Սեւրի Դաշնագրի 101-ամեակ

ՆՈՒՊԱՐ ՏԷՄԻՐՃԵԱՆ Սեւրի հաշտութեան պայմանագիրը ստորագրուած է Օգոստոս 10, 1920-ին, Սեւրի (Փարիզ) մէջ: Թուրքիոյ Սուլթանական կառավարութեան եւ 1914-1918-ի առաջին համաշխարհային պատերազմին յաղթական դաշնակից պետութիւններու՝ Մեծն Բրիտանիոյ, Ֆրանսայի , Իտալիոյ, Ճափոնի, Պելճիքայի, Յունաստանի, Լեհաստանի, Փորթուգալի, Ռումանիոյ, Հայաստանի, Չեքոսլովաքիոյ, Սերպիոյ եւ Խորուաթներու թագաւորութեան միջեւ: Հայաստանի Հանրապետութեան անունով պայմանագիրը ստորագրած է Ա. Ահարոնեանը: Ա. Ահարոնեան եւ արեւմտահայութեան ներկայացուցիչ՝ ազգային պատուիրակութեան ղեկավար Պօղոս Նուպարը, գլխաւոր դաշնակից պետութիւններու հետ կնքած են լրացուցիչ պայմանագիր՝ փոքրամասնութիւններու իրաւունքներու, դիւանագիտական եւ առեւտրական յարաբերութիւններու վերաբերեալ: Միջազգային իրաւունքի տեսակէտէն Հայաստանի Հանրապետութիւնը, որպէս պայմանագրի մասնակից, կը ճանչցուէր պայմանագիրը ստորագրած միւս բոլոր պետութիւններու կողմէ: Սեւրի Հաշտութեան Պայմանագրին հիմքին դրուած էին, 1916-ի Սայքս-Փիքոյի համաձայնագրութեան դրոյթները եւ Տէրութիւններու՝ 1920-ի Սան Ռեմոյի ժողովի որոշումները: Պայմանագիրը բաղկացած էր 13 մասերէ ու 433 յօդուածներէ, որոնք կը վերաբերէին սահմանային եւ քաղաքական փոքրամասնութիւններու պաշտպանութեան, Ռազմական, ծովային եւ օդային, գերիներու եւ պատիժներու, տնտեսական եւ նիւթական օդային նաւագնացութեան, ջրային եւ երկաթուղային ճանապարհներու, աշխատող ուժերու հարցերուն: Սեւրի Հաշտութեան Պայմանագրին, Թուրքիոյ կը մնային Կ. Պոլիսը եւ շրջակայքը, ապառազմականացման կը մնային նեղուցները եւ կը դրուէին միջազգային կառավարման տակ: Թուրքիան կը հրաժարէր իր գերիշխանութենէն Թրակիոյ նկատմամբ, Եգիական ծովի կղզիներէն, Կիպրոսէն , Եգիպտոսէն, եւ արաբական տէրութիւններէն: Յունաստանը կառավարելու էր Իզմիրն ու շրջակայքը եւ կարող էր տիրել այդ տարածքին, եթէ այդպէս ցանկային բնակչութեան մեծամասնութիւնը: Ասիական Թուրքիան կը սեղմուէր մինչեւ Անատոլիոյ սահմանները: Իսկ Եգիպտոսը, Պաղեստինը , Սուրիան, Լիբանանը «Միջագետք»-ը Իրաքը ազգերու լիկայԻ միջոցաւ կը յանձնուէին Մեծն Բրիտանիոյ եւ Ֆրանսայի: «Սեւրի Հաշտութեան Պայմանագիր»ը շատ մը առումներով կը դիւրացներ Մերձաւոր Արեւելքի շարունակուող շահագործումը եւրոպական տէրութիւններու կողմէ եւ ուղի կը հարթեր լրացուցիչ վարչական, իրաւաբանական, ռազմական եւ տնտեսական վերահսկման համար: Սեւրի Հաշտութեան Պայմանագրի «Հայաստան» բաժինը կ՛ընդգրկէր 88-93-րդ յօդուածները: Թուրքիան Հայաստանը կը ճանչնայ որպէս «Ազատ ու անկախ պետութիւն»: Թուրքիան ու Հայաստանը կը համաձայնին Էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի եւ Պիթլիսի նահանգներու երկու պետութիւններու միջեւ, սահմանազատումը ձգելով Ամերիկայի որոշումին: Նոյնպէս բոլոր առաջարկները Հայաստանին դէպի ծով ելք տալու եւ յիշեալ սահմանագիծին յարող Օսմանեան բոլոր տարածքները ապառազմականացման վերաբերեալ: Ատրպէյճանի եւ Վրաստանի հետ, Հայաստանի սահմանները որոշուելու էին այդ պետութիւններու հետ ուղղակի բանակցութիւններու միջոցով: Եթէ պետութիւններուն չյաջողուիր համաձայնութեան գալ, ապա գլխաւոր դաշնակից տէրութիւնները խնդիր պէտք էր լուծէին յատուկ յանձնաժողովի օգնութեամբ: Սեւրի Հաշտութեան Պայմանագրի համապատասխան յօդուածները կը թոյլատրուին բնակչութեան կամաւոր փոխանակում, Տասնութէն բարձր տարիք ունեցող անձեր կարող են քաղաքացիութիւն ընտրել, համապատասխան իրենց ազգութեան եւ կրօնական պատկանելիութեան: Այդ մարդիկ կը պահպանէին իրենց իրաւունքը անշարժ գոյքի նկատմամբ բայց՝ կը պարտաւորուէին մէկ տարուայ ընթացքին իրենց շարժական գոյքը փոխադրել այն երկիրը զոր ընտրած էին: Անօրինական կը յայտարարուէր լքուած գոյքի մասին Օսմանեան կառավարութեան1915-ի օրէնքը: Թուրքիոյ մէջ մնացող փոքրամասնութիւններու պաշտպանութիւնը , կեանքը ազատութիւնն ու հաւասարութիւնը օրէնքի առաջ, պէտք է ապահովուեր կառավարութեան կողմէ: Պատերազմի ժամանակ Թուրքիոյ մէջ մարդոց նկատմամբ կատարուած վայրագութիւններու, պատճառած չարիքը առաւելագոյն չափով քաւելու համար, օսմանեան կառավարութիւնը կը պարտաւորուէր իր եւ Օսմանեան իշխանութիւններու կողմէ ցոյց տալ ամեն տեսակ աջակցութիւն՝ 1914-ի Նոյեմբեր 1-էն յետոյ անհետացած, առեւանգուած, ազատազրկուած ամեն ազգի ու ամեն կրօնքի մարդկանց որոնելու ու ազատելու համար: «Պատիժներու» մասին, թուրք կառավարութիւնը կը ճանչնար դաշնակից պետութիւններու իրաւունքը՝ ռազմական ատեանին յանձնելու էր պատերազմի օրէնքներն ու կանոնները խախտած մեղաւոր անձերը, կը համաձայներ նաեւ այդ մարդոց յանձնել, ինչպէս եւ անոնց կատարած ոճրագործութիւններու վերաբերեալ տեղեկութիւններն ու փաստաթուղթերը: «Այդ անձերը պատասխանատու են կատարուած ջարդերու համար այն ժամանակ, երբ երկիրը կը գտնուէր պատերազմի վիճակին այն տարածքներու մէջ, որ կը կազմէր թրքական կայսրութեան մասը 1914 թուականի Օգոստոս 1-ին»: Դաշնակիցները կարող էին ատեան կանչել այդ անձերը դատելու համար: Պայմանաւորուածութիւն ձեռք կը բերուի որ Վրաստանը, Հայաստանը, Ատրպէյճանը եւ Պարսկաստանը, Պաթումի նաւահանգիստով ազատ մուտք ունենան դէպի Սեւ ծով: Դաշնակիցները բարիացակամ օրէն կը վերաբերէին Կարսէն Գորոխի հովիտով դէպի Պաթում «Հայկական Միջանցքի» գաղափարին, սակայն պայմանագիրը ստորագրելու պահուն, Վրաստանը անոր փոխարէն Հայերուն առաջարկեց երկաթուղիի կառուցումը Վրաստանի տարածքով: Եւ քանի որ դերեւս յայտնի չէր՝ Տրապիզոնի նաւահանգիստը Հայաստանի մէջ կը մտցուի թէ ոչ, ապա յատուկ յօդուածով Հայաստանին կը երաշխաւորէին «դրանզիթային» փոխադրութեան անցքի արտօնութիւններ ու այդ նաւահանգիստի մէջ մնայուն վարձակալութիւնը: Մինչեւ Սեւրի Հաշտութեան Պայմանագրի ստորագրութիւնը նախագահ Ուիլսընի նշանակած յանձնաժողովը ուսումնասիրած էր տեղեկագրութիւնը, փոխանցման միջոցները, ջրային աղբիւրները, առեւտրական ճանապարհները, ժողովրդագրական ու այլ խնդիրները, որոնք պէտք է հաշուի առնուէին սահմանները որոշուած ատեն: Յանձնաժողովը իր յանձնարարականները քննարկման կը ներկայացնէ 1920-ի Սեպտեմբերին իսկ նախագահը իր որոշումը եւրոպական տէրութիւններուն յանձնեց Նոյեմբերին: Անոր որոշման համաձայն, Հայաստանը պէտք էր ստանար Վանի ու Պիթլիսի նահանգներու երկու երորդը, Էրզրումի գրեթէ ամբողջ նահանգը, Տրապիզոնի նահանգի մեծ մասը՝ ներառեալ նաւահանգիստը: Ընդհանուր առմամբ այդ տարածքը կը կազմեր մօտ 100 հազար քիլոմեթր, միաւորուելով անդրկովկասեան արդէն գոյութիւն ունեցող Հայաստանի Հանրապետութեան հետ՝ հայկական անկախ պետութիւնը կունենար շուրջ 160 հազար քիլոմեթր տարածութիւն՝ եւ դէպի սեւ ծով ելք: Սեւրի Հաշտութեան Պայմանագիրը կրնար նպաստել հայկական հարցի լուծմանը եւ հայ ժողովուրդին տրամադրել անոր ազգային համախմբման համար բաւարար տարածք: Սակայն Սեւրի Հաշտութեան Պայմանագիրը մնաց թուղթի վրայ: Այն չվաւերացուց նոյնիսկ սուլթանի կառավարութիւնը: Քեմալականները դիմեցին անոր հաստատումը կանխող բոլոր միջոցներուն եւ որպէս առաջին քայլ նոր արշաւանք սկսան Հայաստանի հանրապետութեան դէմ՝ զայն ոչնչացնելու մտադրութեամբ: Յաջորդ տարուայ ընթացքին քեմալականները օգտուելով միջազգային նոր իրադարձութիւններէն, որ ստեղծուած էր խորհրդային ռուսաստանի եւ Քեմալական Թուրքիոյ մերձեցման հետեւանքով, հասան Ս.Պ.Հ. վերանայման եւ փաստօրէն անոր վերացմանը: Ան իր հետեւանքը կը գտնէ 1929ի Լօզանի պայմանագրի մէջ: Դաշնակիցները ընդունեցին Մ. Քեմալի Անգարայի կառավարութիւնը եւ անոր իրաւունքը Թրակիոյ, Իզմիրի, Կիլիկիոյ նկատմամբ, բոլոր այն տարածքներու նկատմամբ որոնք անցած էին Հայաստանին: Աւելին անոնք ճանչցան Թուրքիոյ նոր սահմանները որոնք կ՛ընդգրկէին Հայաստանի նախկին շրջանները՝ Կարսը, Արտահանը եւ Սուրմալուն: Այն Թուրքիոյ լիակատար յաղթանակն էր: Պատմական Հայաստանի փոքրիկ մէկ մասը շարունակեց գոյութիւն ունենալ որպէս Խորհրդային Հայաստան, բայց հայութեան մեծ մասը մնած ցրուած ի սփիւռս աշխարհի: «ՍԵՒՐԻ ՀԱՇՏՈՒԹԵԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ»-ը մինչեւ այսօր ալ կը մնայ որպէս յուշագիր մը՛ Հայկական հարցի արդարացի լուծման հասնելու, Հայ ժողովուրդի իրաւունք մասին:

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

Սեւրի Դաշնագրի 101-ամեակ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

Ընդդիմութիւն-Իշխանութիւն Գոյակեցութեան Կարելիութիւնը՝ Ըստ Տրամաբանութեան․․․

Անգարայի «Ոսկի Խնձոր»-ը. ՆԱԹՕ-ի Գագաթնաժողովը

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է