Հայաստանի 2026-ի Ընտրութիւնները, Աշխարհաքաղաքական Մրցակցութեան, Ներքին Վախի Եւ Հայկական Ռազմավարութեան Որոնման Միջեւ
Հայաստանի 7 յունիս 2026-ի խորհրդարանական ընտրութիւններէն ետք բազմաթիւ քաղաքացիներ զգացին, որ իրենց քուէն երկրի ռազմավարական ուղղուածութիւնը որոշող գոյութենական ընտրութիւն մըն էր: Մօտ 59 առ հարիւր մասնակցութեամբ, որ 2017-էն ի վեր արձանագրուած ամէնէն բարձր ցուցանիշն էր, քուէարկողները ի վերջոյ վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցութեան յաղթանակ շնորհեցին ձայներու 49,7 առ հարիւրով: Արդիւնքը անոնց 105 անդամ ունեցող Ազգային ժողովին մէջ տուաւ 64 պատգամաւոր, ներառեալ` ազգային փոքրամասնութիւններու մանտաթները:
Ընդդիմադիր Սամուէլ Կարապետեանի «Հզօր Հայաստան» դաշինքը երկրորդ տեղը գրաւեց ` 23,3 առ հարիւրով (29 պատգամաւոր), մինչ նախկին նախագահ Ռոպերթ Քոչարեանի «Հայաստան» դաշինքը ստացաւ 9,9 առ հարիւր (12 պատգամաւոր ): Թէեւ երեք հիմնական քաղաքական ուժերն ալ յարմարապէս անցան խորհրդարան մուտք գործելու օրէնսդրական շեմը, սակայն տակաւին անյստակ կը մնայ, թէ ընդդիմադիր երկու դաշինքները պոյքոթի պիտի ենթարկե՞ն խորհրդարանը, թէ՞ պիտի շարունակեն կատարել իրենց խոստումը` ընտրական արդիւնքները դատարանի մէջ վիճարկելու:
Թէեւ խորհրդարանական ընտրութիւնները «ընթացակարգային առումով պատշաճ» էին, սակայն անոնց ծնունդ տուած քաղաքական հովանաւորութիւնը խորապէս խնդրայարոյց կը թուէր` աղաւաղուած, ծայրայեղ բեւեռացուած եւ ճնշիչ քաղաքական միջավայրի մը պատճառով, ինչպէս կը նշէ իմ գործընկեր Հրայր Պալեանը իր վերջին յօդուածին մէջ: Ինչպէս նաեւ վերջերս Գուրգէն Սարգիսեանը արձանագրեց, որ Հայաստանի մէջ քաղաքական բանավէճը պէտք է անցնի (յարաբերական) հայրենասիրութեան եւ պարզունակ աշխարհաքաղաքական պիտակաւորումներու սահմաններէն անդին: 2026-ի ընտրութիւնները պարզապէս կուսակցութիւններու մրցակցութիւն մը չէին, այլ` ուժերու աշխարհաքաղաքական մրցակցութեան եւ վախի արտացոլացումը, որոնք հիմնականին մէջ կը ծածկեն հայկական կեդրոնական ռազմավարութեան մը բացակայութիւնը: Ստորեւ ներկայացուած քննարկումը կը փորձէ հասկնալ աշխարհաքաղաքական ուժերն ու ընտրողներու մտահոգութիւնները, որոնք վերջաւորութեան ձեւաւորեցին ընտրական գործընթացը:
Աշխարհաքաղաքական Մրցակցութիւն
Համաշխարհային աշխարհակարգի կառուցուածքային փոփոխութիւններու խորքին վրայ, Հայաստանի 2026-ի խորհրդարանական ընտրութիւնները տեղի ունեցան Հարաւային Կովկասի մէջ սրացող աշխարհաքաղաքական մրցակցութեան պայմաններուն տակ: Նախընտրական շրջանը ներքին խոր մտահոգութիւն մը բացայայտեց ժողովրդավարական հաստատութիւնները, ազգային անվտանգութիւնը եւ ինքնիշխան Հայաստանի ինքնութիւնը պահպանելու շուրջ` երկրի երկարատեւ շարունակուող յետխորհրդային անցումային շրջանի ընթացքին:
Մինչ արտաքին ուժերը հրապարակային աջակցութիւններով եւ դիւանագիտական ճնշումներով կը փորձէին ազդել գործող իշխանութեան վրայ, անոնց աւելի խոր ռազմավարական նպատակները կը մնային ստուերի մէջ: Տարածաշրջանային միջավայրը աւելի եւս լարուեցաւ Միացեալ Նահանգներ-Իրան հակամարտութեան անկայուն մեղմացումէն ետք, որ փոխեց ուժերու տեղական հաւասարակշռութիւնը:
Ռուսիոյ Դաշնութիւնը (ՌԴ) կը շարունակէ պահպանել իր աւանդական ազդեցութիւնը նախկին խորհրդային տարածքին մէջ` գործածելով անվտանգային կախուածութիւնը եւ տեղեկատուական ճնշումը, որպէսզի հայերը զգուշացնէ Արեւմուտքի ուղղութեամբ վճռական շրջադարձի մը վտանգներէն: Ընտրութիւններէն առաջ ռուս պաշտօնատարներ եւ պետութեան մօտիկ լրատուամիջոցները բազմիցս ներկայացուցին Փաշինեանի արեւմտամէտ քաղաքականութիւնը` իբրեւ սպառնալիք Հայաստանի անվտանգութեան եւ տնտեսական կայունութեան:
Միւս կողմէ` նոր-օսմանեան Թուրքիան եւ Ազրպէյճանը (որոշ ոլորտներու մէջ` Փաքիստանի աջակցութեամբ) կը շարունակեն յառաջ մղել փոխադրական եւ ուժանիւթային նոր միջանցքներու վրայ հիմնուած տարածաշրջանային կարգ մը ուղիներու ծրագիրները, ներառեալ` Սիւնիքի մարզով անցնելիք հաւանական (թուրանական) ուղին: Երկու երկիրներն ալ ակնարկեցին, որ շարունակուող բանակցութիւններն ու լարուածութեան նուազեցումը շատ հաւանաբար յառաջընթաց արձանագրեն հայկական գործող իշխանութեան օրերուն:
Եւրոպական Միութիւնը, որուն յարաբերութիւնները Մոսկուայի հետ խիստ վատթարացած են 2022-ի Ուքրանիա ներխուժումէն ետք, նոյնպէս ձգտեցաւ խորացնել իր ներգրաւուածութիւնը Հարաւային Կովկասի մէջ: Ընտրութիւններէն քանի մը շաբաթ առաջ Երեւանի մէջ բարձր մակարդակի հանդիպումներ կազմակերպելով եւ հրապարակաւ աջակցելով Հայաստանի եւրոպական ուղեգիծին` Եւրոպական Միութեան ղեկավարները փաստօրէն ընդգծեցին իրենց նախընտրութիւնը գործող իշխանութեան շարունակականութեան նկատմամբ:
Թէեւ հայկական քաղաքական խօսոյթին մէջ յաճախ կը յիշատակուի «հաւաքական Արեւմուտք» հասկացողութիւնը, սակայն իրականութիւնը աւելի բարդ է: Ուաշինկթընն ու Պրիւքսելը շատ յաճախ կը համագործակցին, սակայն անոնց երկարաժամկէտ շահերը նոյնը չեն: Երկուքն ալ հետաքրքրուած են Կեդրոնական Ասիոյ հանքային պաշարներու հասանելիութեամբ, Ռուսիան եւ Իրանը շրջանցող փոխադրական ու ուժանիւթային ուղիներով եւ ընտրութիւններէն առաջ գործող իշխանութեան անուղղակի աջակցութեամբ: Սակայն Միացեալ Նահանգներ Հայաստանը հիմնականին մէջ կը դիտեն իբրեւ աշխարհաքաղաքական միջանցք, մինչ Եւրոպական Միութիւնը երկարաժամկէտ հեռանկարի մէջ կը ձգտի Հայաստանը ներառել իր տնտեսական, իրաւական եւ կարգաւորիչ համակարգերուն մէջ:
Իրանի Իսլամական Հանրապետութիւնը, հակառակ Իսրայէլի եւ Միացեալ Նահանգներու հետ ունեցած վերջին բախումներուն, տարածաշրջանին մէջ կը շարունակէ մնալ առանցքային դերակատար մը: Թեհրան բազմիցս զգուշացուցած է Հայաստանի հարաւային սահմանի փոփոխութիւններէն` այսպիսով պահպանելով իր ազդեցութիւնը տարածաշրջանային հաւասարակշռութեան վրայ: 2026-ի ընտրութիւններուն նախորդող ամիսներուն այս մտահոգութիւնը սաստկացաւ յատկապէս Սիւնիքով անցնող ԹՐԻՓՓ փոխադրական միջանցքին շուրջ կնքուած հայ-ամերիկեան համաձայնութենէն ետք:
Միեւնոյն ժամանակ Չինաստանը Հարաւային Կովկասը կը դիտէ աշխարհատնտեսական տեսանկիւնէ` զայն նկատելով իբրեւ արեւմտեան Չինաստանը Եւրոպային կապող առեւտրական կարեւոր օղակ: Հնդկաստանն ալ վերջին տարիներուն վերածուած է Երեւանի կարեւոր ռազմավարական գործընկերոջ` Հայաստանին մատակարարելով ծանր հրետանի, հրթիռային համակարգեր եւ անօդաչու սարքերու դէմ դնող միջոցներ, որպէսզի հակակշռէ Թուրքիոյ, Ազրպէյճանի եւ Փաքիստանի աճող ռազմական դաշինքը: Այս զարգացող ռազմավարական գործընկերութիւնը այլեւս սահմանափակուած չէ պայմանագիրներով. մայիս ամսուան վերջաւորութեան Հանրապետութեան տօնի շքերթին ցուցադրուած հնդկական զինատեսակները դարձած էին այդ համագործակցութեան տեսանելի խորհրդանիշը:
Ի վերջոյ, այս դերակատարներէն ոչ մէկը չէզոք է: Անոնցմէ իւրաքանչիւրը կը շարժի իր սեփական շահերէն եւ նախընտրած արդիւնքներէն մեկնելով` օգտագործելով անվտանգային կապեր, տնտեսական լծակներ եւ ազդեցութեան տարբեր գործիքներ` Հայաստանի ընտրութիւնները ձեւաւորելու համար:
Աշխարհաքաղաքական մրցակցութեան խորացման հետ, Հայաստանի ընտրութիւնները աւելի ու աւելի խճճուեցան մեծ պետութիւններու ռազմավարական հակամարտութեան մէջ: Քաղաքական ուղերձները, լրատուական խօսոյթը, դիւանագիտական ազդակները եւ տեղեկատուական արշաւները փորձեցին ազդել հայերուն հասկացողութեան վրայ` թէ՛ իրենց սպառնացող վտանգներուն, թէ՛ զանոնք դիմագրաւելու հաւանական միջոցներուն մասին: Արդիւնքը քաղաքական միջավայր մըն էր, ուր քուէարկողները յաճախ կը մղուէին ընտրութիւն կատարելու աշխարհաքաղաքական մրցակից ուղղութիւններու միջեւ` փոխանակ քննարկելու Հայաստանի երկարաժամկէտ ազգային շահերը:
Վախի Քաղաքականութիւնը
Կայսրութիւններու մրցակցութենէն անդին` ընտրութիւնները ձեւաւորած երկրորդ հիմնական գործօնը վախն էր: Հայ ընտրողները քուէարկութեան գացին սահմանային երկարատեւ բախումներէ, տարածքային ծանր կորուստներէ, Արցախի ամբողջ բնակչութեան տեղահանութենէն, տնտեսական անորոշութենէն եւ հանրապետութեան մնացեալ սահմաններուն դէմ շարունակուող սպառնալիքներէն ետք: 10 մայիսին Ազրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւ ուղղակիօրէն միջամտեց Հայաստանի քաղաքական խօսոյթին մէջ` զգուշացնելով, որ «հայ ժողովուրդը պիտի տուժէ», եթէ Փաշինեանէն բացի` այլ թեկնածու մը իշխանութեան գայ:
Գործող իշխանութիւնը իր քարոզարշաւը հիմնեց անմիջական եւ աղէտալի պատերազմի վախին վրայ: Ազրպէյճանի հետ յարաբերութիւններու կարգաւորումն ու սահմանային զիջումները ներկայացուեցան իբրեւ գոյատեւման միակ ուղիները: Ընդդիմութիւնը նկարագրուեցաւ իբրեւ անպատասխանատու եւ պատերազմ հրահրող ուժ, որուն իշխանութեան գալը պիտի ոչնչացնէր դիւանագիտական փխրուն յառաջընթացը եւ երկիրը կրկին պիտի նետէր պատերազմի մէջ:
Միեւնոյն ժամանակ կառավարութիւնը ինքզինք կը ներկայացնէր իբրեւ Հայաստանի ինքնիշխանութիւնը պաշտպանող ուժ` ռուսական միջամտութեան դէմ, մինչ կը ձերբակալէր մեծ թիւով ընդդիմադիր գործիչներ եւ զանոնք կը մեղադրէր ապակայունացման փորձերու մէջ ներգրաւուած ըլլալու յանցանքով:
Ի հակադրութիւն, հիմնական ընդդիմադիր դաշինքները կը պնդէին, որ գործող իշխանութիւնը քայլ առ քայլ կը կազմակերպէր պետութեան յանձնումը: Անոնք սուր քննադատութեան ենթարկեցին կարգաւորման քաղաքականութիւնը եւ տարածաշրջանային փոխադրական նախաձեռնութիւնները` ներկայացնելով զանոնք ոչ թէ իբրեւ խաղաղութեան ուղի, այլ` իբրեւ օտար շահերուն ծառայող ծրագիրներ:
Թէեւ յունիս 7-ի քուէարկութեան օրը «նշանակալի ընտրախախտումներ» չարձանագրուեցան, բայց եւ այնպէս, վախի քաղաքականութիւնը շատ աւելի կանուխ սկսած էր: Քաղաքական բեւեռացումը, ընդդիմադիր գործիչներու ձերբակալութիւնները, ընդդիմադիր ուժերու նկատմամբ ճնշումներու մասին մեղադրանքներն ու հասարակութիւնը մնայուն սպառնալիքներու շուրջ համախմբող խօսոյթը նպաստեցին վախով ձեւաւորուած քաղաքական միջավայրի մը ստեղծման: Սակայն իբրեւ գործող իշխանութիւն` կառավարութիւնը ունէր այդ վախերը ձեւաւորելու եւ քաղաքական օրակարգի վերածելու աւելի մեծ կարողութիւն: Իբրեւ արդիւնք` քուէատուփերը ոչ միայն արտացոլացուցին քաղաքական ընտրութիւնները, այլ նաեւ` տարիներու ընթացքին կուտակուած վախերը:
Հայկական Բացակայ Ռազմավարութիւնը
Արտաքին ուժերու աճող մրցակցութեան պայմաններուն մէջ հայ քաղաքական խօսոյթը աւելի ու աւելի բեւեռացուած է աշխարհաքաղաքական տարբեր կողմնորոշումներու` ռուսամէտ, արեւմտամէտ եւ վերջին շրջանին Թուրքիոյ ու Ազրպէյճանի հետ յարաբերութիւններու կարգաւորման վրայ հիմնուած մօտեցումներու շուրջ:
Այս բանավէճին մէջ բացակայ էր լուրջ քննարկում մը, թէ ինչպէ՛ս Հայաստանը կրնար իրապէս կողմնորոշուիլ այս բարդ միջավայրին մէջ:
Այս թերութիւնը միայն գործող իշխանութեան չի վերաբերիր: Ընդդիմութիւնն ալ հիմնականին մէջ չկրցաւ ներկայացնել համոզիչ մօտեցում մը, թէ ինչպէ՛ս կարելի է մեծ ուժերու մրցակցութեան մէջ գործել` առանց չափազանց կախեալ դառնալու արտաքին հովանաւորէ մը:
Աւելի խոր խնդիրը այն է, որ հայկական քաղաքական բանավէճը շատ յաճախ կը ներկայացուի իբրեւ ընտրութիւն մը` մրցակից ուժային կեդրոններու միջեւ, եւ ոչ թէ իբրեւ քննարկում մը Հայաստանի սեփական առաջնահերթութիւններուն շուրջ: Հայոց պատմութեան ընթացքին գոյատեւումը պահանջած է աւելի մեծ կայսրութիւններու միջեւ վասալական դիրքաւորում մը: Գործող իշխանութեան կողմնակիցները կը պնդեն, որ ներկայ դիւանագիտական շրջադարձը այս շրջափուլէն դուրս գալու փորձ մըն է: Սակայն կախուածութիւնը մէկ հովանաւորէն միւսին փոխանցելը կրնայ նոյն խոցելի երեւոյթը կրկնել:
Իրական դիմադրողականութիւնը կը պահանջէ դուրս գալ արտաքին պաշտպան ընտրելու սովորութենէն եւ փոխարէնը` կառուցել պետական ուժեղ հաստատութիւններ, ազգային կարողութիւններ եւ ռազմավարական անկախ մտածողութիւն:
Հայաստանի հիմնական մարտահրաւէրը Արեւելքի եւ Արեւմուտքի, Ռուսիոյ եւ Եւրոպայի, կամ առճակատման եւ հաշտեցման միջեւ ընտրութիւն կատարելը չէ: Անիկա զարգացումն է այն քաղաքական մտածողութեան, ղեկավարութեան եւ հաստատութիւններուն, որոնք կարող են անկախաբար սահմանել հայկական շահերը եւ հետեւողականօրէն հետապնդել զանոնք:
Եզրակացութիւն
Հայաստանի 2026-ի ընտրութիւնները ցոյց կու տան փոքր պետութեան մը դժուար կացութիւնը` մեծ ուժերու աշխարհաքաղաքական ծրագիրներուն միջեւ սեղմուած ըլլալով: Թէեւ ներազգային խնդիրները կարեւոր դեր խաղացին, սակայն ընտրական միջավայրը ծանրաբեռնուած էր արտաքին դերակատարներու ռազմավարական նպատակներով եւ յոգնած հասարակութեան խոր անհանգստութիւններով:
Ընտրութիւններէն անմիջապէս ետք ներքաղաքական ճգնաժամը աւելի սրեցաւ: Քանի որ իշխող կուսակցութիւնը չկրցաւ ապահովել երկու երրորդ մեծամասնութիւնը, քաղաքական պայքարը վերածուեցաւ ներքին խոր առճակատման, ուր պետական կառոյցները եւ քաղաքական հակամարտութիւնը աւելի ու աւելի միախառնուեցան: Կառավարութիւնը ձեռնարկեց իրաւական եւ վարչական կարծր քայլեր` ընդդիմութեան առաջնորդներուն դէմ, ինչ որ մղեց վեց ընդդիմադիր կուսակցութիւններ միանալու եւ ընտրական արդիւնքները մերժելու:
Այս սաստկացող ներքին պայքարը կաթուածահար կը դարձնէ Հայաստանը ճիշդ այն պահուն, երբ ան ամէնէն շատ կը կարօտի ազգային համախմբման: Գոյութենական ներքին հակամարտութիւններով սպառած երկիր մը չի կրնար ստեղծել այն կայունութիւնը, որ անհրաժեշտ է արտաքին ճնշումներուն դիմադրելու համար:
