիլ եւ ուշացած «չափմամբ» մարմնաւորուիլ համապատասխան պայմաններու մէջ։

Վերջապէս, այս զուգադրական քննութիւնը կը հաստատէ, որ անկախութեան ճակատագիրը չի որոշուիր միայն գաղափարներու որակով, այլ նաեւ այն համակարգային միջավայրով, ուր քաղաքական միտքը կը վերածուի իրականութեան։ Ամերիկեան եւ հայկական ուղիները այս իմաստով փոխկապակցուած են՝ բացայայտելով անկախութիւնը ոչ որպէս փակուած էջ, այլ որպէս բաց, դինամիկ եւ շարունակաբար վերաչափուող գործընթաց։

ԾԱՆՕԹԱԳՐՈՒԹԻՒՆ

¹ «Որոգայթ Փառաց»-ը հրատարակուած է Շահամիր Շահամիրեանի որդի՝ Յակոբ Շահամիրեանի անունով։ Քանի որ պատմաստուգաբանական մանրամասնութիւններու խորքային վերլուծութիւնը դուրս կը մնայ սոյն յօդուածի կիզակէտէն, զանց կ՛առնենք աւելի հանգամանալի կերպով խորանալ այս հարցին մէջ։

² Կարգ մը պատմական տուեալներու համաձայն՝ գիրքը լոյս տեսած է 1788–1789 թուականներուն (երբեմն կը նշուի նաեւ 1783–1789 ժամանակաշրջանը)։ Ըստ Թանանեանի, գիրքի տիտղոսաթերթին նշուած 1773 թուականը, հաւանաբար, այն տարին է, երբ արդեն իսկ նախնական տեսքով գրուած-աւարտուած էր գիրքը:

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒԱԾ ԱՂԲԻՒՐՆԵՐ

Թանանեան, Գրիգոր. «Որոգայթ Փառաց» (Հրատարակման 230-ամեակի առթիւ).

Իշխանեան, Ռաֆայէլ. Հայ ժողովրդի ծագման ու հնագոյն պատմութեան հարցեր. Երեւան, 1988.

Յովհաննիսեան, Աշոտ. Դրուագներ հայ ազատագրական մտքի պատմութեան. Երեւան, 1957-1959.

Der Derian, James, and Alexander Wendt. Quantizing International Relations: Insights from the Quantum Paradigm. Oxford University Press, 2020.

Der Derian, James. Critical Practices in International Theory: Selected Essays. New York: Routledge, 2009.

Karen Barad, Meeting the Universe Halfway: Quantum Physics and the Entanglement of Matter and Meaning. Duke University Press, 2007.

Rousseau, Jean-Jacques. The Social Contract. 1762.

The Bill of Rights: United States, 1791. National Archives, Washington D.C..

The Constitution of the United States. (1787). National Archives of the United States.

The Declaration of Independence. (1776). National Archives of the United States.

Wendt, Alexander. Quantum Mind and Social Science: Unifying Physical and Social Ontology. Cambridge: Cambridge University Press, 2015.