ԻՆՉՈ՞Ւ ԳՐԵՑԻ ԿՈՄԻՏԱՍԻ ՀՈԳԵՑՆՑՄԱՆ ՄԱՍԻՆ

ՄԵԼԻՆԷ ԳԱՐԱԳԱՇԵԱՆ Այս յօդուածը արդիւնքն է այն հարցումին, որ տրուեցաւ ինծի, թէ` ի՞նչը մղեց զիս Կոմիտասի մասին գիրք գրելու: Պատասխանս կը բաժնեմ ``Հայրենիք``ի ընթերցողներուն հետ: 1994-ին յօդուած մը լոյս տեսաւ ``Արմինիըն Ռիփորթըր``ին մէջ, հետեւեալ վերնագրով` ``Կոմիտասի հիւանդութեան պատմութիւնը ի յայտ կու գայ հոգեբոյժի ուսումնասիրութեան մէջ`` (Նոյեմբեր 19, էջ 20)1. Այս նիւթը հետաքրքրութիւնս շարժեց եւ ինչպէս սովորութիւն ունէի, յօդուածը կտրեցի ու պահեցի ապագայի աշխատանքներու ծրարին մէջ: Մինչ այդ, Կոմիտասը գիտէի, որպէս հայ հսկայ երաժշտագէտ, որու եղանակները սիրեր ու երգեր էի երգչախումբերու մէջ եւ որպէս ամուսնուս մեծմօր` Մարիկի զարմիկը, որ իր մօր վաղաժամ մահէն վերջ, 1870-ի այս վերջինին` Մարիկի մօր ճանչցեր էր որպէս ստնտու մայր: Այս յօդուածը յատկապէս ինձ հետաքրքրեց որպէս հոգեբան: Տարիներ վերջ, 2001-ին, նոյն նիւթին շուրջ կարդացի Դոկտ. Ռիթա Գույումճեանի գիրքը.- ``Արքէոլոճի Օֆ Մատնէս``, ուր հեղինակը Կոմիտասի մանկութիւնը կը նկարագրէ, որպէս թափառական երեխայ մը: Ամուսնուս զարմիկը, Սեպուհ Թաշճեանը կը պնդէր թէ իր մայրը (Մարիկի աղջիկը) ըսած է թէ Կոմիտաս անտուն-անդէր չէր, այլ` շատ սիրող գերդաստան ունէր (Tashjian, Ս. [1995/2005]. Komitas. Aleppo: Arevik Press): Մտածեցի, որ պատճառ մը պէտք է եղած ըլլար, որ երեխան թափառեր, անկախ այն բանէն, որ իրեն սիրող ընտանիք ունէր: Գույումճեանիև Թաշճեանի գրածներուն հակասութիւնը աւելի ինձ հետաքրքրեց: Նոյն տարուայ աշնան, մասնագիտական դասախօսութեան մը ներկայ եղայ, ուր հոգեբոյժ` Դոկտ. Ռիչըրտ Քոկըն նուագեց երգահան Շումանի երաժշտութենէն ու նկարագրեց անոր հոգեվիճակը, որպէս ստեղծագործ երաժշտագէտի: Քոկընի դասախօսութենէն վերջ որոշեցի հետազօտել Կոմիտասի կեանքը ու ինձ համար ճշդել թէ ան խենթեցե՞ր էր, ինչպէս հասարակաց կարծիք կար, թէ` ոչ: Եւ քանի որ աղբիւրները Հայաստանի, Եւրոպայի ու Ամերիկայի մէջ կը գտնուէին, հետազօտութիւնս տքնաջան էր: Առաւել` 1915-ի դէպքերը, Մեծ Եղեռնը, որ աւելի վերջը կոչուեցաւ Ցեղասպանութիւն, կարդալը այնքա՜ն սպառիչ եւ յուզիչ էր ինձ համար, ըլլալով Ցեղասպանութեան եւ Իզմիրի աղէտի վերապրողներու զաւակ—, որ պէտք էր տարիներու ընթացքին` դադարներ առնէի: Գիրքը նախ գրեցի Արեւմտահայերէնով, տպուեցաւ 2011-ի Դեկտեմբերին, Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Ռիչըրտ եւ Թինա Գարօլան հիմնադրամի (Հատոր թիւ 11) կողմէ, Գ. Ծ. Վ. Չիֆճեանի խմբագրութեամբ: Մինչ իմ հետազօտութիւնս կը շարունակուէր, գիրքը թարգմանուեցաւ արեւելահայերէնի եւ անգլերէնի: Երկու հատորները պատրաստ են տպագրութեան եւ կը սպասեն ֆոնտի: Այն ինչ, որ երեւան ելաւ հետազօտութեան ընթացքին, այնքան հետաքրքրական է ինչքան գիրքը, որովհերեւ այն ցոյց կու տայ Ցեղասպանութեան նկատմամբ հասարակական հոգեբանութիւն մը հայերու մօտ, որը չէ ուսումնասիրուած: Հայ ժողովուրդի համար, Կոմիտաս հանճարը ոչ միայն պաշտամունքի առարկայ մըն է, այլ նաեւ` Ցեղասպանութեան խորհրդանիշը: Հասկցայ, որ Կոմիտասի խորհրդանիշ ըլլալու տիպարը զարգացեր է Խորհրդային Հայաստանի մէջ ստեղծագործական գրականութեան միջոցով եւ ժամանակի ընթացքին, տարածուեր է որպէս իրականութիւն` թէ Եղեռնի ահռելի տեսարանները տեսնելով, ան խենթեցաւ: Սփիւռքի մէջ եւս խորհրդանիշը ձեւ է առեր այլ պատճառով` Ցեղասպանութենէն ազատած Հայեր ընդհանրապէս չեն կարողացեր իրենց ապրումները արտայայտել Մեծ Եղեռնի վերաբերեալ: Սփիւռքի հայը չ՛ունէր բառամթերք մը, որով նկարագրեր իր զգացումները այն բոլոր կորուստներուն վերաբերեալ որոնց ցաւը կը զգար (օրինակ` սիրելիներու վայրագաբար սպաննութիւնը, բաժանումները, բռնի տեղահանումը, խաբէութիւնները, շահատակութիւնները, ունեցուածքի բռնագրաւումը, տեղահանումի ընթացքին ընտանիքի անդամներուն սպառնացող վտանգները, հարազատներու մահուան վկայատեսութիւնը, գոյատեւելու դժուարութիւնները, եւ դարերէ ի վեր ժառանգած աւանդութիւններու, ազգային մշակոյթի, ազգային հաստատութիւններու կորուստները—եկեղեցի, դպրոց, առաջնորդարան, եւլն., եւլն.): Ոմանց համար կարելի էր բարկութիւն արտայայտել, ոմանց համար, ոչ. անոնք կուլ տուին իրենց պատիւն ու ցաւը եւ խուսափեցան զանոնք նոր սերունդին հաղորդելէ: Յիրաւի, իմ բոլոր ընթերցանութիւններուս ընթացքին—երբ Ցեղասպանութեան հոգեցնցումն ու ազգային ինքնութիւնը (2005) կը գրէի—, մէկ աղբիւր միայն գտայ, ուր Հայու կենցաղը այնքան ցայտուն կը նկարագրուէր: Այդ` Ամերիկահայ գրող, Արլին Օսկի Աւագեանի ``Առիւծ Կնկան Ժառանգը`` (1992) գիրքն էր (վերնագիրը կը վերաբերի հեղինակի մեծ մօր Ցեղասպանութեան ընթացքին ցոյց տուած հոգեկան ուժին): Աւագեան կը գրէ թէ որպէս երեխայ, չի յիշեր դէպք մը երբ ընտանիքի անդամներ իրենց ձայները բարձրացնէին և կամ սիրոյ զգացում արտայայտէին ինչպէս ամերիկացի դրացիները: Իր ընտանիքի մէջ, սէրը կ՛արտայայտուէր կերակուր հրամցնելու ծէսին միջոցով: Աւելի վերջը, գրութեան մը մէջ, հեղինակը կը գրէ թէ իր տան մէջ ինչ որ չէր խօսուեր աւելի կարեւոր էր քան այն ինչ կը խօսուէր: (Avakian, 2006, էջ 45-56): Հետաքրքրական է, որ այս երեւոյթը արդէն ուսումնասիրուած է հոգեբան` Յաէլ Տանիէլիի կողմէ, որը զայն անուանած է, ``Լռութեան Դաւը``, եւ ցոյց տուած որ ո՛չ միայն վերապրող զոհը դէպքերու մասին չի խօսիր, այլ` նաեւ հոգատարները: Այս միտքը գրաւեց իմ ուշադրութիւնը: Իմ իսկ ընտանիքին մէջ, լսեր էի մեծմօրս սեֆեր պերլիքի վերաբերեալ խօսքերը միայն ու միայն ուղղուած իր բարեկամուհիներուն եւ ո՛չ մէկ անգամ ընտանիքի անդամներուն, երեխաներուն: Չէի կրնար իմանալ, որ սեւազգեստ բարեկամուհիները, որ կանոնաւորապէս եկեղեցի կ՛երթային մեծմօրս հետ, ամուսին ու զաւակ, հարազատներ էին կորսնցուցած 1915-ին … Տան մէջ բնաւ չէի լսեր Ցեղասպանութեան վերաբերեալ ակնարկներ: Եւ երբ կը հարցնէի միւս մեծմօյրս որ պատմեր իր անցեալէն, ան միշտ կ՛ըսէր.- ``Անցեալի մասին չի խօսինք, ապագային նայինք.: Բնաւ չէի կրնար երեւակայել, որ կորուստներու մասին խօսիլը այնքա՜ն դժուար պիտի ըլլար երկուքին համար ալ: Մեծ մայրերուս հասկցայ, երբ տարիներ վերջ Ամերիկացիի մը հարցին, թէ` որքա՞ն կարեւոր էր ինձ համար Ցեղասպանութիւն բառը— պատասխանեցի, ``Բառը ինքնին չէ—որը իրաւաբանական բառ է, կարեւոր` Ցեղասպանական արարքները դատելու եւ հատուցման համար—, որքան այն իմաստը որ այն կ՛ամփոփէ իր մէջ. այլապէս կա՞ն բառեր, որոնք կը նկարագրեն այն բարբարոսութիւնները որ տեղի ունեցան, այն ինչ, որ հայրս կը պատմէ`` (Ժամկոչեան, Յ. [2004]. ``Յիշատակ Մնացողաց``, Երեւան` Դալլ): Ես նոյնպէս բառապաշարը չունէի արտայայտելու այն խանգարող յիշատակները, որոնք հօրմէս, մեծմայրերէս ժառանգեր էի: Որքան ծիծաղելի էի, հիմա կը մտածեմ—, որ Կիւրիւնի մէջ փնտռեցի մեծմօրս դրացի, Էքքէշ էֆէնտիի սերունդը, որովհետեւ մեծմայրս տեղահանութենէ առաջ, իր ընտանիքի սիրելի անդամ` կովը չէր կրցեր ծախել այլ` յանձներ էր այդ դրացիին: Որքա՜ն անիմաստ էր ինձ համար այդ մարդու ժառանգները գտնելը… Սակայն, այսպիսի զգացումներու զոհեր ենք մենք հայերս երբ կը վերադառնանք պապենական տներ, մինչ թուրքը կը կարծէ, որ հայը կը վերադառնայ պահած ոսկիին տիրանալու համար…: Ուրիշ յօդուածով մը պիտի գրեմ ``Լռութեան Դաւ``ի երեւոյթին մասին: Առ այժմ կեդրոնանանք Կոմիտասի վրայ: Ուրեմն, նկատեցի, որ Սփիւռքի մէջ, հասարակական կարծիք մը ձեւաւորուած էր, որ նոյնպէս կ՛օգտագործէր Կոմիտասի տիպարը, որպէս Ցեղասպանութեան խորհրդանիշ: Գրքի ուսումնասիրութեան ընթացքին, երբ առաջնային աղբիւրներ կը փորձէի գտնել, անդադար կը մտածէի` արդեօ՞ք Մեծ Եղեռնէ վերջ Կոմիտաս իսկապէս գիտակցութիւնը կորսնցուց, խենթեցաւ, թէ` տարբեր բացատրութիւն մը կարելի է տալ դէպքերուն, մօտ հարիւր տարի վերջ: Գրքիս մէջ, կը նկարագրեմ դէպքերը եւ եզրակացութիւնը կը ձգեմ ընթերցողին: Կը յուսամ երկրորդ հատորին մէջ, աւելի մանրամասն քննել ստեղծագործ հռետորին հոգեբանութիւնը: Հո՛ ս, ընթերցողին համար կ՛ամփոփեմ Կոմիտասի պատմութիւնը: Կոմիտաս (1869-1935) մկրտուած է, Սողոմոն Սողոմոնեան, ծնած` թրքախօս2 (Քիւթահիա Թուրքիա) քաղաքին մէջ: Երիտասարդ մայրն ու հայրը ձայնեղ եղած են ու երգեր յօրինած: Սողոմոն վեց ամսական չեղած կորսնցուց մայրը և հօրեղբօր կինը դարձաւ իր ստնտու մայրը մինչ` մեծմայրն ու հօրաքոյրը զբաղեցան իր կրթութեամբ ու խնամքով: 1873-5-ին համատարած սովը մեծ աւերներ գործեց Թուրքիոյ մէջ: Սողոմոնի կօշկակար հայրը հազիւ կրնար ընտանիքը պահել իր սգաւոր վիճակին մէջ: Երբ Սողոմոն աւարտեց նախակրթարանի չորս տարիները, հայրը զինքը ղրկեց Պուրսա ուսումը շարունակելու համար. սակայն, տարին չի բոլորած, ան պէտք է վերադառնար Քիւթահիա երբ հայրը մահացաւ: Տասը-տասնըմէկ տարեկան էր, տխուր-տրտում, սգաւոր որբ. զգաց անտուն-անտէր, հակառակ որ հօրեղբօր ընտանիքը կը գուրգուրար իր վրայ: Ան փողոցին մէջ կը խաղար ընկերներու հետ, երբեմնկը տարուէր խաղով, եւ կը մոռնար տուն երթալ: 1881-ին, Թաղական խորհուրդը զինք ընտրեց որբերու մէջէն Էջմիածին ուսանելու համար: Գնաց: Երբ Գէորգ Դ կաթողիկոս հարց տուաւ թէ ինչո՞ւ եկեր էր եթէ հայերէն չէր գիտեր, Սողոմոն համարձակօրէն պատասխանեց` ``Հայերէն խօսիլ չեմ գիտեր բայց երգել գիտեմ``, ու երգեց Լոյս Զուարթը, տպաւորելով Կաթողիկոսին, որը շուտով զինք ընդունեց Գ. Ճեմարանի մէջ: Սողոմոն Քիւթահիոյ մէջ հօրն ու հօրեղբօրը հետ ծառայած էր Ս. Թէոթորոս եկեղեցւոյ խորանին եւ եկեղեցական շարականները լաւ գիտէր ու կ՛երգէր իր զգայացունց ձայնով: Շուտով Հայերէն սորուեցաւ: Տօնական օր մը, երբ ընկերոջը հետ մօտակայ գիւղը գացեր էր, լսեց կիներու երգած ժողովրդական երգերը եւ նօթագրեց մեծ խանդավառութեամբ: Տարիներու ընթացքին, ան հաւաքեց ու մշակեց ժողովրդական երգեր: Նամակի մը մէջ կը գրէ թէ երեք-չորս հազար երգեր հաւաքած է (որոնց մէկ երրորդը միայն յայտնի է մեզի): Որպէս լուրջ ուսանող, ուսումնասիրեց հին Հայկական մագաղաթներ եւ փորձեց խազերու (հին Հայկական նօթագրութիւն) բանալին բացայայտել: Իր գիտական մօտեցումը սքանչելի էր: Ճեմարանը աւարտելով, որպէս վարդապետ ուսումը շարունակեց նախ Թիֆլիսի, ապա Գերմանիոյ մէջ շնորհիւ Խրիմեան Հայրիկի միջամտութեան: Պերլինի մէջ աւարտեց երաժշտութեան փիլիսոփայութեան պատմութիւնը, երաժշտութեան եւ դաշնակի դասընթացքները: Ան իր աշխատասիրութեամբ, յարատեւութեամբ, եւ անհամեմատ իւրայատուկ ու գեղեցիկ ձայնով տպաւորեց իր ուսուցիչներն ու հանդիսատեսները: Առաջին անգամ ըլլալով, Եւրոպացի երաժշտագէտներ կ՛իմանային Հայկական ժողովրդական երաժշտութեան մասին ու կը զմայլէին: Իր ժրաջան աշխատանքին մաս կազմեց Միջազգային երաժշտութեան Ընկերակցութեան Պերլինի մասնաճիւղի հիմնադիր անդամ ըլլալը: Էջմիածին վերադարձին, փորձեց արդիականացնել երաժշտութեան ուսուցումը նոր գործիքներով ու քառաձայն երգչախումբով, ներկայացնելով կրօնական եւ ժողովրդական աշխարհիկ երաժշտութիւն: Իր երաժշտական ելոյթները խոչընդոտուեցան պահպանողական խաւի մը կողմէ, որու դէմ տոկալը շատ ուժ խլեց իրմէ: Եւ1907-ի Խրիմեան Հայրիկի վախճանումէն վերջ, իր վիճակը աւելի դժուարացաւ: Գրեց թէ չէր կրնար շնչել Էջմիածնի մէջ, կը խեղդուէր…: Կաթողիկոսին դիմեց Սեւանի ճգնարանը առանձնանալու եւ իր երաժշտական աշխատանքով զբաղուելու համար: Վերջինը մերժեց խնդրանքը եւ ան 1910-ին հեռացաւ Էջմիածինէն, ուղղուեցաւ դէպի հայահոծ Պոլիսը, ուր տուն վարձեց հանրածանօթ նկարիչ` Փանոս Թերլէմէզեանի հետ: Պոլսոյ եւ մերձաւոր Արեւելքի մէջ համերգներ տուաւ, դպրոցներու մէջ‘ երգի դաս եւ երաժշտութեան դասընթացքներ` յատուկ աշակերտներու համար (Բ. Կանաչեան, Վ. Սարգիսեան, Մ. Թումաճան, Վ. Սրուանձտեանց, Հ. Սէմերճեան, Ա. Ապաճեան): 1915-ի Ապրիլին, թուրք բարձրաստիճաններու հանրային գովեստէն, որ Անատոլիայի զաւակը երաժշտական մե՜ծ գործ տեսեր է, յաջողութեան հասեր, երբ թուրք կրօնականներ պարապ մնացեր են—մի քանի շաբաթ վերջ, թուրք ոստիկաններ բանտարկեցին Կոմիտասին աւելի քան 200 հայ մտաւորականներու, գաղութի ղէկավարներուն հետ եւ աքսորուեցան դէպի Չանղըրը, առանց զգուշացումի, առանց դատի, առանց զրպարտութեան: Անգարայի ճանապարհին, երկաթուղագծի Սէնճան Քէօյ ըսուած կայարանին մէջ, աքսորականները բաժնուեցան երկուքի, առանց բացատրութեան: Իր մօտիկ ընկերը, Սիամանթոն, որուն ան խօսք տուած էր պաշտպանել, ղրկուեցաւ Այաշի բանտը: Բաժանումէն ետք, բանտարկեալներ մղձավանջի նշաններ նկատեցին Կոմիտասի մօտ, որը չէր համապատասխանէր իր մինչ այդ, զուարթ ու ինքնավստահ բնաւորութեան: Ապրեցաւ նուաստացումի ժամեր երբ անասուններու ջուր խմելու գերապատուութիւն տրուեցաւ հայ բանտարկեալներէն առաջ: Իր զգայացունց աղօթքները բանտարկեալներու աչքերէն արցունք բերին: Մի քանի շաբաթ վերջ երբ լուր եկաւ թէ ան պիտի վերադառնայ Պոլիս, ուրախ էր եւ տխուր, որովհետեւ անորոշ ճակատագրով ետին կը ձգեր բարեկամներ, ազգայիններ: Պոլիս վերադարձին, շրջապատուեցաւ բանտարկեալներու սիրելիներով, որոնք լուրի կը սպասէին: Ան անձկութեան լուրջ պահեր ապրեցաւ, չկարողանալով օգնել մահապարտներուն ու իրենց ընտանիքներուն: Յետ հոգեխոցային խանգարման (post-traumatic stress disorder), նշաններ ցոյց կու տար, որը այնքան տարբեր էր իր տիպարէն: Նոյնիսկ բժիշկներ անկարող եղան ճիշտ կողմնորոշուելու Կոմիտասին օգնելու համար: Այդ օրերուն, թուրքի նկատմամբ բարկութիւն ցոյց տալը եւ թուրք ոստիկաններէն վախնալը ապարդիւն ու անտեղի կը նկատուէր, երբ Պոլսոյ մէջ ոստիկաններ ու լրտեսներ կը հալածէին հայ քաղաքացիներուն: Այս հիւանդութիւնը խանգարեց իր կեանքը, չկրցաւ աշխատիլ, կը տառապէր, մտահոգ էր: Ընկերները` մտահոգուած ու սխալ մեկնաբանելով իր վարքը, զինք խաբելով տարին թրքական զինուորական հիւանդանոց եւ պարպեցին տունը, կահոյքն ու ապրանքները ծախեցին, երաժշտութիւնն ու նօթեր տարին Պատրիարքարան: Կոմիտաս կը զայրանար թէ ի՞նչ իրաւունքով իր ունեցուածքին ձեռք տրուած էր. ``Ո՞ւր է տանս բանալին, ո՞ւր են նօթաներս…``, կը պահանջէր…: Հոգեբուժարանին մէջ կը տեսնէր թէ իր ճաշը տարբեր է թուրք հիւանդներու ճաշերէն, կը կասկածէր, կը մերժէր հայ բժիշկները ընդունիլ, կը մերժէր այն անձերը, որոնք զինք հոգեբուժարան դրեր էին: Կ՛ընդունէր աշակերտներ, որոշ բարեկամներ: Կը շարունակէր հոգեխոցային նշաններ ցոյց տալ, որը քսաներորդ դարու սկիզբին, չէր ճանչցուած որպէս այդ: Անյայտ է, թէ այդ հոգեբուժարանին մէջ ի՞նչ ախտանշան ու բուժում տրուեցաւ իրեն եւ եթէ ան ընդունեց, քանի որ այդ հոգեբուժարանի արխիւները անծանօթ մնացին Երեք տարի ետք, երբ փոփոխութիւն չկար իր վիճակին մէջ, ընկերները զինք Փարիզ ղրկեցին, կրկին սուտ խօսելով թէ` Արշակ Չօպանեանէ լուր առած են, որ Կոմիտաս միջազգային համագումարին մասնակցելու հրաւիրուած է: Հոն, յանձնախումբ մը սպաղուեցաւ իրմով, Դոկտ. Քէօլէօլեան հետեւեցաւ իրեն ու ան տարուեցաւ Վիլ Էվրարտ հոգեբուժարանը եւ ապա` ՎիլԺուիֆ պատսպարանը: Այն հոգեբոյժը, որ 13 տարիներ զբաղուած էր իր խնամքովը, գրած է` չէի յիշեր ախտաճանաչումը …միայն պէտք ունի սենեակի մը եւ քիչ հիւանդ ունեցող հոգեբոյժի մը, որ հետը զբաղուի: Մինչ Կոմիտասի վիճակը անփոփոխ էր, առաջարկուեցաւ զինքը Վիեննա ղրկել բնակելու ``Մխիթարեան`` վանքին մէջ եւ քննուելու Դոկտ. Պլէօլըրի կողմէ: Վերջինս ամէնայայտնի հալածախտի մասնագէտն էր. սակայն, հաւաքուած գումարը բաւարար չէր: Նկատի ունեցան նաեւ Երուսաղէմի վանքը, սակայն պատասխանը այն էր թէ, վանքը գաղթականներով լեցուած էր եւ կարելի չէր այն հանդարտ մթնոլորտը ստեղծել, որուն Կոմիտասը պէտք ունէր: Կոմիտաս տարիներու ընթացքին մնաց լուռ, մերժեց հին բարեկամներ ընդունիլ, բայց ընդունեց նորերը կարճ ժամանակով: Իր խօսակցութիւնները շատ հետաքրքրական են. անոնք պատուհան մըն են դէպի գիտակցութիւն մը, որու վիճակը նման չէ հոգեբուժարանի եւև պատսպարանի այլ հիւանդներուն: *** Ուրեմն, արդեօ՞ք այս ըսել է, որ Կոմիտաս մեծ Եղեռնէն չէր հոգեցնցուած: Ոչ, ան հոգեցնցուած էր, տառապած էր, սգացած էր իր ժողովուրդի, իր սիրելի մշակոյթի—որը այնքան զոհողութիւններով փրկած էր կորուստը. Ան կը գիտակցէր, որ հայկական մշակոյթը վտանգուած էր, խորապէս կը հասկնար Ցեղասպանութեան իմաստը, թերեւս աւելի հիմնական քան շատ հայեր, որոնք պարզապէս կը տոկային Պոլսոյ մէջ: Երբ կը սգար, երբ կը բարկանար, երբ կը սարսափէր, երբ ըսաւ, այս ժողովուրդին վրայ պէտք չէ վստահիլ, իր վերաբերմունքը տարօրինակ թուեցաւ: Նոյնիսկ Փարիզի մէջ, հայեր չէին խօսեր Մեծ Եղեռնի մասին, միայն կ՛ակնարկէին հասարակական աղէտին մասին. Ինչո՞ւ: Թուրքի ու թուրք կառավարութեան նկատմամբ վախն էր թէ` ``Լռութեան Դաւ``ի երեւոյթն էր: Որպէս հայեր, պէտք ունինք հասկնալու այս երեւոյթը, խօսելու Ցեղասպանութեան արդած մեր զգացումներուն մասին, հասկնալու, չէզօքացնելու զանոնք: հոգեցնցիչ դէպք մը կամ դէպքերու շարան մը, ինչպէս էր Ցեղասպանութիւնը, կը խցանեն զգացումներու արտայայտութիւնը: Երեխան եւ չափահասը կը դժուարանան բառեր գտնել արտայայտելու իրենց սարսափի, տխրութեան, ցաւի, բարկութեան զգացումները. բառամթերքը չեն ունենար եւ չեն գտնար արտայայտուելու: Կը յուսամ, որ պարզաբանեցի այն պատճառները, որոնք ինձ մղեցին այս հետաքրքրական ուսումնասիրութիւնը կատարելու: Կոմիտաս որքա~ն բան ունի մեզ սորվեցնելու: Ժամանակի ընթացքին պիտի գրեմ նաեւ ``Լռութեան Դաւ``ի հոգեբանական երեւոյթին մասին: Կոմիտաս. Հոգեբանական Վերլուծում մը Արեւմտահայերէնի օրինակներ կարելի է ստանալ Amazon.com-էն կամ գրելով` hokepan@yahoo.com-ին: ``Հայրենիք``ի ընթերցողները պիտի տեղեկացուին երբ անգլերէն եւ արեւելահայերէն հատորները պատրաստ ըլլան: *.- Քիւթահիոյ հայութիւնը ԺԷ դարի վերջը գաղթեր էր Գողթն գաւառի Ցղնայ գիւղէն և ինչպէս այլ Թուրքիոյ հայահոծ գաղութներ (օր. Կեսարիա) ստիպողութեան տակ դարձեր էր թրքախօս: Կոմիտաս կը գրէ թէ Սողոմոնեաններն ու Քիւթահիոյ հայ հին ընտանիքները սեռած են հայկական Զոք ցեղէն:

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

ԻՆՉՈ՞Ւ ԳՐԵՑԻ ԿՈՄԻՏԱՍԻ ՀՈԳԵՑՆՑՄԱՆ ՄԱՍԻՆ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

Ընդդիմութիւն-Իշխանութիւն Գոյակեցութեան Կարելիութիւնը՝ Ըստ Տրամաբանութեան․․․

Անգարայի «Ոսկի Խնձոր»-ը. ՆԱԹՕ-ի Գագաթնաժողովը

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է