“ՄԵՐ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՆՊԱՏԱԿԸ ՔԵՍԱՊՆ է, ՔԵՍԱՊԻ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՒՄԸ ԵՒ ժՈՂՈՎՐԴԻ ՎԵՐԱԴԱՐՁԸ…“, ԿԸ ՅԱՅՏՆԷ ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ
Ստորեւ, յապաւումով լոյս կ՛ընծայենք “Երկիր Մետիա“ պատկերասփիւռի կայանի “Երկրի հարցը“ հաղորդաշարի գծով, կատարուած հարցազրոյցը Հ.Յ.Դ. Բիւրոյի ներկայացուցիչ Հրանդ Մարգարեանի հետ: Նիւթը, վերջին շաբաթներու կիզակէտ` Սուրիոյ եւ յատկապէս Քեսապի մէջ տեղի ունեցած իրադարձութիւններն են.-
Հ.- Այն, ինչ վերջերս տեղի ունեցաւ Քեսապում, եւ յարակից շրջաններում, շարունակում է մնալ միջազգային հանրութեան ուշադրութեան կենտրոնում: Խնդրին անդրադառնում է նաեւ միջազգային մամուլը, ցաւօք երբեմն չճշդուած տեղեկութիւններով, երբեմն էլ` ապատեղեկատուութեամբ: Այսօր մենք հնարաւորութիւն ունենք լսելու տեղեկութիւններ առաջին ձեռքից, առաջին` որովհետեւ Հրանտ Մարգարեանը նոր է վերադարձել Սուրիայից: Պարո՛ն Մարգարեան որտե՞ղ եղաք, ի՞նչ տեսաք, ո՞ւմ հանդիպեցիք եւ ինչ տպաւորութիւններով վերադարձաք:
Պ.- Եղայ Հալէպում եւ Լաթաքիայում: Այնտեղ մենք ունենք բաւական մեծ կազմակերպուածութիւն, բնականաբար իմ հանդիպակաց կողմը եղել են մեր կազմակերպութեան անդամները, Լաթաքիայում` նաեւ գաղթականութեան հետ: Ինչ որ առումով ես գնացել եմ ընթացիկ հանդիպման` մեր մէջ այդ հարցը քննարկելու, ընդհանրապէս սիրիահայութեան իրավիճակի օրակարգով:
Հ.- Քեսապից ի՞նչ նորութիւններ ունէք: Այստեղ ամենատարբեր լուրեր են հասնում:
Պ.- Իրականութեան մէջ այսօր ի՞նչ է կատարւում , ի՞նչ կայ Քեսապում, այսօր ոչինչ էլ չկայ: Քեսապը գրաւուած է այդ ուժերի կողմից, այնտեղ հայութիւն չկայ, մի քանի տարեց անձինք են` տեղափոխուել են Թուրքիա: Եւ ժողովուրդ, ժողովրդի մնացորդաց գոյութիւն չունի: 28 հոգի են մնացել Քեսապում: Հայութիւն չի կարելի դրանց ասել` մնացողները ծերեր են, անկարողներ: Քեսապում այսօր պատերազմ է: Քեսապը առճակատման գիծ է` մի կողմից սիրիական բանակն է, միւս կողմից` ընդդիմութիւնը` Թուրքիոյ զօրակցութիւնն ունենալով ու անմիջական մասնակցութեամբ:
Հ.- Իսկ այն մարդիկ, ովքեր արտագաղթից յետոյ մնացել էին ու տեղափոխուել Թուրքիա, նրանց ճակատագրի մասին, որեւէ տեղեկութիւն կա՞յ:
Պ.- Քեսապի շուրջ բարձրացուած արձագանգը այնքան մեծ է եղել, որ Թուրքիան պէտք է ամէն գնով փորձի քարոզչական նպատակով օգտագործել այդ մի քանի ծերերին, ապաստան տալ, եւ չեմ կարծում, թէ նրանց վտանգ սպառնայ: Հիմնականը ժողովուրդն է, որ գաղթական է դարձել, որ տնից-տեղից կտրուել է եւ հիմա Լաթաքիայում է:
Հ.- Ինչպէ՞ս է իրեն զգում Քեսապի ժողովուրդը Լաթաքիայում: Գիտենք , որ մի մասը եկեղեցում է տեղաւորուել, միւս մասը` իրենց կամ հարազատների: Ի՞նչ վիճակ է, ինչի՞ կարիք ունեն:
Պ.- Սպասողական վիճակ է: Ամենալաւ երեւոյթն այն է, որ քեսապցին սպասում է, որ վերադառնայ Քեսապ: Մտածում է` ժամանակաւոր կեցութեան մասին է հարցը, ոչ թէ հիմնաւոր: Եւ սա լաւ է, որովհետեւ առանց քեսապցիների` Քեսապի վերականգնումն անիմաստ է: Օրինակ, ինձ համար շատ հետաքրքիր է այն, որ նրանք աւելի շատ մտահոգ են իրենց պարտէզներով, քան` բնակարաններով: Սուրիայի վերջին դէպքերը, ռազմական իրողութիւնը նկատի ունենալով` հաշտուել են այն գաղափարին, որ բնակարանները պէտք է վնասուած լինեն, բայց յոյս ունեն, որ պարտէզները անվնաս կը մնան, որպէսզի իրենց համար կարելի դառնայ Քեսապ վերադարձը եւ Քեսապի վերականգնումը: Մեր հայ ժողովրդի առջեւ դրուած է մի խնդիր. Մենք ամէն ինչ պէտք է անենք, որ քեսապցիները մնան Լաթաքիայում` Քեսապի կողքը, որպէսզի իմաստ ունենայ Քեսապի վերականգնումը: Ինչպէս ամէն մի գաղթական ժողովուրդ, բնականաբար նրանք եւս ունեն բազում դժուարութիւններ: Նրանք, ովքեր տեղաւորուել են իրենց հարազատների, բարեկամների բնակարաններում, նրանք էլ շատ յարմար վիճակի մէջ չեն ապրում: Դա ժամանակաւոր լուծում է, ոչ թէ` հիմնաւոր: Նրանք ովքեր եկեղեցում են, կենցաղային մեծ դժուարութիւններ ունեն, բայց այսօրուայ իրենց մտահոգութիւնը, խնդիրը եւ այն, ինչ որ տանելի է դարձնում այդ պայմանները, շուտով Քեսապ վերադարձն է:
Հ.- Իսկ ինչի՞ կարիք ունեն ամէնից շատ:
Պ.- Չեմ կարող ասել, թէ մասնաւոր որեւէ բանի կարիք ունեն: Սնունդը շատ դժուար չի իրենց համար ձեռք բերել. Տարբեր բարեգործական կազմակերպութիւններ են գործում, նաեւ` Սուրիայի հայկական կենտրոնը, որ այս օգնութեան առումով է կազմակերպուել: Այդ առումով լուրջ խնդիր գոյութիւն չունի: Բայց գոյութիւն ունի հիմնական խնդիր` ժամանակաւոր կեցութիւնը որքան երկարի, այդքանով խնդիրները կը մեծանան: Դա վերաբերում է կացարանին եւ կրթութեանը, բնականոն բոլոր խնդիրներին: Այսօրուայ դրութեամբ նրանց թւում է, որ Քեսապի ազատագրումը 7 սարերի հետեւում չի եւ իրենք կը վերադառնան իրենց գիւղը:
Հ.- Պարո՛ն Մարգարեան, սպասելի՞ էր, որ նման բան տեղի կ՛ունենայ Քեսապի հետ: Այս հարցը ես յաճախ տալիս եմ, նկատի ունենալով, որ Քեսապը այս ողջ հակամարտութեան ընթացքում ընդունուած էր համարել ամենաապահով, անվտանգ վայրը:
Պ.- Անցած մէկուկէս- երկու տարուայ ընթացքում Քեսապը նուազագոյն վնասն է կրել: Հիմնական պատճառը եղել է այն, որ համաձայնութիւն է տեղի ունեցել Սուրիայի եւ Թուրքիայի միջեւ: Եւ այդ սահմանից թափանցումների հարցը, սահմանի ապահովութիւնը ստանձնել է Թուրքիան: Սա եղել է փոխադարձ համաձայնութեամբ, որովհետեւ սիրիական բանակ գոյութիւն չի ունեցել այն նկատառումով, որ սիրիական բանակը կարող է յարձակման թիրախ դառնալ եւ յարձակումներից կարող է վնասուել նաեւ խաղաղ բնակչութիւնը: Սահմանի անվտանգութիւնը ամբողջութեամբ վերապահուած է եղել Թուրքիային:
Յարձակումից մի գիշեր առաջ սահմանապահ զօրքը քաշուել է եւ տեղի է ունեցել յարձակում: Ինչը որ կրկնակիօրէն է ապացուցում, որ այս յարձակումը եղել է թրքական պետականութեան անմիջական մասնակցութեամբ եւ համագործակցութեամբ: Ինչ վերաբերում է կանխատեսելուն, պատերազմի ժամանակ ամէն բան կանխատեսելի է: Սուրիական պետութիւնը ունի մեծ փորձ Թուրքիային վստահելու եւ յուսախաբ լինելու առումով: Այն մասը, որ վստահում էր, հէնց այդ մասում էր խնդիրը: Սակայն ինձ թւում է, որ այս գործողութիւնը շատ աւելի հեռուն գնացող նպատակ է ունեցել, քան Քեսապը: Նրանց յարձակման հիմնական նպատակը եղել է շրջափակել Քեսապը եւ ամբողջ բնակչութեանը վերցնել իբրեւ պատանդ:
Պատանդ վերցնելով` իրենք պէտք էր ապահովէին իրենց սիրիական զօրքի կոպիտ միջամտութիւններից: Դրան զուգահեռ, նրանք գրաւում էին Քեսապի կողքին գտնուող բարձունքները, որից յետոյ սկսում էին վտանգել Լաթաքիան: Մի խօսքով, իրենք հարուածում էին ալեւիններով բնակեցուած աւաններին, ցոյց տալիս թէ ալեւիների անվտանգութիւնը որքան խախուտ երեւոյթ է: Այս հարցին կարելի է զանազան մեկնաբանութիւններ տալ, քաղաքական վերլուծութիւններ անելը մի քիչ անշնորհակալ գործ է, բայց ես հաւատում եմ նաեւ, որ այստեղ կայ Խրիմի հարց, այստեղ կայ Ռուսաստանի երկրորդ` խորքային ապահով նաւահանգիստը վտանգելու հարցը, Թարթուս-Լաթաքիա նաւահանգստային քաղաքների խնդիրը կար, Խրիմի դիմաց այս նաւահանգիստը կորցնելու ծրագիրը կար: Ոտքի տակ է գնացել Քեսապը, Թուրքիան ի միջի այլոց լուծել է նաեւ իր հիմնական նպատակներից մէկը` ցեղային զտումի է ենթարկել Սուրիան, տարածքը ազատել հայերից, քրտերից, քրիստոնեաներից: Մէկ այլ կռուի, շատ մեծ կռուի զոհ է գնացել Քեսապը: Դրա համար մենք պէտք է կարողանանք ճիշդ կողմնորոշուել: Շատ կարեւոր մի հարց, որ ուզում եմ ասել, անցած երկու տարուայ ընթացքում, սիրիահայութիւնը ունեցել է մէկ քաղաքականութիւն: Մի քաղաքականութիւն, որ եղել է Սուրիոյ կողքին, եղել է Սուրիայի անկախութեան կողքին, եղել է Սուրիոյ զարգացման երաշխիքների կողքին, բայց դէմ է եղել եղբայրասպան կռուին, դէմ է եղել ներքին առճակատմանը, արտաքին միջամտութեանը եւ իրեն այս պատերազմի մէջ կողմ չի համարել, եւ ոչ մի ձեւով մասնակից չի դարձել այս պատերազմին, ի նպաստ մէկի` ընդդէմ միւսի: Եւ այս քաղաքականութիւնը արդիւնք է տուել, արդիւնք` այն առումով, որ վերջապէս այս երկու տարուայ ընթացքում, սիրիահայութիւնը իբրեւ հայութիւն, թիրախ չի դարձել: Ճիշդ է սիրիահայութիւնը շատ է վնասուել, բայց վնասուել են իբրեւ սիրիայի քաղաքացիներ, ոչ թէ իբրեւ սիրիահայեր, իբրեւ հայութիւն` առանձնաբար: Մենք միշտ պէտք է գիտակցենք, որ այս քաղաքականութիւնը պէտք է կարողանանք շարունակական դարձնել: Այսինք Սուրիայի մէջ կռիւը մեր կռիւը չի: Պէտք չի, որ մենք այդ կռուին կողմ լինենք` ո՛չ այս եւ ո՛չ էլ այն կողմից: Սա է, որ մենք պէտք է գիտակցենք եւ հասկանանք եւ սիրիահայութիւնից էլ համապատասխան ակնկալիք ունենանք: Որովհետեւ այդքան ասում ենք քեսապահայութիւն, այնինչ խօսքը մօտ երեք հարիւր ընտանիքի մասին է, երեք հազար` հիմնականում ծերացած հասարակութեան մասին, որովհետեւ երիտասարդութիւնը տարիներ ընթացքում միշտ աշխատանքի փնտռտուքով գտնուել է Սուրիայէն դուրս: Մենք պէտք չունենք ոգեւորուելու, անիմաստ յայտարարութիւններ անելու, անիմաստ կտրուկ շարժումներ անելու, այլ պէտք է հասկանանք, որ սա մեր կռիւը չի: Այս կռուից վնասւում է Սուրիան եւ Սուրիոյ բնակչութիւնն ընդհանրապէս, որոնց շարքում նաեւ` մենք: Սա այն կռիւը չէ, որին մենք իբրեւ համայնք լինենք կողմ եւ մասնակից: Սա մենք բոլորս պէտք է գիտակցենք եւ մեր քայլերի ու յայտարարութիւնների մէջ ունենանք այն զգուշաւորութիւնը, որ աւելորդ անզգուշութիւններ չդրսեւորենք, որի գինը կարող է վճարել սիրիահայութիւնը:
Հ.- Արդեօ՞ք այն ինչ տեղի է ունեցել Քեսապում եւ Լաթաքիայում, աւելի շատ եւ աւելի շուտ պայմանաւորուած է նրա դիրքով, ռազմավարական նշանակութեամբ եւ ոչ թէ այլ խնդիրներով, ասենք Հայաստանում իշխող է այն տեսակէտը, որ սա Թուրքիայի հակահայ քաղաքականութեան պատճառով է տեղի ունեցել:
Պ.- Ինչ որ Թուրքիայի մասին ասում են, ես կողմնակից եմ, եւ մենք պէտք է այդ ուղղութեամբ իսկապէս հիմնաւորուած աշխատանք տանենք: Բայց ինձ թւում է, որ Քեսապը եղել է հիւսիսային շրջանի համեմատաբար խաղաղ վիճակի մէջ գտնուող Սուրիայի դարպասը: Այդ դարպասի հետ ինչպէս են վարուել, նաեւ փորձել են ցեղային զտումի ենթարկել շրջանը: Ճիշդ դրա համար, մենք երկու բանում պէտք է պահանջատէր լինենք. պահանջատէր պէտք է լինենք աշխարհով մէկ Թուրքիայից, որ ապահովի սահմանի անվտանգութիւնը, եւ յետ կանչի զօրքերը, պահանջատէր պէտք է լինենք Սուրիայի պետութիւնից, որովհետեւ Սուրիայի պետութիւնը իր քաղաքացիների անվտանգութեան պատասխանատուն է: Պէտք է ակնկալել Քեսապի ազատագրումը Սուրիայի իշխանութիւնից: Եւ անիմաստ է այս հարցով այլ ակնկալիք ունենալ քեսապցիներից, կամ փորձել հերոսի կեցուածք ընդունել: Քեսապի հարցը այնպիսի հարց էր, որ ունեցաւ մեծ միջազգային արձագանգ:
Հ.- Միջազգային արձագանգը ի՞նչ ազդեցութիւն ունեցաւ:
Պ.- Միջազգային մեծ արձագանգը կարող է պատճառ դառնալ, որ շահագրգռուած կողմը, որն այս անգամ կարծեմ Սուրիայի պետութիւնն է, ցանկանայ, որ հայկական գործօնը անընդհատ դերակատար մնայ այդ հակադրութեան մէջ, որովհետեւ իրենք տեսան, որ երբ հարուածեցին Քեսապին` իբրեւ զուտ հայկական տարածքի, այն ունեցաւ մեծ միջազգային արձագանգ: Ինչ-որ անցած մէկ ու կէս տարուայ ընթացքում ոչ մի շրջանի աւերածութիւնն ու անմարդաբնակ դառնալը չէր ունեցել: Ուրեմն կայ շահագրգռուած կողմ մեզ ներքաշելու մի կռուի մէջ, որը մեր կռիւը չի: Մենք պէտք է կարողանանք սա հասկանալ: Եւ պէտք է հասկանանք, որ մի գործ, որ պէտք է անի սիրիական պետութիւնը, պէտք է անի ինքը:
Սուրիական պետութիւնը պէտք է ազատագրի թէ՛ Քեսապը եւ թէ՛ ապահովի քեսապցիների ժամանակաւոր կեցութիւնը եւ հոգսերի բաւարարումը: Մենք կողքից կ՛օգնենք քեսապցիներին, մենք կ՛օգնենք, որ այդ ժամանակաւոր կեցութիւնը աւելի հեշտ լինի, աւելի դիւրին լինի, աւելի տանելի լինի, աւելի մարդկային լինի: Այո՛, կ՛անենք դա: Բայց մենք պէտք է ակնկալիք ունենանք սիրիական պետութիւնից, որ հայութեան համար անվտանգութեան երաշխիք ստեղծի:
Հ.- Այսինքն հայկական գործօնը բուն իրադարձութեան ժամանակ այնքան էլ կարեւորութիւն չունէր, որքան իրադարձութիւններից յետոյ` այս ամբողջ տեղեկատուական շրջապտոյտի մէջ:
Պ.- Այո, դա է իրականութիւնը, բոլորը շահագրգռուած են այդ գործօնը օգտագործել: Մենք պէտք է այդ գործօնը աշխուժ պահենք, Թուրքիայի վրայ ճնշում գործադրենք , որ զօրքերը յետ քաշի Քեսապից, որ սահմանը ապահովի: Այդ գործօնը պէտք է մնայ աշխուժ եւ լինի դերակատար: Սակայն պէտք է զգուշանանք, որ այդ գործօնը չծառայի այլ նպատակի: Մեր հիմնական նպատակը Քեսապն է, Քեսապի վերականգնումը եւ ժողովրդի վերադարձը` Քեսապ: Քեսապցիները պէտք է ապրեն այդ միջավայրում, հարեւանութեամբ մուսուլման` թուրքմէն ժողովրդի:
Հ.- Ինչպէ՞ս էք վերաբերւում այս ողջ միջազգային արձագանգին.Պաշտօնական յատարարութիւններ պաշտօնական Ուաշինկթընից, պաշտօնական Մոսկուայից եւ այլ տեղերից:
Պ.- Ես կարծում եմ, դա հայկական գործօնի դերակատարութեան արդիւնքն է` մեր ուժի ցուցադրումը: Դա վկայում է այն փաստի մասին, որ հայութիւնը կարողանում է ստեղծել միջազգային մթնոլորտ` քարոզչական, տեղեկատուական մթնոլորտ, որն անշուշտ դրական է: Բայց անպայման չի, որ ցանկացած գործունէութիւն, այլոց աշխուժութիւնը` ի նպաստ հայ ժողովրդի է: Մենք պէտք է կարողանանք այս մթնոլորտը օգտագործել, հիմնական հարցը լուծելու` Թուրքիայի վրայ ճնշում բանեցնելու, որ դադարեցնի օժանդակութիւնը ու յետ քաշի զօրքը եւ սահմանի վրայ ապահովութեան երաշխիք ստեղծի: Որպէսզի հնարաւոր լինի Քեսապը վերականգնել եւ քեսապցիներին վերադարձնել իրենց բնօրրանը:
Հ.- Ինչպէ՞ս էք վերաբերւում միջազգային մամուլի արձագանգներին. յաճախ լինում են չճշդուած տեղեկատուութիւն, ապատեղեկատուութիւն:
Պ.- Ապատեղեկատուութիւնը երկու պատճառ ունի. նախ` անտեղեակութիւնը, սակայն ապատեղեկատուութեան մէջ մէկ բաժին կայ, որ կազմակերպուած է /նկարների ցուցադրում, բռնաբարուած աղջիկներ, եռագոյն հագած զինեալներ, որ գնում են Քեսապն ազատագրելու/, սա էլ միւս պատճառն է, երբ իրենք ուզում են հայկական գործօնը առճակատման կողմ ցոյց տալ այս պայքարում, սրանով իրենք այլ նպատակ պէտք է յաջողեցնեն: Այստեղ է, որ մենք իրենց ջրաղացին ջուր պէտք չէ լցնենք:
Հ.- Իսկ Հայաստանի արձագանգը, լինի դա պետական մակարդակով` կառավարական , խորհրդարանական եւ կամ հանրային:
Պ.- Կարծում եմ դրական է եւ բնական: Ճիշտ է, այստեղ էլ կար որոշ անտեղեակութիւն, որը պատճառ դարձաւ քայլերի, որոնք եթէ չարուէին եւ կամ չունենային հրապարակային արձագանգ աւելի ճիշդ կը լինէր, բայց ընդհանուր առմամբ միտումը եղել է դրական, եղել է ազգային եւ համապատասխան:
Հ.- Հայաստանում նաեւ կոչեր հնչեցին` հաւաքուել, զինուորագրուել, գնալ, պայքարել, կռուել:
Պ .- Դա գալիս է նրանից, որ մարդիկ չգիտեն` ինչի մասին են խօսում: Բայց մօտեցումն ազնիւ է, ուզում են մի բան արած լինել, բայց չիմանալով` մի քիչ աւելին են ցանկանում, քան կարելի է: Սա միջպետական պատերազմ է Միջերկրական ծովի ափին: Գնալ, դրան մասնակցել, կարծում եմ, որ մի քիչ երեւակայութիւնից էլ դուրս է: Թէեւ միտումը կարծում եմ ազնիւ է:
Հ.- Ի՞նչ է Քեսապը ոչ միայն սիրիահայութեան, քեսապահայութեան, այլ ընդհանրապէս հայութեան համար, ո՞րն է նրա կարեւոր առանձնայատկութիւնը:
Պ.- Կիլիկիոյ թագաւորութիւնից յետոյ երկու հայաբնակ օճախներ էին մնացել` Քեսապը եւ Մուսա լեռը: Այս առումով խորհրդանշական էին, լինելով սիրիական հող, միաժամանակ մեզ համար հարազատ հայրենի հող էին: Նրանց պատմութիւնը այնքան հին է, այնքան է յետ գնում, որ մի քիչ դժուար է զանազանել կամ նոյնացնել այլ տարածքների, Սփիւռքի այլ գաղթօճախների հետ: Նրանք ինչ որ առումով հայկական էին: Երկար դարերի ընթացքում մշակոյթ է կերտուել, սերունդներ դաստիարակուել, նրանք մարդուժով մատակարարել են սփիւռքի շատ ու շատ օճախներ, շատ ու շատ հաստատութիւններ: Քեսապցիների գործօնը հայկական իրականութեան մէջ աննկատ գործօն չի, մեծ գործօն է: Վեհափառ ենք ունեցել, գիտնականներ, մարդուժ, որ մեր, հայ ժողովրդի դրամագլխին են մաս կազմում, բաւական մեծ տոկոս են կազմում:
Հ.- Դուք անցեալ ժամանակով էք արդէն խօսում:
Պ.- Անցեալը Մուսա Լեռին էր վերաբերում, որովհետեւ այնտեղ հիմա մի քանի հայ ընտանիք կայ: Բուն մուսալեռցիք տեղափոխուել են Լիբանանի Այնճար գիւղ:
Հ.- Ո՞րն է ելքը Քեսապին այս վիճակից դուրս բերելու:
Պ.- Առաջին հերթին պէտք է կարելի դարձնել քեսապցիների ժամանակաւոր կեցութիւնը Քեսապի մօտ` Լաթաքիայում: Դրա համար համահայկական ուժերը պէտք է զօրաշարժի ենթարկել: Առանց այդ ժողովրդի` Քեսապի վերականգնումը անիմաստ է: Սա առաջին ամենակարեւոր հարցն է: Երկրորդը` քարոզչութեամբ, ցուցական աշխատանքով: Պէտք է կարողանալ միջազգային ճնշում ապահովել Թուրքիայի վրայ: Թուրքիան այս հարցում ունի բանալի դերակատարութիւն: Եւ երրորդ, մեր յարաբերական աշխատանքով պէտք է կարողանանք սիրիական պետութեանը ներկայացնել մեր ակնկալիքները, որ սահմանը ապահով լինի, Քեսապն ազատագրուած, եւ ժողովուրդն իր հետագայ կեցութիւնը պէտք է կարելի դարձնի Քեսապում:
Հ.- Ձեր թուարկած երեք ուղղութիւններով ներկայ վիճակում ի՞նչ մակարդակի, արդիւնաւէտութեան աշխատանք է կատարուել:
Պ.- Միջազգային առումով, կատարուել է մեծ աշխատանք եւ պէտք է շարունակուի ցուցական եւ քարոզչական առումով: Քեսապի ժամանակաւոր կեցութեան առումով, կարծում եմ, որ անմիջական անհրաժեշտն արուած է: Բայց եթէ այդ ժամանակն աւելի երկարի, լուրջ աշխատանք է պէտք տանել: Իսկ սիրիական պետութեան ուղղութեամբ, կարծում եմ, մենք ճանապարհի սկզբում ենք:
