Թուրքիոյ Ընդդիմութիւնը՝ «Շահ Մաթ»
ԳԷՈՐԳ ԵԱԳՈՒՊԵԱՆ
Յատուկ՝ ՀԱՅՐԵՆԻՔ-ին
Անցնող տարիներուն ընթացքին Թուրքիոյ մէջ հետզհետէ սկսան նուազիլ ժողովրդավարութեան կիրարկումն ու անոր սկզբունքներու պահպանումը: Այս երեւոյթը զարմանալի պէտք չէ ըլլայ: Ի վերջոյ, մարդկային բնոյթը այնպէս մըն է, որ երբ ամբողջատիրական իշխանութեան տէր դառնայ անհատ մը կամ խմբակ մը, կը նուազի անոր մէջ զիջման, փոխզիջման կամ ընդդիմութիւն հանդուրժելու կարողութիւնը կամ նոյնիսկ պատրաստակամութիւնը: Համայնավար Հունգարիոյ ղեկավար Մաթիաս Ռաքոսի ամրագրած է «Սալամի Մարտավարութիւն» քաղաքական գաղափարը, որուն համաձայն՝ իշխանութեան տիրանալէ առաջ պէտք է կամուրջներ ստեղծել զանազան ուժերու հետ, յարգել ժողովրդավարական կանոնները, ինչու ոչ դաշինքով հասնիլ իշխանութեան, սակայն անկէ անմիջապէս ետք «ամէն օր աւելի պահանջել, սալամի մանրելու նման, շերտ առ շերտ» մասնատել ժողովրդավար համակարգը եւ այլ ուժերը, ի վերջոյ տիրանալու ամբողջական իշխանութեան:
Թուրքիոյ մէջ պատահածը այս է: Օրինակի համար, 2002-ին, երբ Արդարութիւն եւ Բարգաւաճում կուսակցութիւնը տիրացաւ իշխանութեան, ընտրական գործընթացին հանդէպ ժողովրդավար սկզբունքներու կիրարկման շուրջ ժողովրդային կարծիքը 0.58/1 (V-Dem Score), յաջորդող տարիներուն բարձրացաւ 0.66, սակայն 2012-ին արդէն սկսաւ նուազիլ սկզբնական շրջանին հասնելով 0.51-ի, իսկ 2014-ին՝ 0.42-ի: 2017-ի սահմանադրական փոփոխութիւնները եւ «հզօր նախագահ»-ութեան հաստատումը նախագահ Էրտողանի կողմէ, ժողովրդային հանրաքուէէ մը ետք, այդ պատկերը յաւելեալ վատթարացուց եւ 2024-ին արդէն կազմեց 0.28: Միւս կողմէ, 2022-ին, Ժողովրդավարութիւն Առանց Սահմաններու կազմակերպութեան կողմէ կատարուած հետազօտութեան մը համաձայն՝ թուրքերու 75 առ հարիւրը Թուրքիան չէր որակէր իբրեւ բաւարար կերպով ժողովրդավարութիւն կիրարկած պետութիւն:
Այս մթնոլորտին մէջ ընդդիմութեան հալածանքը կը դառնայ ակնյայտ: 2016-ին տեղի ունեցած ձախող յեղաշրջումը իրականութեան մէջ վերածուեցաւ յարմար պատրուակի մը, որուն միջոցաւ նախագահ Էրտողան բռնատիրական որոշ իշխանութիւն յաջողեցաւ պարտադրել: Առաջին հերթին, Կիւլէն Շարժումի հետեւորդները, յեղաշրջման այսպէս կոչուած պատասխանատուներ նկատուելով հալածուեցան երկրէն ներս եւ դուրս: Երկրորդ, Արդարութիւն եւ Բարգաւաճում կուսակցութեան գլխաւոր գործիչները, ինչպէս Ահմէտ Տաւուդօղլու, Ալի Պապաճան եւ ուրիշներ, տեսնելով բռնատիրական քաղաքական զարգացումը, հեռացան կուսակցութեան շարքերէն եւ միացան ընդդիմութեան:
Քրտամէտ Ժողովուրդներու Ժողովրդավարական Կուսակցութիւն
2019-ի տեղական ինքնակառավարման մարմիններու ընտրութիւններէն սկսեալ, Թուրքիոյ ներքին գործոց նախարարութիւնը դատական զանազան գործընթացներու միջոցաւ պաշտօնազրկեց քրտամէտ կուսակցութեան անդամ տասնեակ քաղաքապետեր, քաղաքապետական խորհուրդներու անդամներ եւ այլ քաղաքական գործիչներ: Ազգայնամոլ Շարժում կուսակցութեան ղեկավար Տեւլէթ Պահչելի, որ նախագահ Էրտողանի հիմնական դաշնակիցն է, արդէն իսկ այդ օրերէն պահանջեց կուսակցութեան փակումը: Նախագահ Էրտողան քրտամէտ կուսակցութեան ղեկավարներու տուաւ «ահաբեկիչ» որակումը: Պատմականօրէն, բազմաթիւ քրտական կուսակցութիւններ հերթաբար փակուած են: 2021-ին, դատական գործընթացը հասաւ Թուրքիոյ Սահմանադրական Դատարան, սակայն կուսակցութեան ղեկավարութիւնը, գիտակցելով հաւանական արդիւնքը, որոշեց ինքզինք լուծարել: 15 Հոկտեմբեր 2023-ին հիմը դրուեցաւ Ժողովուրդներու Հաւասարութիւն եւ Ժողովրդավարութիւն կուսակցութեան, որ իրականութեան մէջ ուղղակի շարունակութիւնն է Քրտամէտ Ժողովուրդներու Ժողովրդավարական կուսակցութեան: Վերջապէս, 2025-ին Քիւրտիստանի Աշխատաւորական կուսակցութեան բանտարկուած ղեկավար Ապտալլահ Օճալանի՝ զինաթափ ըլլալու կոչէն եւ կուսակցութեան ընդհանուր ժողովի յայտարարութենէն ետք, քրտական ընդդիմութիւնը կարծես հետզհետէ քաղաքականօրէն կ՛ենթարկուի իշխանութիւններու պարտադրած ուղղութեան եւ կ՛ընտելանայ այդ իրականութեան:
Հանրապետական Ժողովրդական Կուսակցութիւն
2023-ին տեղի ունեցած նախագահական ու խորհրդարանական ընտրութիւններուն արդիւնքով, գլխաւոր ընդդիմադիր նկատուող Հանրապետական Ժողովրդական կուսակցութեան երկարամեայ ղեկավար Քեմալ Քիլիչտարօղլու ձախողած ըլլալով, առաջին անգամ ըլլալով կուսակցութեան 2023-ի ընդհանուր ժողովին ունեցաւ ներքին ուժեղ ընդդիմութիւն: Պոլսոյ նախկին քաղաքապետ Էքրեմ Իմամօղլուի ղեկավարած խմբակը, Օզկիւր Օզէլի թեկնածութիւնը առաջադրելով, յաջողեցաւ պարտութեան մատնել Քիլիչտարօղլուի խմբակը: Վերջինին զօրակիցները մերժեցին ընդունիլ արդիւնքները եւ քուէները կեղծած ըլլալու ամբաստանութիւնը կատարեցին կուսակցութեան նոր ղեկավարութեան դէմ:
Բնականաբար, գլխաւոր ընդդիմութեան շարքերէն ներս նման տագնապ մը կը ծառայէ Արդարութիւն եւ Բարգաւաճում կուսակցութեան:
Միւս կողմէ, 2024-ի տեղական ինքնակառավարման մարմիններու ընտրութիւնները արագացուցին ընդդիմութեան դէմ կատարուելիք հալածանքները: Ընտրութիւններուն արդիւնքով, ընդդիմադիր Հանրապետական Ժողովրդական կուսակցութիւնը քուէներու մեծամասնութեան տիրացաւ 35 նահանգներու մէջ, Արդարութիւն եւ Բարգաւաճում կուսակցութիւնը՝ 24, քրտամէտ նոր կուսակցութիւնը՝ 10, Ազգայնամոլ Շարժում կուսակցութիւնը՝ 8, իսկ մնացեալները՝ 3: Այս արդիւնքը իշխանութիւններուն համար յաւելեալ վատ դարձաւ երբ գլխաւոր քաղաքներ՝ Պոլսոյ եւ Անգարայի քաղաքապետական ընտրութիւններէն յաղթական դուրս եկան Հանրապետականներ Էքրեմ Իմամօղլու եւ Մանսուր Եաւաշ: Աւելին. Պոլսոյ քաղաքապետը ինքզինք հաստատեց իբրեւ 2028-ի նախագահական ընտրութիւններուն ընդդիմութեան գլխաւոր թեկնածուն եւ նախագահ Էրտողանի ուժեղ մրցակից: 22 տարի ետք, իշխող կուսակցութիւնը այս մակարդակի պարտութիւն կրեց:
Իշխանութիւններուն համար ակնյայտ դարձած էր, որ պէտք էր մասնատել Հանրապետական Ժողովրդական կուսակցութիւնը: 2025-2026 տարուան ընթացքին, աւելի քան 70 ընդդիմադիր քաղաքապետեր լքելով իրենց կուսակցութիւնները անդամակցեցան իշխող Արդարութիւն եւ Բարգաւաճում կուսակցութեան շարքերուն: Հիմնական դէմքերէն էր Այտինի երկարամեայ քաղաքապետ հանրապետական Օզլէմ Ճէրճիօղլու: Միւս կողմէ, փտածութեան բազմաթիւ եւ բազմատեսակ ամբաստանութիւններու լոյսին տակ ձերբակալուեցան եւ բանտարկուեցան տասնեակ ընդդիմադիր քաղաքապետեր եւ քաղաքապետական խորհուրդներու անդամներ: Այս հալածանքներու շարքին է նաեւ Պոլսոյ քաղաքապետ Էքրեմ Իմամօղլուի ձերբակալութիւնը, պաշտօնազրկումը եւ շարունակուող դատավարութիւնը:
Այս բոլորը անբաւարար նկատելով, դատական գործընթացի վերածուեցաւ նաեւ 2023-ի Հանրապետական Ժողովրդական կուսակցութեան ընդհանուր ժողովին ընթացքին արդիւնքները կեղծելու ամբաստանութեան հարցը: Հոկտեմբեր 2024-ին, տեղական ինքնակառավարման մարմիններու ընտրութիւններէն ամիսներ ետք, նախագահ Էրտողան հարցականի տակ առաւ 2023-ի ընդհանուր ժողովի արդիւնքներու վաւերականութիւնը:
24 Հոկտեմբեր 2025-ին Անգարայի Կազմակերպական Դատարանը մերժեց 2023-ին ընդհանուր ժողովի արդիւնքները անվաւեր նկատելու առաջարկը: Մինչ այդ, Սեպտեմբեր 2025-ին, Հանրապետական Ժողովրդական կուսակցութիւնը գումարած էր հերթական իր ընդհանուր ժողովը եւ վերընտրած Օզկիւր Օզէլը:
Օզէլի ընդդիմադիրները սակայն չբաւարարուելով Անգարայի դատարանի որոշումով այս անգամ հարցը բարձրացուցին Անգարայի Շրջանային Դատարանին, որ ի վերջոյ, 21 Մայիս 2026-ին, չեղեալ նկատեց նախորդ դատարանի որոշումը եւ ընդունեց առաջարկը՝ 2023-ի ընդհանուր ժողովի արդիւնքները անվաւեր նկատելով: Այս որոշումէն ետք, ոստիկանութիւնը բռնութիւն օգտագործելով մուտք գործեց Հանրապետական Ժողովրդական կուսակցութեան կեդրոնատեղին եւ պարտադրեց Օզկիւր Օզէլի հեռացումը: Մինչ այդ, դատարանը վերահաստատեց Քեմալ Քիլիչտարօղլուի եւ անոր խմբակին 2023-ի ղեկավարութիւնը ուղղակի նշանակումով:
Իր ղեկավարութեան 13 տարիներուն ընթացքին Քեմալ Քիլիչտարօղլու ոչ իսկ յաղթանակ մը արձանագրած էր իշխող կուսակցութեան դէմ: Միւս կողմէ, Օզկիւր Օզէլ երեք տարուան ընթացքին յաջողած էր պարտադրիչ արդիւնք արձանագրել տեղական ինքնակառավարման մարմիններու ընտրութիւններուն: Այսինքն, դատական այս որոշումը, Էքրեմ Իմամօղլուի բանտարկութիւնը եւ շարունակուող դատավարութիւնը, ինչպէս նաեւ քրտական կուսակցութեան համակերպումը ցոյց կու տան, որ ընդդիմութիւնը արդէն իսկ մասնատուած է:
Նախագահ Էրտողան, 2028-ի նախագահական ընտրութիւններէն առաջ, թեկնածուն ըլլալու կամ այլ դէմքի մը զօրակցելու պարագային, բռնատիրական իր քաղաքականութեան արդէն իսկ ընդդիմութեան կ՛ըսէ «Շահ Մաթ»:
