Սփիւռքը` Երէկ Եւ Այսօր Գոյատեւումէն Դէպի Ռազմավարական Ուժ

| ՎԵՐԱ ԵԱԳՈՒՊԵԱՆ Հայկական սփիւռքը դար մը շարունակ եղած է մեր ազգային կեանքին ամէնէն կարեւոր իրականութիւններէն մէկը: Ան ծնաւ մեծ ողբերգութենէ մը` Հայոց ցեղասպանութենէն, բայց ժամանակի ընթացքին վերածուեցաւ կազմակերպուած, կենսունակ եւ համաշխարհային ներկայութիւն ունեցող իրականութեան: Սակայն 1991-ին Հայաստանի անկախութիւնը ոչ միայն նոր էջ բացաւ հայրենիքին համար, այլ նաեւ արմատապէս փոխեց սփիւռքին դերը: Այսօր այլեւս չենք կրնար խօսիլ սփիւռքի մասին միայն որպէս անցեալի ժառանգութիւն: Ան կը գտնուի անցումի մէջ` հին առաքելութենէն դէպի նոր ռազմավարական դեր: Սփիւռքը` երբ հայրենիք չկար Տասնամեակներ շարունակ սփիւռքը գոյատեւեց առանց անկախ պետականութեան: Խորհրդային Հայաստանը գոյութիւն ունէր, բայց չէր կրնար դառնալ ամբողջ հայութեան քաղաքական կեդրոնը: Այս պատճառով սփիւռքը իր վրայ առաւ այնպիսի դերեր, որոնք սովորաբար պետութեան կը պատկանին: Առաջին եւ կարեւորագոյն դերը ինքնութեան պահպանումն էր: Դպրոցները, եկեղեցիները, մշակութային, բարեսիրական եւ երիտասարդական միութիւնները կը կազմէին այն յենարանը, որուն վրայ սփիւռքեան կեանքը կը շարունակուէր: Հայ ըլլալը միայն ծագում չէր, այլ` ապրուած իրականութիւն մը: Միեւնոյն ժամանակ սփիւռքը կը պայքարէր արդարութեան համար: Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումը դարձած էր համախմբող առանցք մը, որ կը միաւորէր տարբեր գաղութներ` տարբեր երկիրներու մէջ: Առանց պետական աջակցութեան` սփիւռքը յաջողեցաւ իր ձայնը հասցնել միջազգային հարթակներ: Այս ամբողջ գործընթացին մէջ սփիւռքը ինքնուրոյն էր: Չկար մէկ կեդրոն, այլ բազմաթիւ կազմակերպութիւններ եւ համայնքներ կը գործէին` իրենց պայմաններուն համաձայն: Ասիկա երբեմն կը դժուարացնէր միասնական ուղղութիւն ունենալը, բայց նաեւ կը ստեղծէր ճկունութիւն եւ տեղայնացման կարողութիւն: Անկախութիւն` շրջադարձային պահ 1991-ին Հայաստանի անկախութիւնը փոխեց խաղի կանոնները: Առաջին անգամ սփիւռքը ունեցաւ պետութիւն մը, որ կը ներկայացնէր հայութիւնը միջազգային մակարդակի վրայ: Սկիզբը սփիւռքը արագ արձագանգեց: Տնտեսական ճգնաժամի եւ պատերազմի տարիներուն օգնութիւնը հոսեցաւ Հայաստան` որպէս բնական պարտականութիւն: Բայց ժամանակի ընթացքին պարզ դարձաւ, որ նոր իրավիճակը աւելի բարդ է: Սփիւռքը այլեւս միայն «օգնող» չէր: Ան դարձաւ գործընկեր, երբեմն նաեւ` քննադատ: Իսկ Հայաստանը ստիպուած էր հաշուի նստիլ ոչ միայն ազգային զգացումներուն, այլ նաեւ պետական շահերուն, անվտանգութեան եւ միջազգային ճնշումներուն հետ: Այս նոր իրականութիւնը ստեղծեց նաեւ լարուածութիւններ: Սփիւռքը երկար տարիներ զգացած էր ինքզինք որպէս ազգային պահապան, մինչ Հայաստանը կը գործէր որպէս իրական պետութիւն` իր սահմանափակումներով: Այս տարբերութիւնը երբեմն կը ստեղծէր թիւրիմացութիւններ: Ինքնութեան հարցը` շարունակուող մարտահրաւէր Այսօր սփիւռքին առջեւ կանգնած մեծագոյն խնդիրներէն մէկը ինքնութեան պահպանումն է: Նախապէս գաղութային կեանքը աւելի կազմակերպուած էր, իսկ այսօր, յատկապէս` երիտասարդ սերունդներուն մէջ, կապը կը թուլնայ: Լեզուն կը նահանջէ, մասնակցութիւնը կը նուազի, եւ «հայ ըլլալը» երբեմն կը դառնայ միայն յիշողութիւն կամ զգացական պատկանելիութիւն: Բայց միաժամանակ նոր հնարաւորութիւններ ալ կան: Թուային աշխարհը կը կապէ տարբեր երկիրներու հայերը, կը ստեղծէ նոր ցանցեր եւ հաղորդակցութեան ձեւեր: Հարցը այն է, թէ արդեօք սփիւռքը կրնա՞յ վերափոխուիլ` առանց կորսնցնելու իր էութիւնը: Սփիւռքը այսօր` ռազմավարական դերակատար Այսօր սփիւռքը այլեւս պարզապէս գաղութներու հաւաքականութիւն մը չէ: Ան կրնայ դառնալ ուժ, եթէ անոր ներուժը գիտակցաբար օգտագործուի: Քաղաքական ազդեցութիւն` նոր մակարդակի վրայ Սփիւռքը երկար տարիներ զբաղած է լոպիինկով, բայց այսօր անհրաժեշտ է աւելի խոր ազդեցութիւն: Պարզ յայտարարութիւնները կամ պարբերական ճնշումները այլեւս բաւարար չեն: Պէտք է ստեղծուին շարունակական կապեր քաղաքական համակարգերէն ներս` խորհրդարաններու, կուսակցութիւններու, հետազօտական կեդրոններու եւ լրատուական հարթակներու մէջ: Այսօրուան աշխարհին մէջ «պատումը» նոյնքան կարեւոր է, որքան` քաղաքական որոշումը: Սփիւռքը այստեղ ունի բացառիկ դիրք` բազմալեզու, բազմամշակութային եւ տեղական համակարգերուն ծանօթ ըլլալու պատճառով: Տնտեսական ուժ` կապերու միջոցով Սփիւռքի տնտեսական դերը չի սահմանափակուիր դրամական փոխանցումներով: Ան ունի աւելի կարեւոր աղբիւր` կապեր: Սփիւռքահայ գործարարները, մասնագէտները եւ ցանցերը կրնան բանալ դռներ, որոնց պետական մակարդակով դժուար է հասնիլ: Նոր շուկաներ, ներդրումներ, համագործակցութիւններ` այս բոլորը կարելի է զարգացնել, եթէ սփիւռքը գործէ համակարգուած ձեւով: Գիտելիք` մեծագոյն, բայց անտեսուած ուժը» Այսօր սփիւռքի մէջ կան բարձրակարգ մասնագէտներ աշխարհի գրեթէ բոլոր ոլորտներուն մէջ: Սակայն այս ներուժը լիարժէք չ՛օգտագործուիր: Եթէ այս գիտելիքը կազմակերպուի եւ ուղղորդուի, սփիւռքը կրնայ դառնալ -Ռազմավարական մտածողութեան աղբիւր, -Նորարարութեան շարժիչ, -Փորձառութեան փոխանցման կամուրջ: Ասիկա այն դերն է, որ կրնայ երկարաժամկէտ ազդեցութիւն ունենալ Հայաստանի զարգացման վրայ: Տեղեկատուական դաշտ` նոր պայքարի տարածք Այսօր տեղեկատուական դաշտը վերածուած է նոր ճակատի: Հանրային կարծիքը կը ձեւաւորուի լրատուամիջոցներով եւ ընկերային ցանցերու միջոցով: Սփիւռքը տարբեր երկիրներու մէջ իր ներկայութեամբ կրնայ արագ արձագանգել, բացատրել, հակազդել եւ ձեւաւորել պատկերացումները: Այս մէկը կարեւոր է յատկապէս տարածաշրջանային հակամարտութիւններու պայմաններուն մէջ: Կազմակերպելու բացակայութիւնը Բոլոր այս ուժերը կը մնան կիսատ, եթէ չկայ համակարգում: Այսօր սփիւռքի հիմնական խնդիրը ոչ թէ ներուժի պակասն է, այլ` միասնական ուղղութեան բացակայութիւնը: Տարբեր գաղութներ կը գործեն առանձին, յաճախ` առանց ընդհանուր ռազմավարութեան: Ասիկա կը թուլցնէ ընդհանուր ազդեցութիւնը: Հարցը պարզ է, բայց ծանր` ինչպէ՞ս սփիւռքը կրնայ դառնալ համակարգուած ուժ: Հայաստան-սփիւռք յարաբերութիւնը` ռազմավարական հանգոյց Այսօր թերեւս ամէնէն որոշիչ հարցը ոչ թէ սփիւռքի ներուժն է, այլ այն, թէ ինչպէ՞ս կը կապուի այդ ներուժը Հայաստանի հետ: Քանի դեռ այս կապը կը մնայ կիսատ կամ անկազմակերպ, սփիւռքի ամբողջ ուժը չի վերածուիր իրական ազդեցութեան: Հայաստան-սփիւռք յարաբերութիւնը երկար տարիներ կառուցուած է զգացական հիմքի վրայ` հայրենասիրութիւն, պատկանելիութիւն, պարտականութիւն: Այս բոլորը կարեւոր են, բայց այլեւս բաւարար չեն: Այսօր անհրաժեշտ է անցնիլ զգացական կապէն դէպի ռազմավարական համագործակցութիւն: Հին պատկերացումը` օգնութիւն Անկախութեան առաջին տարիներուն յարաբերութիւնը պարզ էր. սփիւռքը կ՛օգնէր, Հայաստանը կը ստանար: Այս ձեւը հասկնալի էր` հաշուի առնելով տնտեսական ճգնաժամը եւ պատերազմի պայմանները: Բայց այս մօտեցումը ժամանակի ընթացքին սահմանափակ դարձաւ: Օգնութիւնը, որքան ալ կարեւոր ըլլայ, չի ստեղծեր երկարաժամկէտ համակարգ: Ան կը պահէ կախուածութիւն, բայց չի կառուցեր համատեղ ուժ: Նոր անհրաժեշտութիւնը` գործընկերութիւն Այսօր յարաբերութիւնը պէտք է հիմնուի գործընկերութեան վրայ: Այս կը նշանակէ, որ սփիւռքը միայն աջակցող չէ, այլ նաեւ` մասնակցող, որոշումներու վրայ ազդող, պատասխանատուութիւն կրող կողմ: Միեւնոյն ժամանակ Հայաստանը պէտք է սփիւռքը չտեսնէ միայն որպէս դրամական աղբիւր, այլ որպէս ռազմավարական գործընկեր` -Իր ցանցերով, -Իր գիտելիքով, -Իր քաղաքական ներկայութեամբ: Գործընկերութիւն` կը նշանակէ նաեւ փոխադարձ պատասխանատուութիւն: Միայն պահանջել կամ միայն տալ այլեւս չի բաւարարեր: Վստահութեան խնդիրը Այս յարաբերութեան ամենաթոյլ օղակը վստահութիւնն է: Սփիւռքի մէջ յաճախ կայ զգացում, թէ իր ներդրումը ամբողջովին չի գնահատուիր կամ չ՛օգտագործուիր արդիւնաւէտ կերպով: Միւս կողմէ` Հայաստանի մէջ երբեմն կայ վերապահութիւն սփիւռքի դերակատարութեան նկատմամբ: Այս փոխադարձ կասկածը կը խոչընդոտէ երկարաժամկէտ համագործակցութիւնը: Վստահութիւնը չի կառուցուիր խօսքերով, այլ` -Թափանցիկութեամբ, -Հաշուետուութեամբ, -Յստակ կանոններով: Առանց այս հիմքերուն` ամէն նախաձեռնութիւն կը մնայ մասնակի: Տարբեր իրականութիւններու բախում Պէտք է նաեւ ընդունիլ, որ Հայաստան եւ սփիւռք տարբեր իրականութիւններ են: Սփիւռքը կը գործէ ազատ եւ բազմակեդրոն միջավայրերու մէջ, ուր կարելի է արտայայտուիլ, կազմակերպուիլ եւ ազդեցութիւն գործադրել տարբեր ձեւերով: Հայաստանը, հակառակ անոր, պետութիւն է` իր անվտանգային սահմանափակումներով, դիւանագիտական ճնշումներով եւ ներքին խնդիրներով: Այս տարբերութիւնը յաճախ կը բերէ անհասկացողութիւններ: Սփիւռքը կը պահանջէ աւելի յստակ եւ կոշտ դիրքորոշումներ, մինչ Հայաստանը ստիպուած է երբեմն գործել աւելի զգուշ եւ իրապաշտ կերպով: Հետեւաբար յաջող յարաբերութիւնը կը պահանջէ ոչ միայն համագործակցութիւն, այլ նաեւ` փոխադարձ ըմբռնում: Համակարգման անհրաժեշտութիւնը Այսօր բացակայ է այն հարթակը, ուր սփիւռքը եւ Հայաստանը կրնան համակարգուած ձեւով աշխատիլ միասին: Կան առանձին նախաձեռնութիւններ, բայց չկայ ամբողջական համակարգ, որ` -Կը միացնէ տարբեր ուժերը, -Կը սահմանէ առաջնահերթութիւններ, -Կը հետեւի արդիւնքներուն: Առանց այսպիսի համակարգման` նոյն ջանքերը կը կրկնուին, իսկ մեծ հնարաւորութիւնները կը կորսուին: Ապագայի ուղղութիւնը Եթէ Հայաստան-սփիւռք յարաբերութիւնը ուզէ դառնալ իրական ուժ, ապա պէտք է կառուցուի երեք հիմնական սիւներու վրայ. 1.- Հաստատութիւն «institution» – ոչ միայն անձնական կապեր, այլ` կայուն կառոյցներ, 2.- Վստահութիւն – թափանցիկ եւ հաշուետու համակարգեր, 3.- Համատեղ ռազմավարութիւն – յստակ նպատակներ եւ բաժնուած դերեր: Միայն այս պայմաններուն մէջ սփիւռքը կրնայ դառնալ այն, ինչի մասին երկար տարիներ խօսուած է` համահայկական ուժ: Վերջնական շեշտադրում Հայաստան-սփիւռք յարաբերութիւնը այսօր այլեւս զգացական հարց չէ միայն: Ան ազգային անվտանգութեան, զարգացման եւ միջազգային դիրքի հարց է: Եթէ այս կապը ամրանայ, հայութիւնը կը շահի համաշխարհային մակարդակի ազդեցութիւն: Եթէ մնայ կիսատ, նոյն ուժերը կը շարունակեն գործել առանձին եւ սահմանափակ ազդեցութեամբ: Հետեւաբար սփիւռքի ապագան կարելի չէ պատկերացնել առանց Հայաստանի, իսկ Հայաստանի ապագան` առանց սփիւռքի: Հարցը այլեւս ընտրութեան հարց չէ, այլ` անհրաժեշտութեան:

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

Սփիւռքը` Երէկ Եւ Այսօր Գոյատեւումէն Դէպի Ռազմավարական Ուժ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

Համով Պաղպաղակ, Անհամ «Բարբարակ». Տառացի Տառադարձութեան Տառապանքը

Խորհուրդներուս Աշխարհէն…«ՏԱՐԵԴԱՐՁ»-Ս…

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է