ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ 100-ԱՄԵԱԿԻ ԱՌԻԹՈՎ ՖՐԻՏԵՈՖ ՆԱՆՍԷՆ (1861¬1930)

ՀԱՄՕ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆ Պերլին - Գերմանիա ``Մեղք հայ ժողովուրդին, որ եւրոպական քաղաքականութեան հետ գործ ունեցաւ։ Իրեն համար շատ աւելի լաւ պիտի ըլլար, որ իր անունը երբեք չþարտասանուէր Եւրոպայի դիւանագէտի մը կողմէ։ Սակայն հայ ժողովուրդը երբեք չէ կորսնցուցած իր յոյսը։ Ու մինչ լծուած էր կորովի եւ հաստատակամ աշխատանքի մը. անիկա սպասեց. սպասեց երկար։ Կը սպասէ միշտ``։ ՖՐԻՏԵՈՖ ՆԱՆՍԷՆ Նորվեկիոյ ժողովուրդի մեծ զաւակը, խաղաղութեան մեծ առաքեալը, մարդասէր եւ յատկապէս հայասէր Ֆրիտեոֆ Նանսէնին անունը կապուած կը մնայ հայ ժողովուրդի՝ Մեծ Եղեռնին զոհ հայ գաղթականներու բազմութեանց հետ մանաւանդ։ Այս տարի կը լրանայ Նոպէլեան մրցանակի տիրացած Ֆրիտեոֆ Նանսէնի Սովետական Հայաստան այցելութեան 90 տարին եւ մահուան 85ամեակը։ Այնքան սիրած էր հայ ժողովուրդը, որ բազմաթիւ առիթներով ներկայացաւ միջազգային ժողովներուն, Հայ Դատը պաշտպանելու եւ արդարութիւն պահանջելու։ Բայց մեր այլ անմոռանալի բազմաթիւ բարեկամներու կարգին՝ նաեւ իր ձայնը մնաց անլսելի։ Ֆրիտեոֆ Նանսէն ծնած է Հոկտեմբեր 10, 1861ին (Քրիսթիանա) այժմ Օսլոյի Սթոր Ֆրոյէն արուարձանը։ Հռչակ հանեց ան իբրեւ բեւեռախոյզ 1893¬1896 թուականներուն, երբ յաջողեցաւ հասնիլ հիւսիսային բեւեռի ամենաբարձր կէտը։ Բացի գիտնականի իր արժէքներէն, Ֆրիտեոֆ Նանսէն եղած է նաեւ քաղաքական կարեւոր դէմք մը՝ իր հայրենիքին մէջ։ Մեծ դեր ունեցած է այն աշխատանքին մէջ, որուն շնորհիւ Նորվեկիան անջատուեցաւ Շուէտէն եւ դարձաւ անկախ պետութիւն, 1905ին։ Այնուհետեւ իր երկիրը ներկայացուց ան իբրեւ դեսպան բրիտանական արքունիքին մօտ։ 1880ին աւարտելով միջնակարգ դպրոցը, կը յաճախէ Օսլոյի համալսարանի բնագիտական կաճառը, 1882էն սկսեալ կը զբաղուի գիտական աշխատանքով, 1885ին պաշտպանած է դոկտորական տիտղոսը։ 1879ին կը նշանակուի համալսարանի դասախօս՝ անասնաբուժութեան։ Օգոստոս 21, 1913ին, Ֆրիտեոֆ Նանսէնը Քրիսթիանի նաւահանգիստէն ճամբայ կþելլէ դէպի Սիպերիա։ Իր հետ կը ճամբորդէին հայ ազգի Լորիս Մելիքովը Նորվեկիայի ռուսական դեսպանութեան քարտուղարը եւ Սիպերիայի արդիւնաբերութեան, նաւագնացութեան եւ առեւտուրի ընկերութեան տնօրէնը Իօնա Իվանովիչ Լիդը եւ ուրիշ ոսկիի վաճառկան մը՝ ռուս պետական դումայի անդամ՝Վոստրոտինը։ Ֆրիտեոֆ Նանսէն միջազգային աշխարհի մէջ մեծ հռչակ հանեց նաեւ իբրեւ խաղաղութեան առաքեալ 1914¬1918ի պատերազմէն ետք։ Ազգերու ընկերակցութիւնը նշանակեց զայն իբրեւ լիազօր ղեկավար ռուս եւ գերմանացի գերիներու փոխանակութեան։ Այնուհետեւ 1921ին օգնութեան հասաւ պոլշեւիկ Ռուսաստանի սովահար ժողովուրդին, մասնաւորաբար ապահովելով Մ. Նահանգներու օգնութիւնը եւ միաժամանակ օգնեց արտասահման փախած ռուս գաղթականներուն։ Իր մարդասիրական գործունէութիւնը, սակայն, աւելի մեծ ծաւալ ստացաւ 1922էն սկսեալ, երբ նուիրուեցաւ Յունաստան ապաստանած մէկ միլիոնէ աւելի գաղաթականներու տեղաւորման եւ խնամատարութեան գործին։ Այդ թուականէն սկսաւ նաեւ իր բացառիկ նուիրումը հայ գաղթականներուն, որոնց բարօրութեան համար ըրաւ ամէն ինչ եւ ի գործ դրաւ ան իր առաւելագոյն ճիգերը։ Հազար դուռ զարկաւ ճարելու համար մէկ միլիոն սթերլին, երբ 1925ին Սովետական Հայաստան երթալով, տեղւոյն վրայ հաստատեց, թէ այդքան գումար մը պէտք է գոնէ 15.000 հայեր հայրենիք փոխադրելու հոն տեղաւորելու համար։ Իր բոլոր աղերսանքները բախեցան մեծ պետութեանց քար անտարբերութեան եւ իր ծրագիրը թաղուեցաւ Ժընեւի մէջ 1929ին։ Երբ անլոյծ մնաց հայ եւ ռուս գաղթականներու տեղաւորման գործը եւ անոնք նկատուեցան այլեւս իբրեւ անհայրենիք (հայմաթլոս) բազմութիւններ, Ազգերու ընկերակցութիւնը անոնց համար պատրաստեց՝ Սովետական Միութենէն եւ Թուրքիայէն զատ միւս բոլոր պետութիւններէն ճանչցուած ինքնութեան թուղթեր եւ անցագիրներ, որոնք նուիրագործուեցան Նանսէնի անունով։ Իր խաղաղասիրական եւ մարդասիրական ծառայութեանց համար Փրոֆ. Դոկտ. Ֆրիտեոֆ Նանսէն Դեկտեմբեր 1922ին արժանացաւ Նոպէլեան խաղաղութեան մրցանակին։ Մենք համոզուած ենք, որ Ֆրիտեոֆ Նանսէնը նախքան հայկական հարցերով զբաղուիլը, ծանօթ էր Հայաստանին եւ Հայութեան։ Հայ գաղթականաց գրասենեակները դիմեցին ազգերու դաշնակցութեան խորհուրդին՝ Սարդարապատի անջրղի եւ անմշակ հողերու ոռոգման համար ծրագիր մը ներկայացնելով։ Կը յուսային 50 հազար գաղթականներ տեղաւորել այնտեղ, եթէ Սարդարապատի ``անապատ``ը մշակելի դառնար։ Ծախքը կը նախատեսուէր մէկ միլիոն անգլիական ոսկի։ Գումար՝ զոր պէտք է հայթայթէր ազգերու դաշնակցութիւնը։ Այս ծրագրի քննութեան համար Հայաստան գնաց Ֆրիտեոֆ Նանսէն՝ միջազգային յանձնախումբի մը հետ։ Ֆրիտեոֆ Նանսէն դէպի Հայաստան իր կատարած ճամբորդութեան տպաւորութիւնները, իր առաքելութեան մանրամասնութիւնները եւ հայոց մասին իր մտածումները հրատարակեց ըստ Հրնատ Սամուէլին ``Հայաստան եւ Մերձաւոր Արեւելք`` խորագիրը կրող պատկերազարդ գրքով մը, որուն նորվեկերէն բնագիրը անմիջապէս թարգմանուեցաւ անգլերէնի եւ ֆրանսերէնի՝ 1928ին։ Ողբացեալ Զապէլ Եսայեան նոյն թուականին ձեռնարկած էր հայերէն թարգմանութեան, սակայն հրատարակիչ չգտաւ։ Վերջերս միայն լոյս տեսաւ Պէյրութի մէջ հայերէն թարգմանութիւն մը։ Ֆրիտեոֆ Նանսէն եւ ընկերները 1926ի Յունիսին Թրիեսթէն ճամբայ ելան՝ ``Շամիրամ`` նաւով դէպի Աթէնք, Կ. Պոլիս, Պաթում եւ անկէ Թիֆլիս, Երեւան եւ Լենինական։ Հայաստանի մէջ կառավարութեան անդամներն ու հայ գիտնականները աջակցած են յանձնախումբին եւ ծրագիրներ ներկայացուցած՝ խոպան հողերու ոռոգումին մասին, աստիճանաբար գործադրելի։ Յանձնախումբին մանրամասն տեղեկագիրը 1927ին Ազգերու Դաշնակցութեան կողմէ հրատարակուեցաւ Ժընեւի մէջ անգլերէն եւ հետեւեալ խորագրով.¬ ``Ծրագիր հայ գաղթականներու տեղաւորման մասին։ Ընդհանուր տեսութիւն եւգլխաւոր վաւերագրեր``։ Մեծ համակրանքով կþարտայայտուի Ֆրիտեոֆ Նանսէն հայերու մասին եւ կը մեղադրէ մեծ պետութիւններն ու ազգային դաշնակցութիւնը, որոնք խոստմնադրուժ եղան։ Կþարժէ նոյնութեամբ ներկայացնել իր արժէքաւոր գրքին եզրակացութիւնը։ ``Եւրոպայի ժողովուրդներն ու պետական մարդիկը յոգնած են այս յաւիտենական (հայկական) հարցէն։ Բնական է, որովհետեւ անիկա ցարդ տաղտուկ միայն պատճառած է։ Հայաստան բառն իսկ անոնց քնացած խղճին մէջ կþարթնցնէ շարանը չիրականացուած խոստումներու, զորս երբեք չփորձեցին լրջօրէն գործադրել։ Հայր արիւնաքամ ու աշխատունակ փոքրիկ ժողովուրդ մըն էր, որ քարիւղի եւ ոսկիի հանքեր չունէր։ Մեղք հայ ժողովուրդին, որ եւրոպական քաղաքականութեան հետ գործ ունեցաւ։ Իրեն համար շատ աւելի լաւ պիտի ըլլար, որ իր անունը երբեք չարտասանուէր Եւրոպայի դիւանագէտի մը կողմէ։ Սակայն հայ ժողովուրդը երբեք չէ կորսնցուցած իր յոյսը։ Ու մինչ լծուած էր կորովի եւ հաստատակամ աշխատանքի մը. անիկա սպասեց¬սպասեց երկար։ Կը սպասէ միշտ``։ 1924ին Անգլիոյ պահպանողականներու կուսակցութեան առաջնորդ Stanley Baldwin եւ ռամկավարական կուսակցութեան առաջնորդ Asquith¬ը դիմեցին բանուորական կուսակցութեան առաջնորդ եւ վարչապետ Ramsan Macdonald¬ին յամառօրէն պահանջելով, որ Անգլիան հայերուն դրամական օգնութիւն ցոյց տայ։ Այս պահանջը հիմնաւորուած է հինգ կէտերուն վրայ։ 1.¬ Որովհետեւ հայերը պատերազմի ժամանակ կռուեցան դաշնակիցներու կողքին եւ շատ վնասներ տուին, իսկ դաշնակիցները ժամանակին խոստացած էին օգնել Հայաստանին։ 2.¬ Որովհետեւ դաշնակից երկիրներու պետական գործիչները պատերազմի եւ խաղաղութեան ժամանակ, բազմաթիւ անգամներ ապահոված են Հայաստանի ազատութիւնը եւ անկախութիւնը։ 3.¬ Որովհետեւ Իզմիրի ջարդերէն ետք, Օսմանեան հայերու վերջնական արտաքսումի պատասխանատուն՝ Անգլիան է։ 4.¬ Որովհետեւ այդ 5 միլիոն փաունտ թրքական ոսկին, որը Թուրքիան 1916ին պահած էր Պերլինի պանքին մէջ Գերմանիա, հաշտութեան դաշինքը կնքելէ ետք անցաւ դաշնակիցներուն ձեռքը, հիմնական այդ ամբողջ դրամը հայերուն կը պատկանի։ 5.¬ Որովհետեւ ներկայիս գաղթականներու վիճակը շատ անտանելի է եւ ասիկա նախատինք է Արեւմտեան պետութիւններուն հասցէին։ Ֆրիտեոֆ Նանսէնը կը կարծէր, որ Անգլիոյ վարչապետը եւ ռամկավարները կը համաձայնէին այդ պահանջներուն, սակայն կառավարութիւնը ստիպուած եղաւ հրաժարական տալ, իսկ իշխանութեան գլուխ եկան պահպանողականները Սթանլի Պալտուինի գլխաւորութեամբ։ Պալտուինի կառավարութիւնը հրաժարեցաւ որեւէ օգնութիւն ցոյց տալու հայ գաղթականներուն։ 1928ին Գերմանիա¬Լայպցիգի մէջ լոյս տեսաւ գերմաներէն լեզուով Ֆրիտեոֆ Նանսէնի գիրքը (Խաբուած Ժողովուրդ), ``Betrogenes Volk``։ Անգլիական ``Times`` թերթը գրեց ժամանակին հետեւեալ այս գիրքին մասին։ ``Այս գիրքը կարիճի պէս իր պոչի մէջ խայթոց ունի, որը կը վիրաւորէ հաճոյակատարութիւնը բոլոր անոնց, որոնք խոստացան աւելին, քան կատարեցին``։ Ֆրիտեոֆ Նանսէն մեռաւ Մայիս 13, 1930ին, յուղարկաւորութիւնը կատարուեցաւ Մայիս 17ին, Օսլոյի մէջ՝ ամբողջ՝ արքայական ընտանիքի եւ 100.000 յուղարկաւորներու ներկայութեան։ Նորվեկիացի մեծ մարդասէրին պէս կը կրկնենք միշտ մենք ալ չենք կորսնցուցած երբեք մեր յոյսը եւ հայու անյողդողդ կամքով եւ անսասան տոկունութեամբ պիտի սպասենք միշտ, որ յաղթանակէ արդարութիւնը եւ իր գերագոյն լուծումին յանգի Հայ Դատը։ Հայ ժողովուրդը երխտագիտութեամբ պիտի յիշէ միշտ իր անունը։

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ 100-ԱՄԵԱԿԻ ԱՌԻԹՈՎ ՖՐԻՏԵՈՖ ՆԱՆՍԷՆ (1861¬1930)

This story is FREE for you...

2 Մեկնաբանությիւններ

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

2 Մեկնաբանությիւններ

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

Շաքիի Հատուած Կարմիր Գիծը

Ատրպէյճան Կ՛աջակցի Փաշինեանին` Ընդդէմ Հայ Ազգայնականներու

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է