ԱՐՑԱԽԻ ՌԱԶՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹԻՒՆԸ ԵՒ ԿԱՐԵՒՈՐՈՒԹԻՒՆԸ ՍՊԱՌԱԾ ՉԵՆ
Ա.Ա.
Արցախեան իրավիճակը լաւատեսութիւն չի ներշնչեր։Նախ տակաւին ամբողջական շրջափակման ենթակայ են արցախեան ինքնիշխան շրջանները, որոնք կը գտնուին ատրպէյճանական աքցանին միջեւ։ Երկրորդ Իլհամ Ալիեւի վերջին յայտարարութիւնները, զորս ան կատարեց Մոսկուայի անցեալ շաբթուան ապարդիւն հանդիպումէն ետք, ցոյց կու տայ, որ ատրպէյճանական իշխանութիւնները կը շարունակեն եւ պիտի շարունակեն իրենց առաւելապաշտական քաղաքականութիւնը։ «Ձեր գիրքը փակուած է։Միացում գիրքը փակուած է եւ եկած է անջատողականութեան վերջը։ Անկախութեան երազանքները գացին հոն, ուր գնաց կարգավիճակը, զոր երկրորդ պատերազմին ղրկեցինք, ուր որ պէտք էր ղրկէինք։ Ղարաբաղի հայերուն կը մնայ մէկ ճանապարհ՝ աղբարկղը նետել պետական կեղծ հաստատութիւնները, լուծել խորհրադարանը եւ ենթարուիլ Ատրպէյճանի օրէնքներուն», յայտարարեց ան Լաչինի մէջ,ուր նաեւ շեշտեց, թէ Լաչինէն շատ լաւ կ՛երեւին հայկական գիւղերը, իսկական սպառնալիքներ տեղացնելով Հայաստանի վրայ։
Ատրպէյճանի նախագահին առաւելապաշտական եւ ռազմատենչ այս յայտարարութիւններուն դիմաց, հայկական կողմը շարունակեց միջազգային հանրութեան ներկայանալ Ատրպէյճանի 86,600 քառակուսի քիլոմեթր տարածութիւնը ճանչցող պետութիւն, որ թէեւ ըստ վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի, իբրեւ պետութիւն կալուածաթուղթ չունի, սակայն նոյնիսկ իբրեւ այդպիսին կը ճանչնայ Ատրպէյճանի հողային ամբողջականութիւնը, որուն քիլոմեթրային տրամաբանութեան մէջ նաեւ կ՛իյնայ նախկին խորհրդային օրերուն գործող Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը։ Այս ճանաչման արշաւին վերջին միացողը եղաւ Հայաստանի Ապահովութեան Խորհուրդի քարտուղար Արմէն Գրիգորեան։
Միւս կողմէ, Փաշինեան- Ալիեւ հանդիպումներու շարքը պիտի շարունակուի եւ Մոլտովայի մայրաքաղաք Քիշնեւի մէջ կայացած հանդիպումէն ետք, որ նոյն սեղանին շուրջ պիտի բոլորէր Փաշինեանը, Ալիեւը, Ֆրանսայի նախագահը, Գերմանիոյ վարչապետը եւ Եւրոպական Խորհուրդի նախագահը, Հայաստանի վարչապետը եւ Ատրպէյճանի նախագահը Յուլիսին՝ Պրիւքսէլի, Հոկտեմբերին ալ Կրանատայի մէջ պիտի հանդիպին։Պէտք է նշել, որ այս հանդիպումներուն շարքին առաջինը կայացաւ 14 Մայիսին Պրիւքսէլի մէջ, ապա աւելի քան շաբաթ մը առաջ Փաշինեան եւ Ալիեւ մոսկուայի մէջ ունեցան ապարդիւն հանդիպում մը՝ Ռուսիոյ նախագահ Վլատիմիր Փութինի ներկայութեամբ։ Միայն քսան վարկեան տեւած հանդիպումէն ետք՝ Փութին բացայայտեց, որ կողմերուն միջեւ թեքնիք խնդիրները կը յամենան։ Ան հաւանաբար կ՛անդրադառնար երկաթուղիներու վերաբանեցման կապուած հարցերուն, որոնց լուծման համար կ՛առաջարկէր Հայաստանի, Ատրպէյճանի եւ Ռուսիոյ փոխ վարչապետերու հանդիպում մը, որպէսզի լուծեն տարակարծութիւնները եւ խնդիրները։
Նման չափազանց բարդ իրավիճակի մը մէջ, բաւական վտանգաւոր եւ մտահոգիչ է նաեւ թրքական ճակատին ներկայացուցած վտանգը։ Հարաւային Կովկասեան եւ շրջանային ռազմաքաղաքական իրադարձութիւններուն մէջ թրքական ճակատը այս պահուս առաւելներ ունի։ Ասիկա լաւապէս հասկցած են յատկապէս Իրան եւ Հնդկաստան, որոնք կը ջանան թրքական տարածուն կայսրութեան մը հաւանականութեան դէմ դնել։Անգարայէն մինչեւ Կեդրոնական Ասիոյ խորերը երկարող թրքական այս վիթխարի աշխարհագրական շրջանին քաղաքական, տնտեսական, զինուորական, մշակութային եւ այլ գործօններուն ամբողջական զօրակոչմամբ, Թուրքիոյ վերընտրեալ նախագահ Էրտողան գէթ մինչեւ 2028 պիտի աշխատի Ատրպէյճանական գործօնը լաւապէս շահագործել եւ համաթուրանականութեան համար այնքան կենսական համարուող «նախիջեւանեան դարպաս»ը իրականութիւն դարձնել՝ Հայաստանի հարաւային շրջաններէն միջանցքի տրամաբանութեան ծիրին մէջ գործող ուղի մը ապահովելու համար, որ ճիշդ է, թէ Նախիջեւանը Ատրպէյճանի պիտի կապէ, սակայն աւելի լայն եւ խորքային հասկացողութեամբ պիտի ըլլայ թրքական աշխարհը միաւորող ուղի մը,որուն դիմաց ցցուող միակ արգելքը Հայաստանն է։
Նախիջեւանեան դարպասի մը ստեղծումէն առաջին վնասողը պիտի ըլլայ Իրանը, որ աճապարեց Սիւնիքի մէջ հիւպատոսարան մը բանալու։ Նաեւ երկար ժամանակի վրայ տուժող մըն է Ռուսիան, որ իր կարգին ծրագրած է Սիւնիքի մէջ հիւպատոսարան մը բանալ՝ միանալով թրքական կողմին յղուած իրանեան պատգամին, թէ Հայաստանի հարաւային սահմաններուն որեւէ փոփոխութեան կ՛ընդդիմանայ։ Սիւնիքի պարագային հարաւային կովկասեան իրանեան եւ ռուսական շահերը կը համընկնին հայկականին։ Ասիկա ի մտի ունենալով՝ պէտք է գործել ողջմտօրէն, որպէսզի Արցախեան իրականութիւնները չմխսուին զուր տեղը, այլ կարելի ըլլայ Արցախի ներկայացուցած ռազմաքաղաքական յստակ առաւելները՝ իրանեան եւ ռուսական շահերուն համար, լաւագոյնս օգտագործել եւ առաւելներ ձեռք բերել, ապահովելու համար Արցախի ինքնիշխանութեան կարգավիճակ մը, որ շատ լաւ պիտի ծառայէ շրջանային երկու կարեւորագոյն ուժերուն ռազմաքաղաքական շահերուն։
