Ընտրովի Արդարադատութիւն՝ Պրիւքսէլի Ճանապարհին

ՀՐԱՅՐ ՊԱԼԵԱՆ

Հայաստանի 7 Յունիս 2026-ի խորհրդարանական ընտրութիւններէն ետք անցած տասնմէկ շաբաթներուն ընթացքին վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի կառավարութիւնը ձերբակալած կամ մեղադրանք առաջադրած է նախկին նախագահի մը, կանչած է երկրորդ նախկին նախագահ մը, բանտարկած է առաջինին անդրանիկ որդին, ազգայնացուցած է երկրի մեծագոյն մասնաւոր ընկերութիւնը եւ երկու ամիսով կալանքի տակ պահած է քաղաքացիական հասարակութեան նշանաւոր գործիչ մը, ապա ազատ արձակած զայն առանց որեւէ սահմանափակման։

Այս բոլորը տեղի ունեցած են այն նոյն շաբաթը, երբ կառավարութիւնը խորհրդարանին յայտնած է, որ Հայաստան կը պատրաստուի պաշտօնապէս դիմելու Եւրոպական Միութեան անդամակցութեան, հակառակ անոր որ Հայաստանի անդամակցութեան հեռանկարը տակաւին շատ հեռու է։

Ժամանակագրական այս զուգադիպութիւնը նոր երեւոյթ մը չէ։ Ինչպէս արձանագրուած էր 2026-ի Յուլիսին հրապարակուած յօդուածի մը մէջ, որ մտահոգիչ օրինաչափութիւն մը կը բացայայտէ, հայկական իշխանութիւնները 2025-ի Մայիսէն ի վեր կառավարութեան գրեթէ իւրաքանչիւր քննադատի դէմ յարուցուած գործի համար ներկայացուցած են որոշակի իրաւական պատճառաբանութիւններ՝ հարկային պարտաւորութիւններէ խուսափում, դրամական միջոցներու լուացում, ընտրակաշառք, ահաբեկչութեան նախապատրաստութիւն, պաշտօնական դիրքի չարաշահում։

Սակայն, երբ այս բոլոր գործերը միասին դիտարկուին, անոնք կը ցուցաբերեն այն կառուցուածքային յատկանիշները, զորս միջազգային մարդկային իրաւունքներու մարմինները կը նկատեն ընտրովի եւ քաղաքականօրէն պայմանաւորուած դատական հետապնդումներու նշաններ, այլ ոչ թէ օրէնքի սովորական կիրարկման դրսեւորումներ։

Անոնց շարքին են քաղաքական օրացոյցին համընկնող ժամանակագրութիւնը, անհատական հիմնաւորումի բացակայութեամբ երկարատեւ կալանքը, լայն ձեւակերպուած օրէնքներու հիման վրայ խօսքի հետ կապուած մեղադրանքները եւ օրէնքի կիրարկման գրեթէ ամբողջական կեդրոնացումը քաղաքական դաշտի միայն մէկ կողմին վրայ։

Վերջին երկու ամիսներուն այս պատկերին վրայ աւելցած են նախկին նախագահ մը, երկրորդ նախկին նախագահ մը եւ նոր իրաւական հարցեր։ Անոնցմէ մէկը մասնաւորապէս լուրջ հարց կը յառաջացնէ՝ Քոչարեանի պարագային, թէ արդեօք Հայաստանը նոյն ամբաստանեալը նոյն հիմնական արարքին համար երկրորդ անգամ կը հետապնդէ՞։

Երկու Նախկին Նախագահներ՝ Մէկ Շաբաթավերջի Ընթացքին

24 Օգոստոսին ընդդիմադիր պատգամաւոր Լեւոն Քոչարեան Ազգային ժողովի նիստին ընթացքին Փաշինեանը մեղադրեց դատարաններուն եւ դատախազութեան վրայ ճնշում բանեցնելու մէջ։ Ան ըսաւ, թէ վարչապետ մը հրապարակաւ պէտք չէ որոշէ, թէ ո՛վ պէտք է բանտարկուի կամ զրկուի սեփականութենէ։

Փաշինեան պատասխանեց՝ հարց տալով, թէ Լեւոնի ընտանիքը ինչպէ՞ս միլիոնատէր դարձած է, ապա տեսախցիկներու առջեւ յայտարարեց, թէ Քոչարեաններու ընտանիքը ստիպուած պիտի ըլլայ իր սեփականութիւնը «մաս առ մաս» պետութեան վերադարձնել։ Ան այդ գործը ներկայացուց իբրեւ իր անձնական «քաղաքական առաքելութիւնը»։

Յաջորդ առաւօտ Հայաստանի Հակափտածութեան կոմիտէն ձերբակալեց Լեւոն Քոչարեանի հայրը՝ նախկին նախագահ Ռոպերթ Քոչարեանը (1998–2008), անոր անդրանիկ որդին՝ Սեդրակը, եւ չորս այլ անձեր՝ տասնեակ հասցէներու մէջ խուզարկութիւններ կատարելով։

Գլխաւոր դատախազութիւնը Ռոպերթ Քոչարեանի դէմ առաջադրեց պաշտօնական դիրքի չարաշահման երեք, առանձնապէս խոշոր չափերու կաշառքի երկու եւ առանձնապէս խոշոր չափերու դրամական միջոցներու լուացման չորս մեղադրանք։

Ըստ դատախազութեան, նախագահ եղած տարիներուն Քոչարեան պետական արժէքաւոր գոյք, ներառեալ պաշտպանութեան նախարարութեան հողատարածքներ, շուկայականէն ցած գիներով դուրս բերած է պետական սեփականութենէն։ Այնուհետեւ Երեւանի «Թոյոթա» վաճառատան մէջ այդ գործարքներէն գոյացած բաժնեմասը Սեդրակին փոխանցուած է, ըստ քննիչներուն՝ կեղծ գործարքներու միջոցով։

Քննիչները կը յայտնեն, որ ընտանիքին հետ կապուած շուրջ 144 միլիառ դրամ եւ երեք տասնեակէ աւելի անշարժ գոյքեր սառեցուած են։

Քոչարեան ձերբակալութեան ընթացքին կարճ ժամանակով հիւանդանոց տեղափոխուած էր՝ արեան բարձր ճնշումի պատճառով։ Օրեր անց, երբ պիտի դառնար 72 տարեկան, ան 27 օգոստոսին նախնական կալանքի տակ առնուեցաւ։ Սեդրակ Քոչարեան ձերբակալուած էր մէկ օր առաջ։

Քոչարեանի գրասենեակը գործը որակեց ընտանիքին դէմ «նոր յարձակում» մը։

Նոյն գործը ընդգրկեց նաեւ երկրորդ նախկին նախագահը։ 25 օգոստոսին դատախազութիւնը քրէական վարոյթ սկսաւ Սերժ Սարգսեանի դէմ՝ պաշտօնական դիրքի կամ լիազօրութիւններու չարաշահման մեղադրանքով։

Սարգսեան Քոչարեանի վարչապետն էր 2007–2008-ին, իսկ Հայաստանի նախագահը՝ 2008–2018-ին։ Նոյն գործով մեղադրանքներ առաջադրուած են եւս ինը անձերու, որոնց շարքին՝ Երեւանի նախկին քաղաքապետ Գագիկ Բեգլարեան եւ գործարար Սամուէլ Մայրապետեան։

Հակափտածութեան կոմիտէի շէնքէն դուրս լրագրողներու հետ խօսելով՝ Սարգսեան ըսաւ, թէ տակաւին չի գիտեր, թէ յստակ ի՛նչ մեղադրանք առաջադրուած է իր դէմ։

Կառավարութիւնը կը պնդէ, որ այս բոլորը սովորական փտածութեան դէմ պայքարի դատական գործընթացներ են։

Ամբաստանեալ Մը, Որուն Դէմ Դատախազութիւնը Շարունակ Նոր Մեղադրանքներ Կը Ներկայացնէ

Նոր գործը աւելի դժուար է սովորական դատական գործընթաց նկատել՝ նկատի ունենալով Քոչարեանի նախորդ դատական պատմութիւնը։

Այդ պատմութիւնը, ըստ էութեան, կը ներկայացնէ այն փորձերուն շարքը, որոնց միջոցով պետական իշխանութիւնները Փաշինեանի վարչապետութեան առաջին տարիներուն փորձած են Քոչարեանը դատապարտել նոյն նախագահութեան շրջանին կապուած արարքներու համար։ Այդ փորձերը ձախողած են ոչ թէ փաստական, այլ իրաւական պատճառներով։

Քոչարեան առաջին անգամ ձերբակալուեցաւ 2018-ին եւ մեղադրուեցաւ սահմանադրական կարգը տապալելու մէջ՝ 1-2 մարտ 2008-ի իրադարձութիւններուն ընթացքին տասը անձերու սպանութեան կապակցութեամբ։

2021-ի մարտին Հայաստանի Սահմանադրական դատարանը համապատասխան մեղադրանքը հակասահմանադրական նկատեց, իսկ Երեւանի ընդհանուր իրաւասութեան դատարանը գործը կարճցուց։

Քոչարեանի դէմ առանձին գործ մը՝ կաշառակերութեան, խարդախութեան եւ դրամական միջոցներու լուացման մեղադրանքներով, Երեւանի «Քոնկրես» պանդոկի գնման առնչութեամբ, նոյնպէս կարճուեցաւ, որովհետեւ յանցագործութեան վաղեմութեան ժամկէտը լրացած էր։

2024-ի նոյեմբերին դատախազութիւնը նոյն 2008-ի մարտի արարքները վերաորակեց իբրեւ պաշտօնական դիրքի սովորական չարաշահում եւ վերականգնեց գործը։

Այս նոր դատավարութիւնը մինչեւ 2026-ի յունիս տակաւին վիճարկուած էր վաղեմութեան ժամկէտի հիմքով։ Այդ ժամանակ դատարանը նախկին պաշտպանութեան նախարար եւ համաամբաստանեալ Սէյրան Օհանեանը կալանաւորելու որոշում կայացուց՝ Վճռաբեկ դատարանին կողմէ գործը նոր դատաքննութեան վերադարձնելէ ետք։

Ապա՝ 17 յունիս 2026-ին, ընտրութենէն ընդամէնը տասը օր ետք, Կեդրոնական ընտրական յանձնաժողովը երրորդ անգամ զրկեց Քոչարեանը խորհրդարանական անձեռնմխելիութենէն։

Այս անգամ հարցը կը վերաբերէր, ըստ անոր փաստաբանին, 2004-ի գործարքի մը, որ տեղի ունեցած էր նախքան Քոչարեանի կամ անոր ընտանիքին ներգրաւուիլը եւ որ արդէն վաղեմութեան ժամկէտէն դուրս էր։

Այս նախապատմութեան խորապատկերին վրայ ներկայացուեցան օգոստոս 2026-ի գոյքային նոր մեղադրանքները։

Յատկանշական է, որ գլխաւոր դատախազութիւնը 27 օգոստոսին հրապարակային յայտարարութիւն մը տարածեց՝ յատկապէս ժխտելու համար, որ նոր մեղադրանքներուն վաղեմութեան ժամկէտը լրացած է։ Յայտարարութիւնը եղաւ այն պնդումներուն ի պատասխան, որոնք արդէն շրջանառութեան մէջ էին, թէ այդ ժամկէտը լրացած է։

Այս բոլորը, անշուշտ, ինքնին չեն ապացուցեր, որ օգոստոս 2026-ի գոյքային մեղադրանքները նոյնական են նախապէս կարճուած որեւէ մեղադրանքի հետ։

Պաշտպանութեան նախարարութեան հողատարածքներու վաճառքը եւ «Թոյոթա Երեւան»-ի բաժնեմասերը, ըստ հանրային տեղեկութիւններուն, տարբեր փաստական հանգամանքներ են 2008-ի բռնաճնշումներէն կամ «Քոնկրես» պանդոկի գնման գործէն։

Սակայն բոլոր այս գործերուն մէջ օրինաչափութիւնը նոյնն է։ Եւ այդ օրինաչափութիւնն է, որ Հայաստանի Սահմանադրութեան 68-րդ յօդուածը եւ Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրաւունքներու միջազգային դաշնագիրի 14(7)-րդ յօդուածը կոչուած են կանխելու։

Խօսքը այն իրավիճակին մասին է, երբ պետութիւնը նոյն անձին դէմ բազմիցս նոր մեղադրանքներ կը ներկայացնէ՝ նոյն պաշտօնավարման շրջանին կապուած արարքներու համար, ամէն անգամ նոր իրաւական մեկնաբանութիւն մը կիրարկելով, այն բանէն ետք, երբ նախորդ տարբերակները կարճուած են սահմանադրական կամ վաղեմութեան հիմքերով, եւ ոչ թէ փաստերու հիմքով։

Իւրաքանչիւր նոր դատական գործ կը վերականգնէ ժամացոյցը եւ նոր վերնագիր կը ստեղծէ, նոյնիսկ երբ հիմնական քաղաքական դիրքորոշումը՝ կառավարութեան վճռականութիւնը Քոչարեանը իր նախագահութեան համար դատարանի առջեւ պատասխանատու դարձնելու, 2018-էն ի վեր չէ փոխուած։

Կաղապարը․ Կարապետեան Եւ Հայաստանի Ելեկտրական Ցանցերը

Քոչարեանի գործը կը հետեւի Սամուէլ Կարապետեանի պարագային ձեւաւորուած կաղապարին։

«Տաշիր» խմբաւորման սեփականատէր եւ «Ուժեղ Հայաստան» դաշինքի առաջնորդ Կարապետեան ձերբակալուեցաւ 18 յունիս 2025-ին՝ Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ Փաշինեանի հետ ունեցած հակամարտութեան ընթացքին եկեղեցիին աջակցութիւն յայտնելէն ընդամէնը քանի մը ժամ ետք։

Նոյն օրը վարչապետը յայտարարեց Կարապետեանի՝ «Հայաստանի ելեկտրական ցանցեր» ընկերութեան ազգայնացման մասին։

Սթոքհոլմի Առեւտրական պալատի արտակարգ իրաւարար վճիռը 24 յուլիս 2025-ին Հայաստանին հրահանգեց կասեցնել գործընթացը։ Հայկական իշխանութիւնները, սակայն, շարունակեցին զայն։

Կառավարութեան միջազգային իրաւական հարցերու պատասխանատու ներկայացուցիչը պաշտօնանկ եղաւ այն բանէն ետք, երբ հրապարակաւ յայտարարեց, թէ իրաւարար որոշումը պարտադիր է։

Կարապետեան աւելի քան վեց ամիս մնաց նախնական կալանքի տակ։ Այդ ժամանակահատուածին արձանագրուած էր նաեւ դէպք մը, երբ տնային կալանքի տակ գտնուելու որոշում ստանալէն ընդամէնը 17 օր ետք ան հիւանդանոցէն կրկին կալանավայր վերադարձուեցաւ։

Ազգայնացումը վերջնականացուեցաւ Սահմանադրութեան 60-րդ յօդուածի «գերակշռող հանրային շահ»-ի դրոյթին հիման վրայ՝ տակաւին առանց փոխհատուցման հրապարակուած գումարի։

2026-ի յունիսի ընտրութիւններուն Կարապետեան տակաւին տնային կալանքի տակ էր, երբ «Ուժեղ Հայաստան»-ը առաջնորդեց ընտրապայքարին մէջ։

Չալապեան Եւ Գործերու Մեծ Թիւը

Ոչ բոլոր գործերը դատապարտութեամբ կ’աւարտին, եւ նոյն ժամանակաշրջանի մէկ այլ գործ այդ կէտը յստակ կը դարձնէ։

Աւետիք Չալապեան՝ «ՄըքՔինզի»-ի նախկին աւագ գործընկեր եւ ընդդիմադիր «Հայաքուէ» քաղաքացիական նախաձեռնութեան համակարգող, ձերբակալուեցաւ 24 յունիս 2026-ին։

Ան մեղադրուեցաւ օտարերկրեայ պաշտօնատարներու հետ համագործակցելով արտասահման բնակող Հայաստանի քաղաքացիներուն վրայ ճնշում բանեցնելու մէջ, որպէսզի անոնք «Ուժեղ Հայաստան»-ի օգտին քուէարկեն։

Չալապեան գրեթէ երկու ամիս մնաց նախնական կալանքի տակ, մինչեւ դատաւոր մը 21 օգոստոսի առաջին բովանդակային նիստին որոշեց որեւէ սահմանափակում չկիրարկել եւ ամբողջութեամբ ազատ արձակեց զայն։

Սա Չալապեանի երկրորդ բախումն էր Փաշինեանի կառավարութեան հետ։ Ան 2022-ին բանտարկուած էր հակակառավարական բողոքի ցոյցերուն գումարներու վճարումով ուսանողներ ներգրաւելու մեղադրանքով։

Այդ գործը ժամանակին խնդրայարոյց նկատուած էր Եւրոպական խորհուրդի Խորհրդարանական վեհաժողովին եւ Միացեալ Նահանգներու արտաքին գործոց նախարարութեան կողմէ, իսկ անոր դատապարտումը հետագային վերաքննիչ կարգով բեկանուած էր։

Չալապեանի ազատ արձակումը կարեւոր է դիտարկել ընդդիմադիրներու դէմ կառավարութեան հետապնդումներու աւելի լայն պատկերին մէջ։

«Ուժեղ Հայաստան»-ի ներկայացուցիչները ընտրութիւններուն ժամանակ ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ի դիտորդներուն ըսած էին, որ ընտրական շրջանի ընթացքին կուսակցութեան աւելի քան 250 անդամներ կամ համակիրներ ձերբակալուած կամ կալանաւորուած էին։

ԺՀՄԻԳ-ը, սակայն, չէր կրնար այդ թիւը անկախաբար ստուգել, որովհետեւ իշխանութիւնները պաշտօնական հաշուարկ չէին տրամադրած։

Դատական այն համակարգը, որ մէկ գործով կրնայ ամբաստանեալը ամբողջութեամբ ազատ արձակել, ինքնաբերաբար չի նշանակեր, որ ան ընդհանրապէս անկախ չէ։

Սակայն հարիւրաւոր կալանաւորումներու ծաւալը, երբ անոնք կեդրոնացած են մէկ կուսակցութեան վրայ, դժուար է համատեղել Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրաւունքներու միջազգային դաշնագիրի 9(3)-րդ յօդուածին եւ Մարդու իրաւունքներու եւրոպական համաձայնագիրի 5(3)-րդ յօդուածին պահանջած՝ իւրաքանչիւր կալանքի անհատական եւ գործին յատուկ անհրաժեշտութեան հետ։

Չալապեանի նման ազատ արձակումը այդ ընդհանուր հարցը չի վերացներ։

Ի՞նչ Կը Պահանջեն Միջազգային Չափանիշերը, Եւ Ո՞ւր Կը Թերանայ Հայաստանը

Հայաստանի Սահմանադրութիւնը, առնուազն թուղթի վրայ, մեծ մասամբ կը համապատասխանէ միջազգային չափանիշերուն։

27-րդ յօդուածը ազատութենէ զրկումը կը թոյլատրէ միայն սահմանուած եւ անհատականացուած հիմքերով՝ գլխաւորաբար որոշակի յանցանքի ողջմիտ կասկածի պարագային։ Ան նաեւ կը պահանջէ, որ դատարանը 72 ժամուան ընթացքին արտօնէ շարունակական կալանքը, կամ անձը անմիջապէս ազատ արձակուի։

63-րդ յօդուածը կ՛երաշխաւորէ արդար եւ հրապարակային դատավարութիւն ողջմիտ ժամկէտի մէջ՝ անկախ եւ անաչառ դատարանի առջեւ։

66-րդ յօդուածը կ՛երաշխաւորէ անմեղութեան կանխավարկածը՝ մինչեւ վերջնական դատավճիռը։

60-րդ յօդուածը սեփականութենէ զրկումը կը թոյլատրէ միայն դատական ընթացակարգով, իսկ գերակշռող հանրային շահի անունով գրաւումներու պարագային՝ միայն բացառիկ դէպքերու մէջ եւ նախապէս համարժէք փոխհատուցումով։

68-րդ յօդուածը կ’արգիլէ նոյն արարքին համար անձ մը երկրորդ անգամ դատելը։

29-րդ յօդուածը կ’արգիլէ իրաւունքներու իրականացման ընթացքին խտրականութիւնը՝ քաղաքական կամ այլ կարծիքի հիման վրայ։

96-րդ յօդուածը առանձին պաշտպանութիւն կը տրամադրէ գործող պատգամաւորներուն՝ առանց Ազգային ժողովի համաձայնութեան անոնց դէմ հետապնդում կամ ձերբակալութիւն չարտօնելով։

Այս դրոյթը փորձարկուեցաւ, թէեւ պաշտօնապէս չխախտուեցաւ, երբ պատգամաւոր Լեւոն Քոչարեանի բնակարանը խուզարկուեցաւ առանց անոր ձերբակալութեան։

Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրաւունքներու միջազգային դաշնագիրի 9(3)-րդ յօդուածը եւ ՄԱԿ-ի Մարդու իրաւանց կոմիտէի Ընդհանուր մեկնաբանութիւն թիւ 35-ը աւելի յստակ կը բացատրեն, թէ ազատութեան այս երաշխիքը գործնականօրէն ի՛նչ կը նշանակէ։

Դատավարութեան սպասող անձի կալանքը պէտք է բացառութիւն ըլլայ եւ ոչ թէ կանոն։ Ան կրնայ սահմանուիլ միայն այն պարագային, երբ անհրաժեշտ է կանխելու փախուստը, ապացոյցներու խոչընդոտումը կամ յանցագործութեան կրկնութիւնը։

Անհրաժեշտ է անհատական գնահատում կատարել իւրաքանչիւր երկարաձգման ժամանակ, եւ ոչ թէ միայն առաջին որոշման պահուն։ Կալանքը պէտք է ըլլայ ողջմտօրէն կարելի ամէնէն կարճ ժամանակաշրջանը, իսկ ազատ արձակումը կրնայ պայմանաւորուիլ դատարան ներկայանալու երաշխիքներով եւ ոչ միայն սկզբնական կասկածի կրկնութեամբ։

Մարդու իրաւունքներու եւրոպական համաձայնագիրը նոյնպէս կը պահանջէ, որ իւրաքանչիւր յաջորդ երկարաձգում հիմնուի նոր եւ գործին յատուկ պատճառներու վրայ։

Եւրոպական դատարանը բազմիցս խախտումներ արձանագրած է այն պարագաներուն, երբ ազգային դատարանները կալանքի երկարաձգումէ երկարաձգում նոյն ձեւակերպումները կրկնած են։

Այս պատկերին կը նմանին «Ուժեղ Հայաստան»-ի թեկնածուներուն նկատմամբ հերթական երկամսեայ կալանքի որոշումները, ինչպէս նաեւ այժմ Սեդրակ Քոչարեանի եւ անոր հօր նկատմամբ կայացուած որոշումները։

«Մերապիշվիլի»-ի գործերու շարքը նոյնպէս կարեւոր է ԵՄՀ-ի 18-րդ յօդուածին առումով։ Ան կ՛արգիլէ օրինական իշխանութիւններու օգտագործումը այլ նպատակով, օրինակ՝ քաղաքական մրցակից մը չէզոքացնելու համար։

Այդ գործով Մարդու իրաւանց եւրոպական դատարանը Վրաստանի նախկին վարչապետի կալանքը ըստ էութեան անօրինական նկատեց, հակառակ անոր որ ձեւական իրաւական հիմքը գոյութիւն ունէր, որովհետեւ գերակշռող նպատակը զինք քաղաքականութենէն հեռացնելն էր։

Նոյն չափանիշը կիրարկելով Կարապետեանի ձերբակալութեան նկատմամբ, որ տեղի ունեցաւ ազգայնացման մասին յայտարարութեան նոյն օրը, կամ Քոչարեանի դէմ դատական գործընթացին նկատմամբ, որ սկսաւ Փաշինեանի՝ Քոչարեաններու ընտանիքի գոյքը բռնագրաւուած յայտարարելէն մէկ օր ետք, Հայաստանը ներկայիս չունի անկախ մարմին մը, որ ի վիճակի ըլլայ այս չափանիշը գործնականօրէն կիրարկելու։

Սեփականութեան հարցին մէջ եւս համակարգը բազմաշերտ է։

ԵՄՀ-ի Թիւ 1 արձանագրութեան Ա. յօդուածը կը պահանջէ, որ սեփականութեան իրաւունքին որեւէ միջամտութիւն ըլլայ օրինական, հետապնդէ օրինական նպատակ եւ պահպանէ արդար հաւասարակշռութիւն։

Մարդու իրաւանց եւրոպական դատարանը այդ հաւասարակշռութիւնը բացակայ նկատած է այն պարագաներուն, երբ փոխհատուցումը անորոշ ժամանակով կը յետաձգուի կամ ազգային ընթացակարգը իրական կարելիութիւն չի տար վիճարկելու գոյքի գնահատուած արժէքը։

Եւրոպական Միութեան Հիմնարար իրաւունքներու հռչակագիրի 17-րդ յօդուածը այս պահանջը աւելի կը խստացնէ՝ փոխհատուցման վճարումը պահանջելով «ժամանակին», այլ ոչ թէ անորոշ ապագայի խոստումով։

Այս չափանիշին լոյսին տակ տակաւին չհրապարակուած «Հայաստանի ելեկտրական ցանցեր»-ու գնահատուած արժէքը, արտօնագիրի չեղեալ նկատուելէն աւելի քան տարի մը ետք, առնուազն հարցեր կը յառաջացնէ։

Գոյքի սառեցումներու պարագային՝ ի տարբերութիւն վերջնական բռնագրաւման, Եւրոպական խորհուրդի գոյքի վերադարձի համակարգը եւ Եւրոպական Միութեան 2024/1260 հրահանգը ժամանակաւոր սահմանափակումները կը թոյլատրեն միայն այն պարագային, երբ անոնք ժամանակաւոր եւ համաչափ են, հիմնուած են գոյքի ցրման կամ թաքցնելու ապացուցուած վտանգի վրայ եւ ենթակայ են պարբերական դատական վերաքննութեան։

144 միլիառ դրամի եւ երեք տասնեակէ աւելի գոյքերու անժամկէտ սառեցումը, որ վարչապետը ներկայացուցած էր իբրեւ կանխորոշուած փաստ՝ նախքան որեւէ դատարանի վճիռը, դժուար է համատեղել այն համակարգին հետ, որ կը նախատեսէ ժամանակաւոր եւ վերաքննելի միջոցներ եւ ոչ թէ նախապէս որոշուած արդիւնքներ։

Եւրոպական Միութեան հռչակագիրի 47-րդ յօդուածը եւ ԵՄՀ-ի 6(1)-րդ յօդուածը՝ անկախ դատարանի երաշխիքը, այս ամբողջ համակարգին հիմնական նախապայմանն են։

Մնացեալ բոլոր երաշխիքները՝ անհատականացուած անհրաժեշտութիւնը, իւրաքանչիւր երկարաձգման նոր հիմքերը, փոխհատուցման իրական դատական քննութիւնը եւ 18-րդ յօդուածի թաքուն նպատակի չափանիշը կիրարկելու կարողութիւնը, կ՛ենթադրեն գործադիր իշխանութենէն բաւականաչափ անկախ դատարան մը, որ իրապէս կրնայ այդ երաշխիքները կիրարկել նաեւ գործադիր իշխանութեան դէմ։

Նոյնինքն այս նախապայմանն է, որ Եւրոպական Միութեան սեփական վերահսկողութիւնը Հայաստանի պարագային տակաւին անբաւարար կը նկատէ։

Հայաստանի վերաբերեալ Եւրոպական Միութեան 2025-ի Մարդու իրաւունքներու եւ ժողովրդավարութեան տարեկան զեկուցումը արձանագրած է դատական անկախութեան շարունակուող պակասը, նախնական կալանքի լայն կիրարկումը եւ այն վտանգը, որ քրէական օրէնքը կը գործածուի այլախոհութեան դէմ։

ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ի ընտրութիւններու դիտորդական առաքելութիւնը նոյնպէս արձանագրած է ընտրովի արդարադատութեան ընկալում մը, որ կը բխի քաղաքական դաշտի մէկ կողմին վրայ քրէական գործերու կեդրոնացումէն։

Եւրոպական խորհուրդի Վենետիկի յանձնաժողովը առանձին կերպով ձեւակերպած է աւելի լայն չափանիշը․ դատական անկախութիւնը չի հաստատուիր միայն սահմանադրական բնագիրով կամ վերաքննութեան միջոցներու գոյութեամբ։

Ան կը չափուի նաեւ անով, թէ քաղաքականօրէն զգայուն գործերու պարագային դատարանները գործնականօրէն կրնա՞ն կայացնել որոշումներ, զորս գործադիրը նախապէս չէ յայտարարած։

Այստեղ արձանագրուած պատկերին համաձայն, վարչապետը Կարապետեանի սեփականութիւնը եղող «Հայաստանի ելեկտրական ցանցեր»-ու ազգայնացումը յայտարարած է նախքան որեւէ դատարանի որոշումը, Քոչարեաններու ընտանիքի գոյքը բռնագրաւուած յայտարարած է նախքան Քոչարեանի գործով որեւէ դատական վճիռ, իսկ դատախազութիւնը նոյն ամբաստանեալին դէմ հերթական իրաւական հիմնաւորումներով նոր մեղադրանքներ ներկայացուցած է՝ նախորդ գործերու տարբերակները իրաւական եւ ոչ թէ փաստական պատճառներով ձախողելէ ետք։

Հայաստանի դատարանները առ այժմ, գործ առ գործ, չեն ցուցադրած, որ կը համապատասխանեն այս չափանիշին։

Պրիւքսէլի Խնդիրը

Փաշինեանի 24 օգոստոսի յայտարարութիւնը, թէ Հայաստան շուտով պիտի դիմէ Եւրոպական Միութեան անդամակցութեան համար, Քոչարեանի ձերբակալութենէն մէկ օր առաջ, այս ամբողջին մէջ պատահական հանգամանք մը չէ։

Քոփենհակընի չափանիշերը կը պահանջեն, որ թեկնածու պետութիւնը, նախքան անդամակցութեան բանակցութիւններու սկսիլը, ունենայ ժողովրդավարութիւնը, օրէնքի գերակայութիւնը, մարդկային իրաւունքները եւ փոքրամասնութիւններու իրաւունքները երաշխաւորող հաստատութիւններու կայունութիւն։

Եւրոպական Միութեան 2013-էն ետք ընդունուած անդամակցութեան մեթոտաբանութիւնը դատական համակարգը եւ հիմնարար իրաւունքները՝ Ա. խումբի 23-րդ եւ 24-րդ գլուխները, կը դնէ բանակցային օրակարգի առաջին տեղը եւ կը փակէ վերջինը։

Պատճառը պարզ է․ դատական անկախութիւնը եւ քաղաքականօրէն անկողմնակալ դատական հետապնդումը պէտք է տարիներ շարունակ ապացուցուին եւ ոչ թէ մէկ անգամ խոստացուին։

Այս հերթականութիւնը նաեւ դաս մըն է, որ Պրիւքսել քաղած է նախորդ ընդլայնումներէն, յատկապէս Պուլկարիոյ եւ Ռումանիոյ անդամակցութենէն։ Այդ երկիրներուն մէջ օրէնքի գերակայութեան խնդիրները շարունակուեցան անդամակցութենէն ետք, որովհետեւ անդամակցութենէն առաջ բաւարար չափով չէին փորձարկուած։

Արեւմտեան Պալքաններու թեկնածութիւնները եւ Վրաստանի՝ 2024-էն ի վեր փաստացի կասեցուած գործընթացը նոյն պայմանականութեան ներկայիս դրսեւորումներն են։

Վրաստանի անդամակցութեան ձգտումը փաստօրէն սառեցուած է ընդդիմութեան եւ քաղաքացիական հասարակութեան դէմ այնպիսի կեդրոնացած գործողութիւններու պատճառով, որոնք որոշ առումներով կը յիշեցնեն Հայաստանի մէջ արձանագրուած պատկերը։

Եւրոպական Միութեան Հայաստանի վերաբերեալ 2025-ի սեփական զեկուցումը արդէն կը բովանդակէ, իր իսկ ձեւակերպումով, այն եզրակացութիւնները, որոնք այս պատկերը կը հաստատեն՝ նախնական կալանքի լայն կիրարկում, դատական անկախութեան անաւարտ վիճակ եւ այն վտանգը, որ քրէական օրէնքը կը գործածուի այլախոհութեան դէմ։

Հայաստանի երկու մեծագոյն ընդդիմադիր ուժերու ղեկավարութեան վրայ կեդրոնացած ձերբակալութիւններու եւ գոյքի բռնագրաւումներու այս պատկերը, անկախ իւրաքանչիւր գործի առանձին արժանիքներէն, զորս ի վերջոյ միայն հայկական դատարանները կրնան որոշել, ճիշդ այնպիսի փաստական իրավիճակ է, որ 23-րդ եւ 24-րդ գլուխները կոչուած են բացայայտելու։

Երբ անդամակցութեան գործը պաշտօնապէս բացուի, Երեւանը այլեւս չի կրնար այս օրինաչափութիւնը զուտ ներքին հարց նկատել։

Այս յօդուածին մէջ ուսումնասիրուած գործերէն ոչ մէկը տակաւին վերջնական դատական վճիռով աւարտած է, իսկ հայ պաշտօնատարները իւրաքանչիւր գործի համար ներկայացուցած են որոշակի փաստական մեղադրանքներ։

Սակայն գործերու ծաւալը, անոնց ժամանակագրութիւնը, նոյն ամբաստանեալներու դէմ կրկնուող մեղադրանքները եւ այն վէճերը, թէ հիմնական արարքները արդեօք տակաւին իրաւականօրէն հետապնդելի՞ են, այս փուլին այլեւս չեն կրնար նկատուիլ առանձին դէպքեր։

Անոնք օրինաչափութիւն մը կը կազմեն։

Եւ Հայաստանի սեփական սահմանադրական չափանիշերուն համաձայն, ոչ պակաս քան Եւրոպական Միութեան չափանիշները, այժմ կառավարութեան պարտականութիւնն է գործ առ գործ ապացուցել, որ այս օրինաչափութիւնը այն չէ, ինչպէս որ առաջին հայեացքէն կը թուի։