ՔԱՂՔԵՆԻԱՑԱԾ ԵՆՔ ԵՒ  ԻՆՔՆԱԳՈՀ, ՉԵՆՔ  ՏԵՍՆԵՐ ՆԱՀԱՆՋԸ ԵՒ ՉԵՆՔ ՏԱԳՆԱՊԻՐ

0 0
Read Time:8 Minute, 15 Second

Յ. Պալեան
Ֆրանսացի մեծ մտաւորական Ժան տ’Օրմեսոն, ֆրանսական Լը Ֆիկարօ թերթին հետ զրոյցի մը ընթացքին, 2017-ին, իր մահուան տարին, կտակի խօսք ըսած էր, որ ներշնչող պէտք է ըլլայ իւրաքանչիւր գիտակից մարդու համար, ո՛ր ազգին ալ պատկանի ան:
Կ’արտագրեմ ինչ որ  ըսած էր.
«Կայ ազգային ինքնութիւն մը, ֆրանսական մշակոյթ մը, քաղաքակրթութիւն մը: Անոնք ընդարձակ են, հազարաւոր նպաստներով, բայց մենք անոնց պարտական ենք ինչ որ ենք*:
Եթէ ֆրանսական մշակոյթ բառերը փոխարինէինք հայկական մշակոյթով եւ մտածէինք, ինքնագոհութեան հրաժարումներէ հեռանալով եւ անհեռանկար ընտրանքները դադրէինք ազգին համար փրկութեան լաստ համարել, Հանրապետութիւն եւ սփիւռք կը հասկնայինք, թէ ո՞վ ենք, ի՝՞նչ ենք, ո՞ւր կ’երթանք, ո՞ւր կը տանինք ազգը:
Ձմրան այս օրերուն, հայ գիրի եւ գիրքի տարածման համար ամբողջ կեանք մը ծառայած անտիտղոս եւ դեռ հայախօս մարդ մը այցելութեան եկաւ: Պահած էր պոլսական իր հայերէնը: Իր վաստակը յոբելեաններու չէր արժանացած, շքանշաններու, եւ ինք աթոռներու արշաւներուն չէր մասնակցած: Զրուցեցինք յիշելով անուններ եւ դէմքեր, որոնք հիմա չկան, գրասէրներ, եւ գրողներ: Անոնց յաջորդները, ամէն տեղ գոյութիւն պահելու համար շարունակ նահանջած են, ի հարկէ նահանջները համարած են պատշաճեցում եւ իմաստութիւն:
Դեռ մօտաւոր անցեալին, Պոլսոյ մէջ հայերէն գիրքի հրատարակչական ընկերոթիւն մը կար, որ հայագիր հայ գրողներու գիրքեր կը հրատարակեր: Փարիզ գրատուներ եւ տպարաններ կային: Նիւ Եորք հայկական գրատուն կար: Լիբանան բազմաթիւ գրատուներ կային, անոնց թիւը, լաւատեսութեամբ, մէկ ձեռքի մատներուն վրայ անգամ կարելի չէ հաշուել այսօր: Լոս Անճելըսի մէջ կան հայկական քանի մը գրատուներ, որոնք կը գոյատեւեն հայաստանեան եւ հայկական համարուած զարդեղէններ վաճառելով, կաճէթներ. որոնց մէջ կարեւոր տեղ ունին մանկական հրատարակութիւնները, խաղալիքները եւ «հայկական խոհանոց»ի գիրքերը, հայութեան մասին գրուած անգլերէն գիրքերը:
Այս հարցերու մասին կրկին մտածեցի, երբ խօսակիցս  յիշեց Պոլսոյ մէջ հրաշքի պէս յայտնուած հրատարակչութիւն մը, որ պոլսահայ ժամանակակից հայ գրողներու գիրքեր կը հրատարակէր, հայերէն գիրքեր: Այս հարցերուն մասին խօսիլ անհետանալու ընթացքին մէջ եղողներու զրոյցի պիտի նմանէր, եթէ խօսակիցս չըսէր, որ հրատարակչատունը կայ, բայց հայերէն գիրքեր չի հրատարակեր, կը հրատարակէ թրքերէնի թարգմանուած հայերէն գիրքեր, քանի որ հայերէն գիրքերը ընթերցող եւ գնող  չունին, թրքերէն եւ թրքերէնի թարգմանուած գիրքերը դեռ ընթերցող եւ գնող ունին:
Հպարտութիւն է անգլերէն, ֆրանսերէն, թրքերէն, արաբերէն եւ այլ լեզուներով գիրք հրատարակել: Եթէ Չինաստանի, Հոնկ Քոնկի, Շուէտի, առանց անտեսելու Իրլանտան եւ Թոկոն  հայ գաղթականներու թիւը աճի,  պատճառ չկայ որ չաճի, այդ երկիրներու լեզուներով ալ  հայկական համարուած օտարալեզու գիրքեր լոյս չտեսնեն, չէք գիտեր ո՞ր եսերու եւ ինքնագոհութիւններու լոյսի լապտերին ձէթ տալու համար, ո՞ր պատրոյգի լոյսով ազգի ճամբան լուսաւորելու համար:
Հայ ազգի լեզուն տէր չունի: Հանրապետութիւնը տիրութեան օրէնք ունի, բայց այդ օրէնքը թուղթի վրայ է: Ոչ հնդիկը, ոչ թուրքը, ոչ շուէտացին, ո՛չ ալ ՄԱԿի անդամ այս կամ այն ժողովուրդը իրենց լեզուն պիտի փոխարինեն հայերէնով, բայց մենք հայերէնը կը փոխարինենք օտար լեզուներով
Առանց այլամերժ, նեղմիտ կամ ցեղապաշտ համարուելու, անհատական եւ սուտ ու փուտ «ղեկավարական» փանջունիական բարբաչանքներու, անկեղծութեան պահու մը, ինչո՞ւ չենք կրկներ Ռաֆայէլ Իշխանեանի խօսքը,- ԱՌԱՆՑ ԼԵԶՈՒԻ Ի՞ՆՉ ԱԶԳ,- որ արժանապատուութեան տէր անձը, ան ըլլայ հայ, արաբ, չինացի, ֆրանսացի, ռուս թէ գերմանացի, կ’այլանայ, կ’այլասերի, անոր համար կ’ըլլայ նորի մը սկիզբ, որ չ’ըլլար շարունակութիւն: Պէտք է հարց տալ՝ թէ ո՞ւր կը հասնինք մէկ առաւել մէկ քայլ նահանջելով: Աւելի ճիշդ, մեր ժողովուրդի պարագային՝ ո՞ւր կը հասնի այն ազգը՝ զոր կը յաւակնինք-կը յաւակնին ղեկավարել, թէեւ կեղծ համեստութեամբ կ’ըսուի՝որ՝ կը ծառայենք:
Այդ ընելու համար, միամտացածներու առջեւ թութակի լեզուով երբեմն բեմերէն, խօսափողէն, հայերէն կը բարբառինք՝ էսթէպլիշմընթային շքերթէն դուրս չմնալու համար, չենք ամչնար ուրիշի գրած լատինատառ հայերէն ճառ կարդալ բեմէն, ամբոխահաճութեամբ,- պոպուլիզմով, populisme,- չարաշահելով համեստներու հաւատքը եւ սէրերը: Հայերէնը օտար լեզուով մը փոխարինել արդիականութիւն եւ յառաջդիմութիւն է, իսկ հայերէնը որպէս գեղօր բեմէն յիշել եւ յիշեցնել կը ծառայէ դիրքի մը տիրացման:
Այսօր կրկին Հանրապետութեան հեռատեսիլը դիտեցի եւ լսեցի տառադարձուած բառեր, որպէս հայերէն, հանրութեան հրամցուած ինֆորմացիան, քոլեկան, էներգիտական: Քաղաքացին պիտի հիանայ խօսողի յառաջդիմութեան եւ բանգիտութեան: Բայց հայերէն ո՞ր բառարանին մէջ պիտի գտնէ այդ բառերը: Հանրապետութեան մամուլը եւ հեռատեսիլը միթէ՞ հայերէնի խաթարման եւ հուսկ այլասերման եւ անհետացման լապորաթորիա դարձած են, նորահայերէնով նորատեսակ ազգ, մշակոյթ եւ ինքնութիւն ստեղծելու համար:
Ուրեմն հայերէն գիրքի հրատարակչատուն մը վերջ տուած է իր սկզբնական առաքելութեան, յանձնառութեան: Արդէն հայերէն գիրքի հրատարակչատուները բազմաթիւ չէին:
Ուրեմն հայերէն գիրք չգնողները եւ հայերէն չկարդացողները ստիպած են հայկական հրատարակչատունը թրքերէնով գիրքեր հրատարակել: Աղէտ՝ որուն համար թշնամին մեր մէջ է: Թշնամին բանակ չէ ղրկած այդ ընելու համար:
Յաճախ մտածած եմ իրենք զիրենք արդիական եւ յառաջդիմական համարող   ղեկավարութիւններու օտարաբարբառ հաղորդակցութեան եւ քարոզչութեան նպատակի եւ բարոյականի մասին: Օտարաբարբառ եւ ամպագոռգոռ անուններով ժողովներու մասին, որոնց բեմերը կը զբաղեցնեն ազգային լեզուամտածողութենէ զուրկ աղմկարարներ, եւ միամտացածներ այդ թատրոնը կը դիտեն եւ կ’ընդունին որպէս յառաջդիմութիւն եւ ծառայութիւն, ծափահարութիւններով մասնակցելով: Մենք մեզ համոզած ենք, որ նահանջելով եւ անձնատուր ըլլալով կարծէք յաղթանակ պիտի ապահովենք եւ «(ան)հարազատ ինքնութեամբ գոյատեւենք: Օտարացումը դարման չէ, շատեր այդ որպէս սուտ դեղ, փլասեպօ, կը մատուցեն եւ ամէն օր քիչ մը աւելի միամտացող զանգուածը կրաւորականութեամբ այդ կ’ընդունի:
Մեր ազգային-քաղաքական խնդիրները  եւ մշակութային արժէքները օտարին ծանօթացնելու համար գործնապաշտութիւն է խօսիլ եւ գրել իր լեզուով: Այդ իր անուան արժանի ազնիւ քաղաքականութիւն է, եթէ նպատակէն չշեղի: Չուղղուի հայերուն եւ չըլլայ ամբոխահաճութեան միջոց, պոպուլիզմ, (populisme):
Իրատես եւ  իրապաշտ եթէ ըլլանք, պիտի հասկնանք, որ հայ մարդոց հետ հաղորդակցիլ օտար լեզուով նահանջի եւ տեղատուութեան խոստովանութիւն է, պարտութիւն, քանի որ մտաւորականութիւն եւ ղեկավարութիւն ընդունած կ’ըլլան, եզրակացուցած, որ հաւաքականութիւնը, որուն կը դիմենք խօսելով եւ գրելով, դադրած է հարազատ ըլլալէ, օտար է, օտարացած, Ճիշդ ընթացքը պիտի ըլլար այդ զանգուածը բերել հայախօսութեան եւ հայագրութեան, ընելով անհրաժեշտ  նիւթական եւ մարդկային ներդրումները, ցուցադրականի քար-շինութիւններու համար եղած ծախսերու մէկ մասը յատկացնելով այդ նպատակին, դրական կերպով օգտուելով ժամանակակից գիտութեան եւ ճարտարագիտութեան ընծայած հնարաւորութիւններէն: Հայերէն առաւել կամ նուազ գիտցողները եւս, արդիականացած ըլլալու տենդով բռնուած շրջապատը կապկելով, կը դառնան օտարախօս եւ օտարագիր, իրենց գիտցած-չգիտցած  հայերէնին թուքով կպցնելով նորոյթ համարուող օտար բառերը: Ազգի հարազատ լեզուն տէր չունի, այդ տիրութիւնը կարծէք դադրած է ղեկավարութիւններու մտահոգութիւն եւ օրակարգ ըլլալէ, եւ ինչպէ՞ս օրակարգ պիտի ըլլայ, երբ նոյն այդ ապահայացած ղեկավարութիւն-էսթէպլիշմընթը հեռացած է ինքնութիւն եւ արժէքներ կրող լեզուէն եւ անով ստացուած-ստացուելիք լեզուամտածողութենէն, անտեսելով եւ լքելով ազգայինի ըմբռնողութեան խորքը, զայն փոխարինելով դիրքապաշտութեան ծառայող քաղաքական համարուած թութակային կարգախօսներով:
Երբ Արշակ Չօպանեան հայկական գրականութիւնը ծանօթացնելու համար  կը հրատարակէր իր La Roserie d’Arménie գիրքը, ֆրանսերէնով, նկատի չէր ունեցած հայը, հայերը: Այդ գիրքը հայերը չունէր որպէս թիրախ։ Այդ աշխատանքը ուղղուած էր օտարին: Այսօր, հայկական հրատարակչատունը հայ հեղինակներու գործերը կը հրատարակէ օտար լեզուով որպէսզի հայը այդ գործերը ընթերցէ օտար լեզուով, ինչպէս պիտի ընէ օտարը: Այս ընելով իրապէս ինչպիսի ազգային եւ մշակութային նպատակ կը հետապնդուի: Միթէ՞ այս քաջալերանք չէ սեփական արմատներէ եւ արժէքներէ հեռացման, պարտութեան խոստավանութիւն, այն՝ որ դադրած ենք մէկ ըլլալէ, ձեւով մը բարենիշ տալով տարբերութիւններու տեւականացման եւ խորացման:
Լեզուն եւ հայրենիքը անանջատելի ուժականութիւնն են ազգին: Հայրենիքը առանց լեզուի եւ մշակոյթի, վերածուի հոգեբարոյական անապատի: Այս ըմբռնումով է որ ազգը կը գոյանայ կամ կը դադրի արարածներու ամբոխ ըլլալէ, կը հասկնայ ինքզինք եւ շրջապատը, կը ստեղծէ գոյութենական համադրութիւն, կը յաղթահարէ հեռուի եւ մօտի հակադրութիւնը:
Իրատեսութեամբ եւ քաջութեամբ եթէ դիտենք մեր կացութիւնը, պիտի հաստատենք, որ հեռանալով մեր լեզուէն, անով ստացուած մտածողութնեէն կը նահանջենք, չենք յաջողիր ծնունդ տալ ազգային իրաւ միացման ըմբռնումի, չենք տեսներ, որ հայրենիքի անտիրութեան եւ կոտորակման չափ կորստական են լեզուի զեղծումը, անկէ հեռացումը, քանի որ կը դադրինք անով հասած ազգային գաղափարները ժառանգելէ: Ինչո՞ւ չենք մտածեր եւ իմաստնանար ֆրանսացի իմաստասէր Լէոն Պրոնշվիկի պէս, որ կ’ըսէ՝ «բառերու ժառանգութիւն գաղափարներու ժառանգութիւն»: Երբ տէր չենք խորքային ժառանգութեան, մեր ճամպրուկը առած կրնանք դառնալ աշխարհաքաղաքացի, յաւերժի կուշտ գաղթականներ, նոյնիսկ երբ գաղթականութիւն եզրը փոխարինած ըլլանք մեղմացուցիչ ՍՓԻՒՌՔ-DIASPORA եզրով, որ կը թուի թէ տարբեր է բութ եւ բթացնող նուաստացնող արմատազուրկ դարձած գաղթականէ, գաղթականութենէ՝ որ կը կրկնուի, անհատը եւ ազգը օտարելով այն բոլորէն որ եղած են եւ պէտք է ըլլան ինքնութիւն կերտելու եւ պահելու համար:
Կը վերականգնինք, երբ հայկական հրատարակչատունը հայերէն գիրք կը հրատարակէ, հայը հայերէն գիրք կը գնէ եւ կը կարդայ, գիրքը եւ լեզուն կը դառնան հարազատի միացման շաղախ: Այլապէս նօսրացող կազերու սկզբունքով, տարածուելով, մենք մեզ պիտի դատապարտենք ամենուրեք ըլլալու աննշան փոքրամասնութիւններ, որոնք պիտի շարունակեն տարածուիլ եւ փոքրանալ,  թերեւս կուշտ եւ ապահով, բայց հետզհետէ միշտ աւելի անինքնութիւն, ժամանակ մըն ալ շնչելով իր բովանդակութիւնը կորսնցնող պատմութիւնը՝  շարունակութիւն չըլլալու դատապարտուած կարգախօսներով:
Հայուն ուղղուած օտարալեզու խօսքը եւ հրատարակութիւնները, հայերէն եւ հայատառ գիրքի անհետացումը, նահանջի դառն վկայութիւններ են: Անցնցում եւ ընդունելի համարուող:
Գիտակից մարդիկ, զանգուած, անվարան պէտք է քննադատեն ազգային ամէն գոյնի եւ բնոյթի անպատասխանատուութիւնը: Մեծ եւ պզտիկ արդարացուող գործնապաշտութիւններու տեղատուութիւնը ոչ մէկ դրական ապագայ կը խոստանայ ազգին: Նահանջներու եւ ձախողութիւններու դերակատարներու եւ անոնց պատճառ-պատրուակներու tabula rasa պէտք է ընել: Ապա միայն կրնանք յուսալ, որ վաղը կրնայ այսօրուընէ լաւ ըլլալ: Պէտք չէ թաղել յոյսը էսթէպլիշմընթային կեղծիքի վարդաստասն դամբարաններու մէջ:
Ինչպէ՞ս տաւորականութիւնը élécrtrochoc պիտի ընէ, որպէսզի զանգուածը թմբիրէ արթննայ, տէր ըլլայ իր ինքնութեան եւ յանձնառութեամբ ճակատի: Ոչ ոք պիտի պաշտպանէ հայու ինքնութիւնը եւ այդ  ինքնութիւնը պահող… ու պաշտպանող հոգեբարոյական եւ նիւթական կառոյցները եթէ հայը ինք չընէ այդ: Կը յիշեմ հայ ազնուական յեղափոխականի մը, Սիմոն Զաւարեանի դատումը, որ բոլոր ժողովուրդներու պատմութիւնը ցոյց կու տայ, որ անոնց քաղքենի դասակարգը առաջնորդած է յեղափոխութիւնները եւ յառաջդիմութիւնը, մեր պարագային եղած է հակառակը եւ այդպէս կը շարունակուի, Պեվըրլի Հիլզէն Փոնթա տէլ Էսթէ, Կապուտակ ծովափ, Պայատա, հոն ուր կը կարծենք, որ կրնանք գտնել մոլորակի դրախտները, ուր ազգին իջեւան չկայ, որոնք հայրենիք չեն:
Եթէ ղեկավարութիւն եւ հարազատ մտաւորականութիւն այս տոկալու եւ տեւելու յանձնառու իմաստութիւնը չունենան եւ չփոխանցեն ամէն օր քիչ մը աւելի սփիւռքացող, տարտղնուող, ինքնութիւն կորսնցնող, թմբիրի մէջ եղող քաղքենիացող թէական զանգուածներուն, պիտի պատահի այն ինչ, որ թշնամիներ չէին յաջողած ընել…
Պէտք է կրկնել, կրկին կրկնել, որ ԳՈՐԾՆ է ՄԻԱՅՆ ԿԵՆԴԱՆԻ… ԳՈՐԾ՝ ՈՐ ՈՉ ՈՔ  ՊԻՏԻ ԸՆԷ ՄԵՐ ՓՈԽԱՐԷՆ:
Եթէ ժողովախտէ տառապող էսթէպլիշմընթները այս հասկնան, հասկցած ըլլային…
Հայը հայերէն գիրք կը գնէր, հրատարակչատուն չէր փակուեր, գրատուներ չէին փակուեր,  եւ այդպէս բաներ…
Համահայկականներ գումարել, որոշումներ կայացնել եւ գործել նախ ինքնութեան պաշտպանութեան համար, տէր ըլլալու համար այդ պաշտպանութեան դիրքերուն, ամրութիւններուն,  հետեւելով ֆրանսացի մտաւորականի իմաստութեան, որ կայ հայկական մշակոյթ մը եւ քաղաքակրթութիւն եւ անոնց պարտական ենք ամէն բան: Անոնցմով ինքնութիւն ենք: Առանց անոնց պիտի դատապարտուինք անհետացման: Այս հասկնալ, ըստ այնմ ուղղութիւն որդեգրել եւ առանց կիսամիջոցներով գոհանալու յանձառութեամբ գործել:
Մեզմէ հեռու է,  որ ան կը փակուի քանի որ հայերէն կարդացող եւ հայերէն գիրք գնող չկայ: Անոնք հեռուի եւ մօտի հայերէն տաաբե՞ր են: Ի՞նչ բանի վկայութիւն է, այդ  հրատարակչութեան վկայութեան մէջ հայերէն գիրք չհրատարակելու որոշումը եւ հրաժարումը: Մենք ալ չկա՞նք անձնատուութեան որոշման մէջ:: Մտածել պատասխանատուութեան եւ անպատասխանատուութիւններու մասին, որոնք ազգին հանդէպ թշնամութիւն են:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles