Կաղանդը եւ Նոր Տարին

0 0
Read Time:5 Minute, 31 Second

New-Year-Vanak

ՍՈՒՐԷՆ ՇԷՐԻՔ
Մարդկային մտքին հոյակապ ստեղծագործութիւններէն մէկն է Կաղանդը: Ան ապրելու կամքին տօնն է, ծառն ալ իր խորհրդանիշը: Կաղանդը նաեւ բարութեան եւ եղբայրութեան օրն է: Հաղորդութիւն մը կայ Կաղանդի օրը, աշխարհի բոլոր էակներուն միջեւ եւ մանկութիւն մը՝ այս հաղորդութեան ետին: Կաղանդը ովասիս մըն է, ամէնօրեայ խռով մտածումներու մէջ: Ան կը նմանի սկիզբը տխուր եւ խռովիչ երանգներով յայտնուող այն երաժշտութեան, որ կ՚ուզէ յաղթանակով վերջանալ, ուրախութեան ցոլքեր արձակելով: Կաղանդը նաեւ մեր ցեղին անմահական ոգիին հայելին է, որ պայքարելով իր ճակատագրին դէմ, կը պահէ մաքուր երազ մը, եւ տառապելով հանդերձ կը ձգտի յոյսին:
Կաղանդ բառը կը սերի ֆրանսերէն calendeէն (լատիներէն calandae), որ ամսամուտք կը նշանակէ: Կաղանդը ներառեալ, Նոր Տարին հայերէնի մէջ 7 հոմանիշներ ունի. Ամանոր, Նաւասարդ, Տարեմուտ, Տարեգլուխ, Նոր Տարի, Կաղանդ, Լոլէ:
Հին Եգիպտացիները իրենց տարին կը սկսէին Յուլիս 1920ին եւ անոնց կրօնական հանդիսութիւնները տեղի կ՚ունենային ի պատիւ Իսիսի: Հրեաները երկու Նոր Տարի ունէին, կրօնական եւ աշխարհիկ: Հին Հռովմէացիներուն Նոր Տարին Մարտ 1ին էր: Բիւզանդացիները, Յոյները՝ Սեպտեմբեր 1ին կը տօնէին: Պարսիկները աշնան, իսկ Հնդիկները գարնան գիշերահաւասարին (equinoxe) կը տօնէին Նոր Տարին: Իսկ Ֆրանսացիները 9 տարբեր ձեւով տօնած են զայն. Մարտ 1ին, Դեկտեմբեր 25ին, Մարտ 25ին: Անոնք Յունուար 1ը տարեսկիզբ ընդունեցան 1564ին, Շառլ Թ.ի շրջանին:
Մենք՝ Հայերուս մօտ այս թուականը կը սկսի Հայկ Նահապետէն, երբ Հայկը ճակատամարտի ընթացքին կը սպաննէ տիտանեան Բելը, Քրիստոսէ 24 դարեր առաջ (*):
Ըստ աւանդութեան, Հայկ Նահապետը Բելին յաղթելէ յետոյ այնպէս կարգադրած է, որ Հայերը իրենց անկախութեան տարեդարձը տօնեն ամէն տարի, Նաւասարդ ամսուան 1ին, այդ օրը տարեգլուխ՝ Նոր Տարի համարելով: Ըստ Սարկաւագադիր տոմարի (**) այդ օրը Օգոստոս 11ն է:
Նաւասարդի տօնը հազարամեակներ շարունակ Հայոց մօտ նշուած է իբրեւ Ամանորի եւ ուրախութեան տօն: Այդ մասին կը վկայէ Գողթան երգերու «Ո՞ տայր» հատուածը, զոր արտասաներ է Արտաշէս թագաւորը, ըստ Գրիգոր Մագիստրոսի:
Ո՞ տայր ինձ զծուխ ծխանի,
Եւ զառաւօտն Նաւասարդի,
Զվազելն եղանց
Եւ զվարգելն եղջերուաց.
Մեք փող հարուաք
Եւ թմբկի հարկանէաք
Որպէս օրէն է թագաւորաց։
Այն ժամանակ Հայոց տարին արեգակնային էր, բաղկացած՝ 365 օրերէ, 12 հաւասար ամիսներով, 30 օր իւրաքանչիւրը, եւ 5 յաւելեալ օրերէ, զորս կը կոչէին «Աւելեաց կամ Աւելիք»: Ինչպէս յայտնի է, տարին բաղկացած է ոչ թէ 365 օրերէ, ինչպէս Հայոց հին տոմարն էր, այլ 365 օրերէ եւ 6 ժամերէ: Հայոց հին տոմարի հաշիւներու համաձայն, ամէն տարի 6 ժամ կուտակուելով 4 տարուան ընթացքին Նաւասարդի 1ը շուրջ մէկ օրով առաջ կ՚անցնէր ժամանակի ճշգրիտ ընթացքին, եւ ամիսները կը խառնուէին ու չէին համապատասխաներ տարուան եղանակներուն:
Հոս աւելի յստակ ըլլալու նպատակաւ, պէտք է պատմականը ընենք «Հռոմէական տոմար»ին, Յուլեան, այսինքն «Հին Տոմար»ին եւ Գրիգորեան, այսինքն «Նոր Տոմար»ին:
Հռոմէական տոմարը Քրիստոսէ առաջ 753 թուականէն, այսինքն Հռոմի հիմնադրման ժամանակէն կը սկսի: Հռոմի հիմնադիր Հռոմուլոսն է, որ հիմնած է Հռոմէական տոմարը, որու տարին բաղկացած էր 304 օրերէ, միայն 10 ամիսներու ամբողջութեամբ: Այդ ամիսներն էին՝Մարտ, Ապրիլ, Մայիս, Յունիս, Քվինտիլիս, Սեքստիլիս, Սեպտեմբեր, Հոկտեմբեր, Նոյեմբեր եւ Դեկտեմբեր: Բնական է, որ օրացոյցի եւ տարուան եղանակներու միջեւ համապատասխանութիւն չէր կրնար ըլլալ այս 10 ամիսներով: Այդ իսկ պատճառով, Ք.Ա. 716 թուականին Նումա Փոմփիլիոսը տարուան օրերուն վրայ աւելցուց 50 օր եւս, եւ տարին դարձաւ 354 օր:
Ժամանակի նկատմամբ անզոյգ թիւերը սրբազան կը նկատուէին: Այս իսկ պատճառաւ, տարուան օրերուն վրայ 1 օր եւս աւելցուեցաւ եւ տարին դարձաւ 355 օր: Փոմփիլիոսը նախորդ ամիսներուն աւելցուց 2 ամիս եւս՝ Յունուարը եւ Փետրուարը, որպէս տարուան վերջին ամիսները: Ամիսները բաղկացած էին 29 եւ 31 օրերէ, իսկ Փետրուարը 28 օրերէ:
Յուլեան տոմարը կամ Հին տոմարը Յուլիոս Կեսարին կը պարտինք: Այս վերջինը, ապրած Ք.Ա. 10044 տարիներուն միջեւ, Եգիպտոս կատարած իր այցելութեան ընթացքին, կը ծանօթանայ եգիպտական տոմարին եւ կ՚ուզէ արմատական փոփոխութեան ենթարկել Հռոմէական տոմարը: Այդ նպատակով Յուլիոս Կեսար կը հրաւիրէ Աղեքսանդրիոյ քաղաքի հմուտ տոմարագէտ եւ աստղաբաշխ Սոսիկէնը: Ք.Ա. 45 թուականին Սոսիկէնի խորհուրդով վերջնականապէս կը սրբագրէ տոմարը, ընդունելով արեգակնային տարին՝ 365 օր եւ 6 ժամ: 4 տարին անգամ մը հաւաքուած ժամերէն կազմուեցաւ մէկ օր եւ աւելցուեցաւ չորրորդ տարուան Փետրուար ամսուան վրայ: Այսպէսով է, որ այդ տարին համարուեցաւ նահանջ՝ 366 օրով: Սակայն քուրմերու կողմէն օրացուցային հաշիւները ճիշդ չկատարուեցան: Քուրմերը փոխանակ 4 տարին անգամ մը նահանջ տարի հաշուելու, 3 տարին անգամ մը նահանջ հաշուեցին, որու պատճառաւ 36 տարուան ընթացքին, մինչեւ Ք.Ա. 9 թուականը 3 օրուան սխալ յառաջացաւ: Յետագային այդ սխալը ուղղելու նպատակով Օգոստոս կայսրը տարի մը յետոյ որոշեց անտեսել սխալի պատճառաւ յառաջացած օրերը եւ առաջնորդուեցաւ Յուլիոս Կեսարի բարեփոխութեամբ, կրկին հաստատելով Յուլիոս Կեսարի ընդունած կանոնը՝ 4 տարին անգամ մը նահանջ տարի ունենալու:
Հակառակ անոր, որ Յուլեան տոմարի բարեփոխութիւնը ժամանակին եղած է ճիշդ, սակայն արեգակնային տարին ոչ թէ 365 օր եւ 6 ժամ է, այլ 365 օր եւ 5 ժամ, 48 վայրկեան եւ 46 երկվայրկեան, որու տարբերութիւնը 1 տարուան ընթացքին 11 վայրկեան, 14 երկվայրկեան կ՚ընէ: Այս տարբերութիւնը կուտակուելով մօտաւորապէս 1 օրուան կը վերածուի 128 տարիներու ընթացքին:
Գրիգորեան տոմար կամ Նոր տոմար Հռոմի Գրիգոր ԺԳ. պապը նկատեց, որ Յուլեան տոմարը մինչեւ ԺԶ. դարը տուած է 10 օրուան տարբերութիւն մը: Այդ տարբերութիւնը յայտնի դարձաւ գարնանային գիշերահաւասարին՝ Մարտ 21ին, որովհետեւ գարնանային գիշերահաւասարը փոխանակ 325 թուականի Նիկիոյ ժողովի որոշման համաձայն, Մարտ 21ին հանդիպելու, հանդիպած էր Մարտ 11ին, այսինքն 10 օր առաջ: Այդ պատճառաւ հմուտ աստղաբաշխներու մասնակցութեամբ գումարուած ժողովի ընթացքին որոշուեցաւ ընդունիլ մաթեմաթիկոս Ալոյիզի Լիլիոյի օրացոյցի ծրագիրը: Այս ծրագրին համաձայն՝ Գրիգոր ԺԳ. պապը այնպէս կարգադրեց, որ 1582 թուականի Հինգշաբթի օրը, Հոկտեմբեր 4ին յաջորդող օրը համարել Ուրբաթ Հոկտեմբեր 15, բաց թողելով կուտակուած 10 օրերը, որոնց սխալը յառաջացած էր 325 թուականէն մինչեւ 1582: Այսպէսով, 1583էն սկսեալ գիշերահաւասարի սխալը սրբագրուեցաւ:
Սխալը յետագայ դարերուն չկրկնելու համար Գրիգոր պապը, բացի 4 տարին անգամ մը նահանջ համարելու, ընդունեցաւ նաեւ դարանահանջի հաշիւ մը, որով դարանահանջ համարուեցան միայն այն դարատարիները, որոնք առանց մնացորդի բաժանելի են 400ով: Այսպէս, օր. 1200, 1600, 2000, 2400 տարիները դարանահանջ տարիներ են: Իսկ այն դարատարիները, որոնք 400ով բաժնուելէ ետք մնացորդ կը ձգեն, համարուեցան հասարակ դարատարիներ: Հասարակ դարատարիներու Փետրուար ամիսը 28 օր է, իսկ դարանահանջներու Փետրուարը՝ 29 օր:
Յուլեան եւ Գրիգորեան տոմարներու տարբերութիւնը այն եղաւ, որ 400 տարուան ընթացքին նահանջ տարիներէն փոխանակ 100 օր աւելնալու, աւելցաւ 97 օր, եւ տոմարի ընթացքը հաւասարուեցաւ երկրի ընթացքին:
Վերջապէս յիշեցնենք, որ Յուլեան տոմարը 128 տարիներու ընթացքին կու տայ 1 օրուան տարբերութիւն, իսկ Գրիգորեան տոմարը զայն կու տայ՝ 3280 տարիներու ընթացքին:
Գրիգորեան տոմարը Նոր տոմար եւրոպական երկիրներու մեծամասնութեան կողմէ ընդունուած է 1582-1584 տարիներուն, Թուրքիոյ կողմէ 1926 Յունուար 1ին, Հայաստանի կողմէ 1924 Յունուար 1ին, Չինաստանի, Պուլկարիոյ, նախկին Սովետական Միութեան, Ռումանիոյ, Սերպիոյ, Յունաստանի եւ Եգիպտոսի կողմէ 1911-1928 թուականներուն միջեւ:
Տարուան եւ ընդհանուր առմամբ ժամանակի գաղափարին յարաբերական իմաստը մէկ կողմ թողլով, կը մաղթենք, որ 2015ը Մայր Հայրենիքին եւ համայն Սփիւռքահայութեան համար ըլլայ խաղաղ, արդիւնաւէտ եւ բարեբեր տարի մը:
____
(*) Հայր Ղեւոնդ Ալիշանը այս պատմական դէպքին համար կու տայ Ք.Ա. 2492 թուականը, իսկ նորագոյն հետազօտութիւններու աստղագիտական հաշուարկով ստացուած է Ք.Ա. 2341 թուականը։
(**) 1084 թուականի Օգոստոս 11ին Յովհաննէս Սարկաւագ վարդապետին հիմնած թուականն է, որ կոչուեցաւ Փոքր կամ Սարկաւագադիր, կամ Յայսմաւուրաց թուական։ Սարկաւագ վարդապետն է, որ առաջին անգամ հաստատեց Հայոց անշարժ տոմարը Յուլեան տոմարի (Հին տոմար) հետեւողութեամբ։
Օգտագործուած աղբիւրներ
_______________________
Եկեղեցական տոմարագիտութիւն Գէորգ Արք. Սերայդարեան
2003:
Հայկական համառօտ հանրագիտարան 1999:
Wikipedia:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles