ՄՈՌՑ­ՈՒԱԾ ՏԱ­ՐԵ­ԴԱՐ­ՁԻ ՄԸ ԱՌ­ԹԻՒ

  ՎԻ­ԳԷՆ ԱԲ­ՐԱ­ՀԱՄ­ԵԱՆ

Տօ­նե­լիք շատ բան ու­նինք, այո. անց­եալ տա­րի` տպագ­րու­թեան 500-ամ­եակն էր: Մի քա­նի տա­րի առաջ` գրե­րու գիւ­տի 1600-ամ­եա­կը: Ան­կէ առաջ` քրիս­տո­նէ­ու­թեան որ­դեգր­ման 1700-րդը: Եր­կու տարի­էն Մեծ Եղեռ­նի 100-ամ­եակն է: Այս տա­րի Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թեան 95-ամ­եակն է, որ տա­րե­դարձ­նե­րու մաս­նա­գէտ­նե­րու բա­ռամ­թեր­քով կը հա­մար­ուի “քա­ռորդ-կլոր“, այ­սինքն` այս մէ­կը լա՛ւ նշենք, բայց չմոռ­նանք որ 5 տարի­էն պի­տի գայ 100-ամ­եա­կը, որ պէտք է նշել շա՛տ լաւ, ուս­տի չա­փի զգա­ցո­ղու­թիւնը չկորսնց­նենք…

Այս տա­րի, սա­կայն, շատ կա­րե­ւոր տա­րե­դարձ մը կայ, հայ ազ­գի զար­գաց­ման ճամ­բուն վրայ ար­ձա­նագր­ուած բա­ցա­ռիկ իրա­դար­ձու­թեան մը տա­րե­դար­ձը, տա­րե­դարձ­նե­րու “կլո­րու­թեան սանդ­ղա­կին“ վրայ բա­ւա­կան բարձր տեղ գրա­ւող )կրնամ ըսել` 95 տո­կոս կլո­րու­թեամբ(, եւ, մա­նա­ւանդ, մեր այ­սօր­ուան բազ­մա­պի­սի հիմ­նա­հար­ցե­րուն շատ մօ­տէն առն­չուող իրա­դար­ձու­թեան մը տա­րե­դար­ձը:

Կը սպա­սէի, որ մեր աշ­խար­հաս­փիւռ իրա­կա­նու­թեան բազ­մա­թիւ, բազ­մաբ­նոյթ եւ բազ­մե­րանգ կա­ռոյց­նե­րէն մէկն ու մէ­կը մտա­ծէր այդ մա­սին: Կ՛ակն­կա­լէի, որ անոր բա­րո­յա­կան իրա­ւա­տէ­րե­րէն գլխա­ւո­րը` Կի­լիկ­իոյ կա­թո­ղի­կո­սու­թիւնը այդ մա­սին գո­նէ յայ­տա­րա­րու­թիւն մը ընէր, գրաւ­ուած թուա­կան մը յայ­տա­րա­րէր: 2003-էն իր վեր, Արամ Ա. կա­թո­ղի­կոս տա­րի­նե­րը կը հռչա­կէ որոշ թե­մա­յի մը մա­սին. առա­ջի­նը` եկե­ղե­ցա­կան ղե­կա­վա­րի մը հա­մար շատ բնա­կան, Աստ­ուա­ծա­շուն­չի տա­րին էր, որուն հե­տե­ւե­ցան Ըն­տա­նի­քի, Ազ­գա­յին պա­հան­ջա­տի­րու­թեան )Մեծ Եղեռ­նի 90-ամ­եակն էր, կլո­րու­թեան սանդ­ղա­կով` կէս-կլոր(, Հայ դպրո­ցի, Հայ լեզ­ուի, Քրիս­տո­նէ­ա­կան դաստ­ի­ա­րա­կու­թեան, Հայ կնոջ, Հայ մա­նու­կի եւ Հայ գրքի տա­րի­նե­րը: Կը յու­սա­յի, որ ան այս տա­րի անդ­րա­դառ­նայ այդ շատ կա­րե­ւոր տա­րե­դար­ձին եւ տա­րին նուի­րէ անոր: Ակն­կա­լու­թիւնս ի չիք ելաւ:

Կը յու­սա­յի, որ մեր բազ­մա­թիւ կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րէն մէկն ու մէ­կը անդ­րա­դառ­նայ այս կա­րե­ւոր տա­րե­դար­ձին: Տա­կա­ւին ոչ մէկ ձայն լսած եմ: Մա­նա­ւանդ կը յու­սա­յի, քա­նի որ տա­րե­դար­ձը կը վե­րա­բե­րի Կ. Պոլ­սոյ մէջ տե­ղի ու­նե­ցած իրա­դար­ձու­թեան մը, որ Պոլ­սէն դուրս` ազատ պայ­ման­նե­րու տակ գոր­ծող բազ­մա­թիւ պոլ­սա­հայ միու­թիւն­նե­րէն մին գո­նէ անդ­րա­դառ­նար անոր: Ի զուր:

Ակն­կա­լու­թիւն չու­նէի, որ Հա­յաս­տա­նէն ձայն մը բարձ­րա­նար այդ ուղ­ղու­թեամբ, որով­հե­տեւ անոնք եր­բեք չեն առնչ­ուած անոր հետ եւ նե­րե­լի է որ չյի­շեն բան մը, որուն մա­սին շատ աղօտ պատ­կե­րա­ցում ու­նին, մա­նա­ւանդ որ հա­մայ­նա­վար գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թեան տա­րի­նե­րուն ան յա­ճախ դա­տա­փետ­ուած է եւ ծաղ­րան­քի առար­կայ հան­դի­սա­ցած: Եթէ աւե­լի լրջօ­րէն ծա­նօ­թա­նա­յին անոր հետ, եթէ ան­կէ քա­ղած ըլ­լա­յին անհ­րա­ժեշտ դա­սե­րը, այ­սօր­ուայ տագ­նա­պը` ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեան ճգնա­ժա­մը, որ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թիւնը կ՛ապ­րի, շատ աւե­լի թե­թեւ պի­տի ըլ­լար:

* * *

Այս տա­րի 150-ամ­եակն է Ազ­գա­յին Սահ­մա­նադ­րու­թեան հաս­տատ­ման եւ գոր­ծադր­ման: 1863-ի Մար­տի 17-ին, օս­ման­եան իշ­խա­նու­թիւն­նե­րը կը հաս­տա­տէ­ին անոր )հոգ չէ թէ մաք­րաջր­ուած( յօդ­ուած­նե­րը եւ ան կը դրուէր գոր­ծադ­րու­թեան:

Հայ իրա­կա­նու­թեան մէջ առա­ջին ան­գամ ըլ­լա­լով, բա­ցար­ձա­կա­պէ՛ս առա­ջին ան­գամ ըլ­լա­լով, ան­հատ հա­յը կ՛ու­նե­նար քուէի իրա­ւունք, կ՛ու­նե­նար իր ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րը ընտ­րե­լու իրա­ւունք եւ, մա­նա­ւանդ, կ՛ու­նե­նար իր տե­ղա­կան հար­ցե­րը ի՛ր կող­մէ ընտր­ուած մար­մին­նե­րու կող­մէ տնօ­րի­նե­լու իրա­ւունք: Եւ կ՛ու­նե­նար իր ընտր­եալ­նե­րէն հա­շիւ պա­հան­ջե­լու իրա­ւունք:

Ազ­գա­յին Սահ­մա­նադ­րու­թեան գոր­ծադ­րու­թիւնը Օս­ման­եան կայս­րու­թեան տա­րած­քին ան­շուշտ չե­ղաւ հե­զա­սահ: Եւ չէր ալ կրնար ըլ­լալ: Օս­ման­եան կայս­րու­թիւնը այն մի­ջա­վայ­րը չէր, ուր օրէն­քի գե­րիշ­խա­նու­թիւնը պի­տի տի­րէր:

Սա­կայն փաստն այն է, որ օր­ուան լու­սա­ւոր­եալ մտա­ւո­րա­կա­նու­թիւնը` Ռու­սին­եան­նե­րը, Օտ­եան­նե­րը, Պալ­եան­նե­րը, Սեր­վի­չէն­նե­րը, Աղա­թոն­նե­րը, Իւ­թիւճ­եան­ներն ու բա­զում այլ ազ­գա­յին­ներ, կրցաւ օգտ­ուիլ կայս­րու­թեան վրայ փչող բա­րե­նո­րոգ­չա­կան թե­թեւ հո­վէն, ժա­մա­նա­կա­ւո­րա­պէս բաց­ուած այդ փոք­րիկ պա­տու­հա­նէն, եւ հաս­տա­տել տուաւ փաս­տա­թուղթ մը, որ ան­կախ իր գոր­ծադ­րու­թեան առ­ջեւ ցցուած խո­չըն­դոտ­նե­րէն, ան­կախ նոյ­նիսկ իր գո­յու­թե­նէն )ան առ­կախ­ուած էր 1896-էն 1908, եւ ապա 1915-էն սկսեալ(, հիմ­նո­վի՛ն պի­տի յե­ղա­փո­խէր հա­յու­թեան կեան­քը:

Ազ­գա­յին Սահ­մա­նադ­րու­թեան բե­րած ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեան եւ, մա­նա­ւանդ, ազ­գա­յին կա­ռոյց­նե­րու վա­րէն վեր բարձ­րա­ցող շէն­քի սկզբունք­նե­րը, որոնք կարճ ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քին ար­մա­տա­ւոր­ուե­ցան հայ ան­հա­տի հո­գե­բա­նու­թե­նէն ներս, ան­փո­խա­րի­նե­լի դե­րա­կա­տա­րու­թիւն ու­նե­ցան յատ­կա­պէս յետ-եղեռն­եան քա­ո­սէն կարճ ժա­մա­նա­կի մէջ կազ­մա­կերպ գա­ղութ­նե­րու առա­ջաց­ման աշ­խա­տան­քին մէջ:

Փոր­ձե­ցէ՛ք պատ­կե­րաց­նել Սփիւռ­քի կազ­մա­կեր­պու­մը առանց այդ սկզբունք­նե­րուն, առանց հա­մայնք­նե­րու ինք­նա­կա­ռա­վար­ման հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րուն. ամե­նահ­զօր երե­ւա­կա­յու­թիւնն ան­գամ բա­ւա­րար պի­տի չըլ­լայ: Եթէ այ­սօր օտար­նե­րը հի­ա­ցա­կան նա­խան­ձով կը նա­յին մեր կա­ռոյց­նե­րուն, եթէ այ­սօր մենք կրցած ենք թա­լէ­աթ­նե­րու վճի­ռը ի դե­րեւ հա­նել, եթէ ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն վե­րապ­րող խլեակ­նե­րը կրցան առանց այ­լե­ւայլ հո­գե­բան­նե­րու եւ traumatologue-նե­րու օգ­նու­թեան վե­րագտ­նել իրենց հա­ւա­սա­րակշ­ռու­թիւնը եւ ոչին­չէն մեկ­նե­լով վե­րա­կանգ­նե­ցին հայ կեան­քը եւ, Սա­րո­յեա­նի բա­ռե­րով, “նոր Հա­յաս­տան“ներ ստեղ­ծե­ցին, մեծ մա­սամբ կը պար­տինք Ազ­գա­յին Սահ­մա­նադ­րու­թեան ոգի­ին, անոր բա­նա­ձե­ւած ան­հատ ազ­գա­յի­նի առողջ կեր­պա­րին:

Ճիշդ չէ՞ր ըլ­լար արդ­եօք, որ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեամբ մտա­հոգ­նե­րու բա­նա­կը, փո­խա­նակ ափ առ­նե­լու “քա­ղա­քա­կիրթ“ եր­կիր­նե­րու դռնե­րը եւ անոնց­մէ ժո­ղովր­դա­վա­րու­թիւն մու­րա­լու, պահ մը վե­րա­դառ­նար ակունք­նե­րուն եւ անհ­րա­ժեշտ դա­սե­րը քա­ղէր Ազ­գա­յին Սահ­մա­նադ­րու­թեան հե­ղի­նակ­նե­րու տես­լա­կա­նէն:

Ազ­գա­յին Սահ­մա­նադ­րու­թիւնը նուա­ճում մըն է, որուն 150-ամ­եա­կին վրա­յէն ան­կա­րե­լի է լռու­թեամբ անց­նիլ: Պէտք է զայն բարձ­րա­ձայն նշել, եւ, մա­նա­ւանդ, պէտք է առի­թը օգ­տա­գոր­ծել զայն ան­գամ մը եւս սեր­տե­լու հա­մար: Այ­սօր, երբ հա­մա­կար­գա­յին բա­րե­փոխ­ման խնդիր­ներ ու­նինք ազ­գո­վին, երբ կը փոր­ձենք մեր ազ­գա­յին կեան­քը վե­րա­կազ­մա­կեր­պել նոր պայ­ման­նե­րու տակ, հա­մաշ­խար­հա­յին ազ­գի պայ­ման­նե­րուն տակ, ան­նե­րե­լի սխալ պի­տի ըլ­լայ անոր յա­ջող կեն­սա­փոր­ձը ան­տե­սել եւ իյ­նալ այ­լե­ւայլ ան­հե­թե­թու­թիւն­նե­րու ետե­ւէն: Պատ­մու­թիւնը մե­զի պի­տի չնե­րէ այս ան­գամ: