Էրտողանի Կողմէ Ցեղասպանութեան Ժխտումը Աւելի Շատ Ուշադրութիւն Կը Հրաւիրէ Թրքական Զանգուածային Ոճիրներուն Վրայ
Յարութ Սասունեան
Նախորդ շաբաթ ես լուսարձակի տակ առի Թուրքիոյ նախագահ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի ամբողջովին կեղծ յայտարարութիւնը․ «Մեր պատմութեան մէջ կայ ո՛չ ցեղասպանութիւն, ո՛չ ջարդ, ո՛չ հարստահարութիւն եւ ո՛չ ալ գաղութատիրութիւն։ Հազարամեակներու մեր փառաւոր պատմութեան ընթացքին եղած է միայն արդարութիւն եւ կարեկցանք»։
Էրտողանի սուտերը հերքելու համար ես ներկայացուցի Օսմանեան կայսրութեան եւ Թուրքիոյ Հանրապետութեան գործած ոճիրներու ցանկին առաջին մասը՝ պատրաստուած Քանատայի Հելլէնական հետազօտութիւններու հիմնարկին կողմէ։
Ահա՝ թրքական ոճիրներու երկրորդ եւ վերջին ցանկը.
«Գաղութատիրութիւն չկայ» պնդման հերքում. արդի բնակեցում եւ բռնագրաւումներ
Էրտողանի այն պնդումը, թէ Թուրքիոյ պատմութեան մէջ «գաղութատիրութիւն չկայ», լիովին կը հերքուի այն փաստով, որ Սելճուքեան եւ Օսմանեան կայսրութիւններէն իւրաքանչիւրը ձեւաւորուած է տարածքային զաւթումներու, հպատակեցման եւ տեւական գաղութատիրական բռնագրաւման հիման վրայ: Բացի ատկէ՝ արդի Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը մինչեւ օրս կ՛իրականացնէ իր սահմաններէն դուրս զինուորական բռնագրաւման, հարստութիւններու կողոպուտի, ժողովրդագրական փոփոխութիւններու եւ պետականօրէն ուղղորդուած վերաբնակեցման ծրագիրներու քաղաքականութիւն։
- Ապօրինի բռնագրաւում եւ վերաբնակեցման գաղութատիրութիւն հիւսիսային Կիպրոսի մէջ (1974 թուականէն մինչեւ օրս)
1974 թուականին Կիպրոս զինուորական ներխուժումով Անգարան հաստատեց կղզիին փաստացի բաժանումը, որ կը շարունակուի արդէն վաթսուն տարիէ ի վեր։ Թուրքիոյ իշխանութիւնները իրականացուցին ժողովրդագրական փոփոխութեան յարձակողապաշտ քաղաքականութիւն՝ հիւսիս գտնուող իրենց բնօրրանէն վտարելով 170-200 հազար բնիկ յոյն կիպրացիներ: Տարածքը վերջնականապէս իւրացնելու նպատակով Թուրքիան, Ժընեւի համաձայնագիրի խախտումով, կազմակերպեց բնակչութեան պետական տեղափոխութիւն՝ հիւսիս բերելով տասնեակ հազարաւոր թուրք վերաբնակիչներ։
- Նոր գաղութատիրութիւն հիւսիսային Սուրիոյ մէջ (2016 թուականէն մինչեւ օրս)
Սուրիական քաղաքացիական պատերազմի ընթացքին թրքական զինեալ ուժերը յաջորդական զինուորական գործողութիւններ իրականացուցին հիւսիսային Սուրիոյ մէջ 30 քիլոմեթր խորութեամբ ապահովական գօտիի բռնագրաւման համար, ինչ որ զինուորական բռնագրաւման դասագրքային օրինակ է՝ նոր գաղութատիրութեան բնորոշ գիծերով։ Այս ռազմավարութեան առանցքը վարչական եւ մշակութային ոչնչացման համակարգուած ընթացքն է, որուն ծիրին մէջ Թուրքիան տեղական սուրիական առողջապահական, կրթական եւ դատական ոլորտները անմիջապէս դրաւ Թուրքիոյ ներսը գտնուող Հաթայ նահանգապետարանի վարչական վերահսկողութեան տակ։
Այս կեդրոնացեալ իշխանութեան ներքոյ դպրոցական ծրագիրները բռնի ուժով փոխուեցան թրքականի, որպէս հիմնական դրամանիշ ներմուծուեցաւ թրքական լիրան, իսկ քրտական փողոցներուն տեղական անուանումներն ու մշակութային տօները խստիւ արգիլուեցան։
- Զինուորական ներխուժում Արցախ (2020–2023 թթ.)
Թուրքիոյ արդի տարածաշրջանային յաւակնութիւնները էապէս ձեւաւորած են Հարաւային Կովկասի քարտէսը՝ կիրարկելով արդիական զինուորական ուժ՝ տեղւոյն ժողովրդագրութիւնը ուղղակիօրէն փոխելու նպատակով: 2020 թուականի արցախեան պատերազմին ընթացքին Թուրքիան ցուցաբերեց վճռորոշ, ուղղակի զինուորական, հետախուզական եւ գումակային (լոճիսթիք) աջակցութիւն Ազրպէյճանին: Թուրք բարձրաստիճան զինուորականները կը ղեկավարէին գործնական ծրագրումը, մինչդեռ յառաջատար անօդաչու թռչող սարքերը կը կիրարկուէին հայկական պաշտպանութիւնը ոչնչացնելու համար: Պաքուի զինուորական յաղթանակը յաջողութեամբ կոտրեց երեք տասնամեակ տեւած անլուծելի վիճակը՝ 2023-ին ուղղակիօրէն ճամբայ հարթելով Արցախէն շուրջ 120 հազար բնիկ հայերու ամբողջական տեղահանութեան եւ ցեղային զտման։
- Քրտական ենթակառոյցներու ռմբակոծում Սուրիոյ եւ Իրաքի մէջ (2023 թ․)
2023-ի հոկտեմբերին Անգարան սկսաւ օդային եւ անօդաչու թռչող սարքերու սաստիկ ու աւերիչ հարուածներու արշաւի մը Սուրիոյ եւ Իրաքի քրտաբնակ շրջաններուն վրայ՝ վնասելով կենսական նշանակութիւն ունեցող մարդասիրական ենթակառոյցները, որոնց շարքին՝ ջրմուղ կայանները, ելեկտրակայանները, նաւթամշակման գործարանները եւ կենցաղային կազի հաստատութիւնները։ Ընդգծելով յարձակումին ահաւոր տարողութիւնը՝ մարդկային իրաւանց կազմակերպութիւնները հաղորդած են Իրաքի մէջ մինչեւ 2024 թուականի կէսերուն իրականացուած աւելի քան 1000 առանձին օդային հարուածներու մասին:
- Օրինականացուած լռութիւն․Թուրքիոյ քրէական օրէնսգիրքի 301-րդ յօդուած
Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումն արգիլուած է Թուրքիոյ դատական համակարգին կողմէ: Այս պատմական ոճիրները քննարկել փորձող այլախոհները, լրագրողներն ու ակադեմական շրջանակներու ներկայացուցիչները պատժելու հիմնական իրաւական մեքանիզմը Թուրքիոյ քրէական օրէնսգիրքի 301-րդ յօդուածն է:
301-րդ յօդուածը քրէական յանցանք կը նկատէ «թուրք ազգը, Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը կամ Թուրքիոյ Ազգային մեծ ժողովը հրապարակաւ վիրաւորելու» արարքը։ Այս օրէնքով դատապարտուած իւրաքանչիւր անձ կ՛ենթարկուի վեց ամիսէն մինչեւ երկու տարուան բանտարկութեան։ Օրէնքը խստօրէն կը կիրարկուի թիրախաւորելու համար այն անձերը, որոնք հրապարակաւ կ՛օգտագործեն «ցեղասպանութիւն» բառը կամ կը հրատարակեն ազգային փոքրամասնութիւններու ջարդերը մանրամասնող աշխատութիւններ։ Այս օրէնքով հետապնդուած են ճանչցուած մտաւորականներ, որոնց կարգին՝ Նոպէլեան մրցանակի դափնեկիր Օրհան Փամուքը՝ հայերու եւ քիւրտերու զանգուածային սպանութիւնները յիշատակելուն համար: Նոյնպէս, խաղաղութեան գործիչ Եանիս Վասիլիս Եայլալին երկու տարուան բանտարկութեան դատապարտուած է հայոց եւ յունաց ցեղասպանութիւններու զոհերու յիշատակը ոգեկոչելուն համար։
Պետականօրէն հովանաւորուած այս իրաւական թիրախաւորման վտանգը ամբողջութեամբ ի յայտ եկաւ պոլսահայ ականաւոր լրագրող Հրանդ Տինքի նշանակալից դատական գործով։ Տինք Հայոց ցեղասպանութեան մասին իր յօդուածներուն համար 301-րդ յօդուածով բազմիցս ենթարկուեցաւ քրէական հետապնդման եւ դատապարտուեցաւ։ Պետութեան հանրային իրաւական արշաւը զայն ներկայացուց որպէս դաւաճան՝ ստեղծելով թշնամական ներքին միջավայր, ինչ որ ի վերջոյ առաջնորդեց 2007 թուականին ծայրայեղ ազգայնականի մը կողմէ անոր սպանութեան։ Թէեւ օրէնքը փոփոխութեան ենթարկուեցաւ 2008 թուականին՝ դատական գործ յարուցելէ առաջ արդարադատութեան նախարարութեան յստակ թոյլտուութիւնը պահանջելու համար, բայց եւ այնպէս, անիկա կը մնայ պետական գրաքննութեան հզօր գործիք՝ վախի միջոցով արդիւնաւէտօրէն պարտադրելով պետութեան կողմէ հաստատուած պատմութիւնը։
Էրտողանի բարոյական գերազանցութեան եւ ընտրողական բարոյախօսութեան վտանգը
Պնդելով, որ Թուրքիոյ անցեալին մէջ եղած է «միայն արդարութիւն եւ կարեկցանք», Էրտողան, ըստ էութեան, կը ջնջէ ցաւն ու ապրած փորձառութիւնը միլիոնաւոր բնիկ փոքրամասնութիւններու սերունդներուն, որոնք համակարգուած ձեւով արմատախիլ եղած են արեւելեան Թրակիայէն, Անատոլիայէն, Հայկական Լեռնաշխարհէն, Կիպրոսէն եւ Լեւանտէն։
Եզրակացութիւն
Պատմական կատարելութեան մասին տարածուն պնդումները քաղաքական նպատակայարմարութեան գործիքներ են, այլ ոչ թէ՝ պատմական իրականութիւն։ Օսմանեան կայսրութեան ուշ շրջանէն մինչեւ Թուրքիոյ Հանրապետութիւն իշխանութեան փոխանցումը անժխտելիօրէն բարդ, խոր սպիներով լեցուն ժառանգութիւն մըն է, որ կը պահանջէ թափանցիկութիւն, բաց արխիւային մատչելիութիւն եւ մութ էջերուն ազնուօրէն առերեսուելու քաջութիւն։ Այս համակարգային վէրքերն իսկապէս բուժելու համար Թուրքիան պէտք է իրականացնէ «ճշմարտութեան եւ հաշտեցման» ընթացք մը։
Նման շրջանակ մը պետութեան թոյլ պիտի տայ առերեսուելու պետական հովանաւորութեամբ իրականացուած անցեալի անարդարութիւններուն՝ հանրային վկայութիւններու, խորքային կրթութեան եւ պաշտօնական պատասխանատուութեան միջոցով՝ ապացուցելու համար, որ իրական արդարադատութիւնն ու միջազգային հեղինակութիւնը չեն կրնար կառուցուիլ պետութեան կողմէ պարտադրուած լռութեան վրայ։ Թուրքիոյ համար համաշխարհային բեմին վրայ իսկական բարոյական առաջնորդութեան հասնիլը կը պահանջէ հրաժարիլ պաշտպանողական քաղաքական հռետորաբանութենէն եւ արտասահմանի զոհերուն համար պահանջուած նոյն կարեկցանքը տարածել նաեւ սեփական պատմական տարեգրութեան զոհերու յիշատակին վրայ։
(Շար․ 2 եւ վերջ)
