Պ. ՍՆԱՊ­ԵԱ­ՆԻ “ԿԻ­ՍԱ­ԼՈՅ­ՍԵՐ ՄՈՒԹ ԿԱ­ՊԵ­ՐՈՒ ՎՐԱՅ…“` ՄԹՈՒ­ԹԵԱՆ ՄԷՋ ԲՈՑԿԼ­ՏՈՒՈՂ ԼՈՅ­ՍԵՐ

0 0
Read Time:25 Minute, 32 Second

P12 KRAGAN  ՆՈ­ՐԱ ԲԱՐ­ՍԵՂ­ԵԱՆ

 

Իր բազ­մա­վաս­տակ գրա­կա­նու­թեամբ, ստեղ­ծած բազ­մա­գոյն պատ­կեր­նե­րով, ծնունդ տուած բազ­մա­տիպ կա­ցու­թիւն­նե­րով, ապր­ուած բա­զում իրա­վի­ճակ­նե­րուն մէջ ու­րիշն ալ ներգ­րա­ւե­լու հմտու­թեամբ ըն­թեր­ցո­ղին մտքի իւ­րա­քան­չիւր բջի­ջին հաս­նող, սրտի ծալ­քե­րուն թա­փան­ցող եւ ջղա­յին հա­մա­կար­գը մուտք գոր­ծող գրա­գէտ Պօ­ղոս Սնապ­եա­նի “Կի­սա­լոյ­սեր Մութ Կա­պե­րու Վրայ…“ գիր­քը կը շա­րու­նա­կէ ար­ձա­գան­գել, երբ կը փա­կես զայն:

Մտքիդ մէջ յատ­կա­պէս կը շա­րու­նա­կէ փայ­լա­տա­կել գա­ղա­փա­րա­կան մէկ ճա­կա­տէն միւ­սը ան­ցած­նե­րուն, իրենք զի­րենք, իրենց ներ­կան ու ապա­գան աղա­ւա­ղած ու ծա­խու հա­նած­նե­րուն մա­սին հոն ար­ձա­նագր­ուա­ծը:

Անոնց­մէ մէ­կը “Պղտոր ջու­րեր“ անու­նով ծա­ւա­լուն վի­պա­կի չոր­րորդ մա­սին` “Կի­սա­լոյ­սեր մութ կա­պե­րու վրայ…“-ի տխրահռ­չակ հե­րոսն է` ի բա­ցա­կա­յու­թիւն: Գիր­քին հիմ­նա­կան դէմ­քին` Պա­րոյր Ան­յայ­տեցի­ին, անոր բա­րե­կամ Ատո­մին, պա­րոն Լուդ­վի­կին եւ Վա­րագ Մէկ­եա­նի մի­ջեւ ծա­ւա­լած նախ հան­դարտ, ապա եռա­ցող զրոյ­ցին ըն­թաց­քին է, որ “կը ներ­կա­յա­նայ“ Սէն Բագ­րատ­եա­նը‘ Ատո­մին նախ­կին բա­րե­կա­մը, որ Լի­բա­նա­նի մէջ ապ­րած հանգր­ուա­նին իր դա­ւա­նած բո­լոր սկզբունք­նե­րը հիմ­նո­վին այ­լա­փո­խե­լով` կը կար­ծէ, թէ`

“Սո­վետ Միու­թիւնը կազ­մող երկ­րա­մա­սը աշ­խար­հի ամէ­նէն եր­ջա­նիկ վայ­րը չէ ան­շուշտ, բայց ար­ուես­տա­գէտ­ներն ու գրող­նե­րը կ՛ապ­րին օթ­եա­կի մը մէջ, որ հե­ռու չէ… Դրախ­տէն“:

Պօ­ղոս Սնապ­եան այս զրոյ­ցին ճամ­բով ըն­թեր­ցո­ղին դի­մաց կը բա­նայ Խորհր­դա­յին Հա­յաս­տա­նի մէջ սո­վո­րա­կան դար­ձած երե­ւոյթ­նե­րու մութ ու սեւ աշ­խարհ մը, կը պար­զէ դառն իրա­կա­նու­թիւն մը, լու­սար­ձա­կի տակ կ՛առ­նէ դա­տա­պար­տե­լի մտայ­նու­թիւն մը, որ աւեր­ներ գոր­ծեց ո՛չ միայն զա­նոնք կրող­նե­րուն հա­շուոյն, այլ նա­եւ` զա­նոնք մեր­ժող­նե­րուն: Գիր­քին մէջ բա­զում են պատ­կեր­նե­րը, գա­ղա­փար­նե­րը, կա­ցու­թիւն­նե­րը, իրա­կա­նու­թիւն­նե­րը, սա­կայն ըն­կեր­նե­րուն մի­ջեւ փո­խա­նա­կուող այս զրոյցն ու ըն­թեր­ցո­ղին եւս հաս­նող բար­կու­թեան ալիք բարձ­րաց­նող վա­ճառ­ուած, մէկ գի­շեր­ուան մէջ լե­նի­նա­պաշտ դառ­նա­լով նման կեց­ուածք­նե­րու տէր ան­տէր­նե­րուն ող­բա­լի առ­կա­յու­թիւնը կը հան­դի­սա­նայ գիր­քին ամէ­նէն տի­րա­կան բա­ժին­նե­րէն մէ­կը:

Հա­գուստ փո­խե­լու նման սկզբունք փո­խող նման ան­ձեր մե­ծա­պէս կը տագ­նա­պեց­նեն Պօ­ղոս Սնապ­եա­նը, որ Ատո­մի ընդ­մէ­ջէն շատ դի­պուկ կեր­պով կը ներ­կա­յաց­նէ նման­նե­րը, “որոնք անն­կա­րագ­րե­լի նուաս­տու­թիւն­ներ գու­մա­րե­ցին իրենց կեն­սագ­րու­թեանց վրայ, առա­ջի­նը գոր­ծօն ու­ժի մը հա­մար ընե­լիք չու­նի ըսե­լով` ստո­րագ­րեց իր բա­րո­յա­կան մա­հը, մէ­կը` երի­տա­սարդ մնա­ցած ըլ­լա­լուն եւ շա­րու­նակ նոյ­նը մնա­լու գաղտ­նի­քը Սո­վետ Միու­թեան մէջ ապ­րած ըլ­լա­լու բախ­տին վե­րագ­րեց ու այդ լորձ­նա­շուրթն յայտ­նու­թե­նէն ետք մէկ տա­րի ալ չապ­րե­ցաւ, միւ­սը` բո­ցա­վառ շուրթ­նե­րով կո­մու­նիզմ համ­բու­րած ըլ­լա­լու նուաս­տու­թեամբ գո­յու­թիւն պա­հեց, չոր­րոր­դը մաք­րաջ­րու­մով ձե­ւա­զեղ­ծեց դէմ­քը եւ այլն, եւ այլն“:

Դա­ւա­նա­փոխ վեր­ջի­նին առի­թով ապ­շե­ցու­ցիչ է նա­եւ այս մատ­նան­շու­մը. “Հա­յաս­տա­նի հո­ղին ոտք կո­խե­լէ ետք մեր նախ­կին բա­րե­կա­մը այն­պէս վար­ուե­ցաւ իր գրի­չին հետ, որ կար­ծես ըն­թեր­ցող չկայ դի­մա­ցը եւ ոե­ւէ մէ­կուն հաշ­ուե­տու չի հա­մա­րեր ինք­զինք“: Ու սե­ւով ճեր­մա­կի վրայ կը գրէ. “Նոր հա­յը նոր Հա­յաս­տա­նի մէջ կո­մու­նիստ է: Կեան­քը ծա՞նր է, կո­մու­նիզ­մը պի­տի թե­թեւց­նէ: Հո­ղը նե՞ղ է, կո­մու­նիզ­մը պի­տի լայնց­նէ… Դժգո՞հ է մէկ ղե­կա­վա­րէն, ու­րիշ մը պի­տի գտնէ, որ դարձ­եալ կո­մու­նիստ է: Ո՞վ աւե­լի լաւ կրնայ ըլ­լալ կո­մու­նիս­տէ մը. ու­րիշ կո­մու­նիստ մը“:

“Կի­սա­լոյ­սեր մութ կա­պե­րու վրայ…“-ն գրա­կա­նու­թեան ընդ­մէ­ջէն լու­սար­ձա­կի տակ կը բե­րէ պատ­մու­թեան մէջ առ­կայ ահա­ւոր այն իրա­կա­նու­թիւնը, որ Խորհր­դա­յին Հա­յաս­տա­նի մէջ գոր­ծադր­ուե­ցաւ հա­յու­թեան երկ­րորդ սպան­դը: “Ուղ­ղա­կի Լե­նի­նի ու իր կու­սակ­ցու­թեան գոր­ծած չա­րիք­նե­րը լուռ ող­բա­ցող ժո­ղո­վուր­դին կսկծա­լի ապ­րում­նե­րը առանց հաշ­ուի առ­նե­լու, գով­քը կը հիւ­սէ անոնց, որոնց օրով ապ­րե­ցաւ երկ­րորդ ապ­րիլ 24 մը, Երե­ւա­նէն մին­չեւ Սի­պեր­իա, ոչն­չաց­նե­լով հա­րիւր կամ հա­զար տա­րին ան­գամ մը աշ­խարհ եկող բա­նաս­տեղծ­ներ, գրա­գէտ­ներ, քա­ղա­քա­գէտ­ներ ու զի­նուո­րա­կան­ներ, երբ մեր հայ­րե­նի­քը այն­քան պէտք ու­նէր անոնց մե­ծու­թեան եւ մե­ծա­գոր­ծու­թեանց“:

Այս իրա­կա­նու­թիւնը նա­եւ դուռ կը բա­նայ այլ իրա­կա­նու­թիւն­նե­րու, որոնց կար­գին ա՛յն, որ երբ մար­դիկ նկա­րա­գի­րով հա­կա­մէտ են այդ նկա­րա­գի­րէն հրա­ժա­րե­լու, ու­րեմն անոնք ընդ­հան­րա­պէս ող­նա­յար ու­նե­ցող մար­դիկ չեն եղած ու չեն կրնար ըլ­լալ, նոյ­նիսկ եթէ այդ­պէս կարծ­ուած ըլ­լայ օրին մէ­կը: “Երբ նման անց­եա­լի տէր մար­դիկ այդ­պի­սի քայ­լե­րու կը դի­մեն, կը ստի­պեն մեզ ըսել, որ երէկ, անց­եալ տա­րի, տաս­նամ­եակ­նե­րու վրայ ծա­ւա­լած գոր­ծե­րուն մէջ ան­կեղծ չէ­ին, ար­եան խորհր­դա­ւոր կնի­քով սրբա­գործ­ուած չէ­ին, նեարդ­նե­րով կապ­ուած չէ­ին իրենց գոր­ծու­նէ­ու­թեան, խօս­քին, գրի­չին, ար­եան խորհր­դա­ւոր կնի­քով մը սրբա­գործ­ուած չէր իրենց յա­րու­մը, բա­րո­յա­կան թէ նիւ­թա­կան շա­հու աղ­բիւր էր, հա­շիւ, եւ ու­րիշ հա­շիւով մը ան­ջա­տում“:

Զրոյ­ցին սկիզ­բը Ատոմ որոշ վե­րա­պա­հում­նե­րով կ՛ըն­դու­նի իր նախ­կին բա­րե­կա­մին հաս­ցէ­ին կա­տար­ուած ար­տա­յայ­տու­թիւն­նե­րը, կ՛ու­զէ չհա­ւա­տալ, թէ մարդ կրնա՞յ այս­քան այ­լան­դա­կել իր գրի­չը, սա­կայն երբ իրա­կա­նու­թիւն­նե­րու ծալ­քը շերտ-շերտ կը բաց­ուի, Սէ­նի ա՛լ իրեն չպատ­կա­նող գրի­չէն հո­սած մե­ղան­չող ու թու­նա­ւոր մե­լա­նով ար­ձա­նագր­ուած տո­ղեր կը վկա­յա­կոչ­ուին, Ատոմ կը բա­խի իրա­կա­նու­թեան, ներ­քուստ մեր­ժե­լով հան­դերձ` կ՛ըն­դու­նի դառն երե­ւոյթ­նե­րը, կ՛ընդվ­զի Սէ­նի դէմ`  այ­պա­նե­լով եւ ամօ­թի պա­տին գա­մե­լով իր նախ­կին բա­րե­կա­մը: Հոս կայ նա­եւ աւե­լի՛ն. թէ­եւ բա­ցա­յայ­տօ­րէն ակ­նար­կու­թիւն չի կա­տար­ուիր, սա­կայն Ատո­մին նե­րաշ­խար­հը կը յու­զէ այն երե­ւոյ­թը, որ Սէ­նի նման անն­կա­րա­գի­րի մը հետ օր մը ինք գործ ու­նե­ցած է, բա­րե­կա­մու­թիւն մշա­կած է, հա­ւա­տա­ցած է անոր ան­խառն հայ ըլ­լա­լուն… Պա­րոյ­րի մտո­րում­նե­րուն մէջ եր­կու բա­րե­կամ­նե­րու նախ­կին դառ­նա­լը լա­ւա­գոյնս կը բա­ցատր­ուի:“Ինք (Ատոմ) լոյ­սով, սխրա­գոր­ծու­թիւն­նե­րով, զո­հա­բե­րու­թիւն­նե­րով, մե­ծու­թիւն­նե­րով եւ մե­ծա­գործ­նե­րու թա­փօր­նե­րով սրբագր­ուած հա­րիւ­րամ­եայ ճա­նա­պար­հէն ըն­թա­նա­լու ուխ­տին հա­ւա­տա­րիմ հո­գի, իսկ բա­րե­կա­մը նոր ճամ­բա­նե­րէ ըն­թա­նա­լու մի­տում­ներ որո­ճա­լու ըն­թաց­քին բաժն­ուած էին իրար­մէ“:

***

Գիր­քին գլխա­ւոր հե­րո­սը Պա­րոյր Ան­յայ­տե­ցին է, որ նա­եւ հե­րոսն էր Պօ­ղոս Սնապ­եա­նի “Պղտոր ջու­րեր“ շար­քին պատ­կա­նող չորս նախ­կին գիր­քե­րու` “Միջ­նա­րար-5“, “A room in Paris“, “Երախ­տա­գի­տու­թեան թա­կար­դը“ եւ “Ցե­րե­կա­յին դա­ւը“: Ան նա­եւ պի­տի ըլ­լայ յա­ռա­ջի­կա­յին ծնունդ առ­նե­լու կոչ­ուած նոր գիր­քե­րու, որով­հե­տեւ թէ­եւ առան­ձինն ամ­բող­ջու­թիւն իբ­րեւ կ՛ըն­կալ­ուի “Կի­սա­լոյ­սեր մութ կա­պե­րու վրայ…“-ն, սա­կայն խոր­քին մէջ Պա­րոյ­րին կեան­քի ու­ղին հոս չի սկսիր եւ չի վեր­ջա­նար:

Սո­վո­րա­կան տու­եալ­նե­րով օժտ­ուած ըլ­լա­լով հան­դերձ, Պա­րոյր ան­սո­վոր անձ­նա­ւո­րու­թիւն մըն է: Ոչ ամ­բող­ջա­կան հա­յու տի­պար մը: Ոչ ամ­բող­ջա­կան` այն իմաս­տով, որ պայ­ման­նե­րու բե­րու­մով, կա­մայ-ակա­մայ, հե­ռա­ցած է հա­րա­զատ հա­յու տու­եալ­նե­րով օժտ­ուե­լու յատ­կու­թիւն­նե­րով զի­նող մի­ջա­վայ­րէ: “Ծնողք չու­նէի, քոյր-եղ­բայր զլա­ցած էր ին­ծի բախ­տը, քսան տա­րե­կա­նիս միս-մի­նակ մարդ մըն էի կեան­քին մէջ, բայց չէի ու­զեր, որ ու­րիշ­ներ խօ­սին մի­նա­կու­թեանս մա­սին ու գուր­գու­րան վրաս: Հօրս կո­րուս­տը, կորս­ուած սի­րոյ մը վէր­քը, ու­րիշ մը չկա­րե­նալ սի­րե­լու տա­ռա­պան­քը եւ կա­րեկ­ցու­թիւն­նե­րէն զգա­ցած սար­սափս տա­րօ­րի­նակ անձ մը կազ­մած էին մէջս, հե­ռա­ւո­րու­թիւն­նե­րու երկր­պա­գու, խո­րա­ցում­նե­րէն խոր­շող, թե­թեւ հա­ճոյք­նե­րու անձ­նա­տուր… Հա­րե­ւան­ցի հայ մը, հա­րե­ւան­ցի մարդ մը, հա­րե­ւան­ցի սի­րող, հա­րե­ւան­ցի խմող: Միայն մէկ ան­գամ զգա­ցած եմ տա­ռա­պան­քը, հօրս մահ­ուան վա­ղոր­դայ­նին, Փա­րիզ, անո­րո­շու­թի՛ւն, որ դրամ շա­հե­լու կիրք մը յա­ռա­ջա­ցուց սրտիս, վրէժխնդ­րու­թեան չափ զօ­րա­ւոր: Դրա­մը մեծ հարց մը չէ ին­ծի հա­մար, անոր տի­րա­նա­լու ձե­ւե­րը գի­տեմ, բայց ոչինչ ու­նե­ցող մը կը թուի, երբ ինք­զինք բաղ­դա­տէ պարզ կեանք վա­րող եւ պարզ ու­րա­խու­թիւն­ներ ապ­րող տղոց հետ““:

Թէ­եւ Պա­րոյր ինք­ն իր մա­սին խօ­սե­լով` կ՛ը­սէ, թէ հա­րե­ւան­ցի հայ է, սա­կայն հայ ըլ­լա­լու իրա­կա­նու­թեան կամր­ջուող պայ­ման­նե­րը տի­րա­կան են իր կեան­քին մէջ: Ար­դա­րեւ, Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն ճո­ղոպ­րած հա­յը բա­զում դժուա­րու­թիւն­նե­րու դէմ յան­դի­ման կանգ­նե­ցաւ, պայ­քա­րե­ցաւ յա­նուն օր­ուան հա­ցի, ապ­րե­ցաւ աղ­քա­տու­թեան ու չքա­ւո­րու­թեան մէջ: Այդ պատ­ճա­ռով ալ յա­ջորդ սե­րունդ­նե­րուն մէջ տի­րա­կան էր պայ­քա­րը` չքա­ւո­րու­թեան անե­լէն ձեր­բա­զա­տե­լու, եր­բեմն` ի գին բնա­կան կեան­քի ըն­թաց­քի եւ փոքր ու­րա­խու­թիւն­ներ ըմ­բոշխ­նե­լու: “Կը սար­սա­փիմ անց­եա­լիս վե­րա­դար­ձէն, չքա­ւո­րու­թեան հար­ուած­նե­րէն ու անո­րո­շու­թեան ահար­կու կրկնու­թե­նէն, բայց ամէն ին­չով յա­գե­ցած ներ­կաս աւե­լի բախ­տա­ւոր չի թուիր ին­ծի“:

Գիր­քին երկ­րորդ տի­րա­կան ներ­կա­յու­թիւնը Ատոմն է` Պարոյ­րին յայտ­նա­բե­րած նոր ըն­կե­րը, սա­կայն մեծ տար­բե­րու­թիւն կայ անոնց մի­ջեւ, որով­հե­տեւ Պա­րոյր հար­ցե­րուն կը մօ­տե­նայ ի մի­ջի այ­լոց, իսկ Ատոմ` խո­րունկ լրջու­թեամբ: “Իրեն նա­յե­լով,¬ կ՛ըսէ Պա­րոյր,- ինք­զինքս կը զգա­յի լեռ­նե­րու ծո­ցին կորս­ուած վան­քի մը մէջ իր առա­ջին պա­տա­րա­գը ընող երի­տա­սարդ վար­դա­պե­տի մը դի­մաց, յափշ­տա­կու­թեան, եր­կիւ­ղին, մա­տու­ցու­մին, վե­րա­ցու­մին մի­ջոց­նե­րով ու­րիշ ու­ժի մը հետ հա­ղոր­դակ­ցու­թեան մէջ մտած մէ­կու մը դի­մաց, որ կար­ծես ինք­զինք կը զո­հա­բե­րէ այդ ու­րիշ ու­ժին“:

Ատոմ յան­դուգն է, հա­մար­ձակ, ըսե­լիք­նե­րը բարձ­րա­ձայն ար­տա­սա­նող, թէ­կուզ անոնք ըլ­լան վի­րա­ւո­րող կամ ան­պատ­շաճ. “Որո­շե­ցի հա­յելի­ին մէջ հա­մար­ձա­կօ­րէն նա­յե­լու ոճի մը հե­տե­ւիլ: Հա­յե­լի՜ն: Ատ­կէ աւե­լի մեծ բա­րե­կամ ու­նի՞ մի­թէ մար­դը: Ու­նի՞ աւե­լի մեծ թշնա­մի: Ես մի­ա­միտ հա­ւատ­քը ու­նիմ, որ պճնա­մո­լու­թեան հա­մար չէ տա­րած­ուած անի­կա: Հա­յե­լի՜ն: Չկայ աւե­լի մեծ ուժ մը, որ պա­տաս­խա­նա­տուու­թիւնը այն­քան խո­րու­թեամբ զգա­ցու­ցած ըլ­լայ ին­ծի, որ­քան` այդ անդ­րա­դարձ զօ­րու­թիւնը“:

Մտա­ծել տուող մօ­տե­ցում մը, որ առ­կայ եղած է եւ տա­կա­ւին է մարդ­կա­յին իրա­կա­նու­թեան մէջ: Նա­յիլ հա­յելի­ին` ինք­նավս­տահ ու ինք­նա­գոհ…

Ատոմ չի հան­դուր­ժեր մի­ջա­կու­թիւնը, ոչինչ ար­ժո­ղին տրուած մեծ ար­ժէք­նե­րը. կը պնդէ, որ մարդ պէտք է ինք­նա­գի­տակ­ցու­թիւն ու­նե­նայ: “Ատի­կա ինք­նին ող­բեր­գու­թեան մը մա­սին կը վկա­յէ ար­դէն, կը հաս­տա­տէ չա­փա­նիշ­նե­րու ան­կու­մը: Եր­կու բառ խօ­սո­ղը` հմուտ, եր­կու բառ քով քո­վի դնո­ղը` գրող, եր­կու նա­խա­դա­սու­թիւն ար­տա­սա­նո­ղը բե­մի վրայ տեսն­ուե­լու սար­սա­փե­լի դիւ­րա­հա­ճու­թիւն մը կը վա­րէ մեզ հի­մա եւ չեմ գի­տեր` ե՞րբ պի­տի յայտն­ուի այն ահեղ սա­տա­նան, որ ահա­բե­կիչ զօ­րու­թեամբ զգաց­նէր մեր հո­գի­նե­րուն ար­դէն թա­գա­ւո­րել սկսած աղ­քա­տու­թիւնը“:

Ատո­մի ճամ­բով Պօ­ղոս Սնապ­եան որ­քան գե­ղե­ցիկ եւ բծախն­դիր կեր­պով կը ներ­կա­յաց­նէ իր պաշ­տա­մուն­քը ոս­կե­ղնի­կին նկատ­մամբ. “Լե­զուն ի՜նչ ան­հատ­նե­լի ու մշտա­նո­րոգ գանձ, ու­ժեղ, հնչեղ, նրբին, ճկուն, հին, ժա­մա­նա­կա­կից: Եթէ միայն կա­րե­նա­յի՜նք անոր պէս անց­նիլ պատ­մու­թեան քա­ռու­ղի­նե­րէն, իբ­րեւ գոր­ծօն` ըլ­լալ ան­զի­ջող ու բո­լոր նո­րու­թիւն­նե­րը իրեն են­թար­կե­լու իր օժտ­ուա­ծու­թեամբ ըլ­լալ ժա­մա­նա­կա­կից, առ­նել ամէն բան ու մնալ անվ­թար, տրուիլ ինք­նօ­րէն, եթէ կա­րե­նա­յի՜նք միայն անոր պէս շնչել“:

Փաստ­ուած է, որ Պօ­ղոս Սնապ­եան բա­ցա­ռիկ կա­րո­ղու­թիւն ու­նի մար­դու նե­րաշ­խար­հը եւ անոր իւ­րա­քան­չիւր բջի­ջի հնչե­ղու­թիւնը լա­ւա­պէս ներ­կա­յաց­նե­լու. նման պատ­կեր­նե­րու կը հան­դի­պինք գիր­քին մէջ զա­նա­զան դէպ­քե­րու եւ իրա­դար­ձու­թիւն­նե­րու ընդ­մէ­ջէն, անոնց­մով կը պայ­ծա­ռաց­նէ կա­ցու­թիւն­ներ:

Ցու­ցա­հան­դէ­սի մը առի­թով Ատո­մին ու­նե­ցած մէկ ար­տա­յայ­տու­թիւնը լա­ւա­գոյնս կը ցո­լաց­նէ այդ իրա­կա­նու­թիւնը: Ար­դա­րեւ, խօ­սե­լով իրեն հա­մար անն­շան ար­ուես­տա­գէ­տի մը գոր­ծե­րուն մէջ պակ­սող կեն­սա­տու տար­րե­րուն մա­սին` ան կ՛ը­սէ.- “Ոչ թէ բան մը, այլ` շատ բա­ներ: Ջի­ղե­րու հրկի­զու­մը, ար­եան պա­տա­րա­գը, զո­հա­բե­րու­թեան հար­կը: Ես ի՜նչ գիտ­նամ: Նկա­րի մը դի­մաց ես պի­տի ու­զէի զգալ ին­ծի ան­հասկ­նա­լի գիւ­տի մը վրայ պա­րող գոյ­նի մը բոյ­րը, ձե­ւի մը երաժշ­տու­թիւնը, գի­ծե­րու խոր­հուր­դը, ընդ­հա­նու­րէն բխող լի­նե­լիու­թեան մը ան­հատ­նե­լի մո­գու­թիւնը: Այս երե­կոյ նման խնճոյ­քի մը չմաս­նակ­ցե­ցայ ես… Իմ չափս չա­փա­զան­ցու­թիւնն է““:

***

“Կի­սա­լոյ­սեր մութ կա­պե­րու վրայ…“-ին մէջ ըն­թեր­ցո­ղին դի­մաց կը բաց­ուին սի­րոյ կի­սա­լու­սա­ւոր պատ­կեր­ներ, ջերմ պա­հեր, սի­րա­յին մեղմ մե­ղեդիի հնչե­ղու­թեամբ ներ­կա­յա­ցող կա­ցու­թիւն­ներ, սա­կայն անոնք այդ­քան տի­րա­կան, հրկի­զող եւ ազ­դե­ցիկ չեն, որ­քան նա­խորդ պրակ­նե­րուն մէջ, երբ Զե­լան յատ­կա­պէս իր ողջ գե­ղեց­կու­թեամբ ու գրաւ­չու­թեամբ կա­րո­ղու­թիւնը ու­նէր կլա­նե­լու ըն­թեր­ցո­ղը` յատ­կա­պէս “A room in Paris“-ին մէջ, որուն մէջ ան կը ներ­կա­յա­նար իբ­րեւ սի­րոյ գե­րա­գոյն պատ­ուան­դա­նին բազ­մած գո­հա­րը: Այս բա­ժի­նին մէջ սի­րոյ զգա­ցում­նե­րը մեղմ են, հա­զիւ բոցկլ­տա­ցած` մա­րե­լու մօ­տե­ցող, սա­կայն կրկին վե­րա­կեն­դա­նա­ցող, կան առանց խո­րունկ սի­րոյ ապր­ուած զոյ­գի յա­րա­բե­րու­թեան գե­ղե­ցիկ ու կլա­նող պատ­կեր­ներ, որոնք երա­զայ­նու­թեամբ ներ­կա­յաց­ուած ըլ­լա­լով հան­դերձ, կը մնան յու­շիկ, չեն բա­խիր ըն­թեր­ցո­ղին սի­րա­յին նե­րաշ­խար­հին, բո­ցեր չեն արթնց­ներ հոն: Հա­ւա­նա­բար պատ­ճա­ռը այն է, որ Պա­րոյր այս հանգր­ուա­նին ի՛նք նոյ­նիսկ պատ­րաստ չէ բո­ցա­վա­ռող ու իր էու­թիւնը հրկի­զող սէր ապ­րե­լու, ան լռել­եայն կը մեր­ժէ իր սրտին ու ամ­բողջ նե­րաշ­խար­հին մէջ իր փէ­շե­րը լայ­նօ­րէն փռած Զե­լա­յին տե­ղը զի­ջիլ ոե­ւէ մէ­կուն, ուս­տի` գիր­քին մէջ ան ցնցիչ սի­րոյ պա­հեր չ՛ապ­րիր ու նման­ներ չի հրամց­ներ ըն­թեր­ցո­ղին:

Սի­րուն է “Քա­զի­նօ տիւ Լի­պան“-ի մէջ Պա­րոյ­րին ու­նե­ցած յատ­կան­շա­կան հան­դի­պու­մը, կա­րօ­տի եւ դառ­նու­թեան տար­րե­րով խա­չա­ձեւ “Օր մը առանց քե­զի“ եր­գին ու­նե­ցած ազ­դե­ցու­թիւնը Պա­րոյ­րին վրայ, որ կը մղէ զինք ծաղ­կե­փունջ մը նուի­րե­լու երգ­չու­հի Իվե­թին, որ իր կար­գին Պա­րոյ­րին կը նուի­րէ իր ու­շադ­րու­թիւնը, գուր­գու­րան­քը, սէ­րը… Սա­կայն նոյ­նիսկ երբ մի­ա­սին կը հե­ռա­նան քա­զի­նո­յէն, եւ պան­դո­կի սեն­եա­կին մէջ այդ գե­ղե­ցիկ երի­տա­սար­դուհի­ին հետ մեր­ձեց­ման պա­հեր կ՛ապ­րի Պա­րոյր, ինք­զինք կը պատ­կե­րաց­նէ Զե­լա­յին կող­քին, անոր եր­գին ձգո­ղա­կա­նու­թեամբ ու մար­մի­նէն ար­ձա­կուող ցնո­րա­կան բու­րում­նե­րով արբ­շիռ: “Անց­եա­լը, ներ­կան, պատ­րանք­նե­րը, պատ­րա­նա­թա­փու­թիւն­նե­րը, մշտա­մոր­մոք ապ­րում­ներն ու յու­սա­բե­կում­նե­րը իրա­րու խառն­ուե­ցան մէ­կէն, կա­խար­դա­կան գա­ւա­զա­նի մը ներ­քեւ կար­ծէք գո­յա­ցաւ նո­րաս­տեղծ հմայք­նե­րով ծփուն ան­դի­մադ­րե­լի մթնո­լորտ մը, ուր, Իվե­թի վեր­ջին բա­ռե­րուն հետ` ինք­զինքս գտայ իր կող­քին…“:

Գիր­քին մէջ ան­կիւ­նա­դար­ձա­յին է “ման­կու­թեան եւ պա­տա­նե­կու­թեան շրջան­նե­րէն մնա­ցած ամէ­նէն սի­րե­լի տղուն“` Գուր­գէ­նի հետ հան­դի­պու­մը, որ դուռ բա­ցաւ Պա­րոյ­րին ակա­մայ մուտք գոր­ծե­լու իր սո­վո­րա­կան կեան­քէն ու առօր­եա­յէն բո­լո­րո­վին տար­բեր աշ­խարհ մը, ուր թաքն­ուած էր եր­բեմ­նի փոք­րիկ աղջ­նա­կը, ներ­կա­յի գրա­ւիչ Լի­լին` Գուր­գէ­նին քոյ­րը:

Սա­կայն նոյ­նիսկ նոր կա­ցու­թիւն­նե­րու եւ մի­ջա­վայ­րի մէջ` Գուր­գէ­նի յար­կա­բա­ժի­նին մէջ թա­ւա­լած պա­հե­րուն Պա­րոյ­րի մէջ կը շեշտ­ուի ինք­զինք չսի­րե­լու տրա­մադ­րու­թիւնը. “Ար­դա­րեւ, ու­րիշ­նե­րու հա­մե­մա­տու­թեամբ որ­քա՜ն զուր ան­ցած են կեան­քիս ամէ­նէն յորդ տա­րի­նե­րը: Մար­դիկ ի՜նչ չնչին ծա­ռա­յու­թիւն­նե­րով, ըն­դա­ռա­ջում­նե­րով ու հա­ճո­յա­կան խօս­քե­րով գի­տեն ու­րա­խաց­նել զի­րար, եր­գել իրա­րու հա­մար, պատ­մել, զար­նել բա­ժակ բա­ժա­կի ու գի­նով­նա՜լ իրա­րու հա­մար: Այս բա­նե­րով կազմ­ուած օրե­րու շղթան աւե­լի ար­ժէք չու­նի՞ արդ­եօք, քան` գի­շե­րա­յին զբօ­սա­վայ­րե­րու մէջ իմ գնած հա­ճոյք­նե­րուս դէ­զը: Առա­ջին ան­գամ Զե­լա­յին (Պա­րոյ­րին մեծ սէ­րը) կրած հար­ուա­ծին անդ­րա­դար­ձը նե­տեց զիս այդ ճամ­բուն մէջ, որ ամէ­նօր­եայ դար­ձաւ, երբ զգա­ցի Մասիի ծնող­նե­րուն զիս որ­դեգ­րե­լու մտադ­րու­թիւնը“:

Երի­տա­սար­դու­թեան խան­դա­վառ, Պա­րոյ­րին կեր­պա­րէն եւ նկա­րա­գի­րէն տար­բեր անձ­նա­ւո­րու­թիւն­նե­րու ներ­կա­յու­թեան, անոնց շար­ժում­նե­րուն եւ ակ­նարկ­նե­րուն մէ­ջէն յոր­դող կեան­քին առ­կա­յու­թեան զու­գա­հեռ, ան­գամ մը եւս լու­սար­ձա­կի տակ կ՛առն­ուին Պա­րոյ­րին նկա­րագ­րա­յին գի­ծե­րը. ան գոր­ծի բե­րու­մով մխրճուած էր օտար շրջա­նակ­նե­րու մէջ ու խոր­թու­թիւն մը խմոր­ուած էր հոգի­ին մէջ, սիր­տը մեծ հար­ուած­նե­րու տակ կրած կսկիծ­նե­րը մոռ­նա­լու տար­տա­րո­սին մէջ քա­րա­ցած անօ­թի մը վե­րած­ուած էր, յու­զու­մի աղ­բիւր­նե­րը ցամ­քած էին:

Սա­կայն, հա­կա­ռակ այս բո­լո­րին, հա­կա­ռակ անոր որ Պա­րոյր սեղմ կեր­պով փա­կած էր սրտին դար­պաս­նե­րը, Լի­լի ան­կոչ հիւ­րի նման կը սպրդի ներս, լուռ, սա­կայն ազ­դե­ցիկ ու գրա­ւող ձե­ւով կը փոր­ձէ տեղ ու­նե­նալ Պա­րոյ­րի հոգի­ին մէջ… Լիլիի փոր­ձե­րը իրենց ու­ղին կը գտնեն:

Բա­ցօ­թեայ պտոյ­տի մը ըն­թաց­քին Լիլիի ուր­ուա­կա­նին հե­տե­ւե­լու Պա­րոյ­րի մղու­մը կու գայ փաս­տե­լու, որ ան նուրբ հոգիի տէր անձ է, մա­նա՛­ւանդ երբ հո­գին շար­ժո­ղը իգա­կան սե­ռի պատ­կա­նող մըն է: Պտոյ­տին ըն­թաց­քին, շրջա­պատ­ուած երի­տա­սարդ­նե­րով, ան Լիլիի հետ էր մտո­վին ու հո­գե­պէս, թէ­եւ վար­դի թու­փի նմա­նող էա­կը այդ օր բա­ցա­յայտ կեր­պով կը խու­սա­փէր Պա­րոյ­րէն, նեղ­ուիլ կը ձե­ւա­նար, սա­կայն Պա­րոյ­րի արիւնը կը խեն­թա­նար, գաղտ­նօ­րէն կը հե­տե­ւէր անոր շար­ժում­նե­րուն, դի­մա­խա­ղե­րուն, նայ­ուածք­նե­րուն ուղ­ղու­թեան, անոր թով­չու­թեան, թէ­եւ միշտ Զե­լան կը մնար տղան դար­պա­սո­ղը, որուն հետ միշտ ալ բաղ­դա­տա­կան ընե­լու կա­ցու­թեան մէջ կը յայտն­ուէր Պա­րոյր: “Զե­լա­յին թուխ հրա­պոյ­րը չու­նէր Լի­լին, ոչ ալ` ակ­նար­կին վայ­րագ գե­ղեց­կու­թիւնը, բայց հմայք մը կը ճա­ռա­գայ­թէր ողջ մարմ­նէն, շար­ժում­նե­րուն պա­րէն ու նայ­ուած­քին նուա­ղուն բո­ցե­րէն: Գե­ղե­ցիկ ալ չէր, բայց ան­ծա­նօթ ուժ մը անընդ­մէջ կը փսփսար ական­ջիս ու կը խմո­րէր սրտիս այն բաղ­ձան­քը, որ կ՛ու­զէր բո­լոր աղ­ջիկ­ներն ու կի­նե­րը իրեն պէս ըլ­լա­յին,¬ թո­վի՜չ: … Աչքս կանգ կ՛առ­նէր Լիլի­ին վրայ: Կը նա­յէի իրեն եւ ին­ծի կը թուէր, որ երես­նե­րը բոց կ՛առ­նէ­ին եւ անոնց վրայ բռնկած բոյր մը կը հաս­նէր մին­չեւ իմ ռուն­գերս“:

Հա­կա­ռակ իր ապ­րած եռե­ւե­փում­նե­րուն, Լիլիի ու­նե­ցած կա­խար­դա­կան ազ­դե­ցու­թեան` Պա­րոյր կը շա­րու­նա­կէ մեր­ժել այս իրա­կա­նու­թեան իս­կու­թիւնը: “Կը ջա­նա­յի չմատ­նել ինք­զինքս ոե­ւէ մէ­կուն եւ իմ կա­ցու­թեան անդ­րա­դառ­նա­լով զսպուա­ծու­թեան գե­րա­գոյն վայրկ­եան­նե­րուն ծի­ծա­ղե­լի կը գտնէի ինք­զինքս“:

Գիր­քը կը փակ­ուի Պա­րոյ­րին մտո­րում­նե­րով` նոր գիր­քի մը հիմք դնե­լով. “Առա­ջար­կել Ատո­մին, որ եր­թայ Փա­րիզ եւ Լու­սոյ քա­ղա­քին մէջ լոյս նե­տէ իր երա­զին վրայ: Այդ բաղ­ձան­քին հո­լով­ման հետ, երկ­րորդ մտա­ծում մը խու­ժեց մէջս, Ատո­մին ող­ջերթ մաղ­թած օրս սկսիլ նոր գնած հո­ղակ­տո­րիս վրայ կա­ռու­ցա­նել իմ տունս, որուն աւար­տին հրա­ւի­րել այ­սօր­ուան տղաքն ու աղ­ջիկ­նե­րը եւ բաց­ման հան­դի­սու­թեան առա­ջար­կել Լիլի­ին, որ ինք կտրէ ժա­պա­ւէ­նը…“:

Դրա­կան տրա­մադ­րու­թեամբ եղած փա­կու­մը նա­եւ ըն­թեր­ցո­ղին մէջ կ՛արթնց­նէ սպա­սումն ու հե­տաքրք­րու­թիւնը` Պա­րոյ­րին հետ ըլ­լա­լու իր կեան­քի նոր հանգր­ուա­նին:

Հայ գրա­կա­նու­թեան ան­դաս­տա­նին մէջ իր դրոշ­մը դնե­լու կոչ­ուած գիրք մը, որուն ըն­թեր­ցու­մը ո՛չ միայն գրա­կա­նու­թեան առնչ­ուե­լու հա­ճոյք կը պատ­ճա­ռէ, այ­լեւ կը ցնցէ, բար­կա­նա­լու կը մղէ, մեր­ժե­լու մղում կը յա­ռա­ջաց­նէ` ա՛յն պատ­ճա­ռով, որ բա­ցա­յայտ իրա­կա­նու­թիւն­նե­րը, յատ­կա­պէս խորհր­դա­յին ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նին Հա­յաս­տա­նի մէջ իրենք զի­րենք վա­ճառ­քի հա­նած ան­ձե­րուն վե­րա­բե­րող, կը ներ­կա­յաց­ուին տար­բեր ոճով, նրբու­թիւն­նե­րով, ջի­ղե­րուն դպչե­լու հե­ղի­նա­կին կա­րո­ղա­կա­նու­թեամբ: Եր­բեմն պատ­կեր­նե­րը այն­քան ահա­ւոր ուժգ­նու­թեամբ կը հար­ուա­ծեն, որ ըն­թեր­ցո­ղը կ՛ու­զէ մեր­ժել անոնց առ­կա­յու­թիւնը, փոր­ձել գտնել պար­բե­րու­թիւն մը, ուր պի­տի ջրուին այդ բո­լո­րը, պի­տի բա­ցա­յայտ­ուի, որ հայ մը չի կրնար հա­կա­հայ ու անսկզ­բունք ըլ­լալ, սա­կայն` ի զուր…

Ինչ­պէս “Պղտոր ջու­րեր“-ու նա­խորդ պրակ­նե­րուն, նա­եւ ասոր մէջ սէրն ու սի­րա­յին պատ­կեր­նե­րը իրենց հնչե­ղու­թիւնն ու հրա­պոյ­րը ու­նին, անոնք կու գան դէ­պի թո­վիչ աշ­խարհ տա­նե­լու ըն­թեր­ցո­ղը, զայն ակն­կա­լու­թիւն­նե­րու մղե­լու, Պա­րոյ­րին ապ­րած եռե­ւե­փու­մը ապ­րե­լու:

Պօ­ղոս Սնապ­եան ան­գամ մը եւս կը յա­ջո­ղի մի­աց­նել գե­ղե­ցիկն ու դառ­նը, սուրն ու նուր­բը, սէրն ու ատե­լու­թիւնը, բար­կու­թիւնն ու երա­զա­յի­նը` ըն­թեր­ցո­ղին հրամց­նե­լով գրա­կան իւ­րա­յա­տուկ զե­ղում­նե­րէ ծնունդ առած գիրք մը:

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles