Երեւանի Մէջ Արդարադատութիւն Չգտնելով՝ Հայերը Պէտք Է Դիմեն Եւրոպական Դատարան
Յարութ Սասունեան
Թէեւ 1991 թուականի անկախացումէն ի վեր Հայաստանի բոլոր իշխանութիւններն ալ ունեցած են ժողովրդավարական բացթողումներ, այնուամենայնիւ, ներկայ կացութիւնը շատ աւելի գէշ է, քան երբեւէ:
2018 թուականին վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի իշխանութեան գալէն ի վեր ժողովրդավարական հաստատութիւնները հետեւողականօրէն նահանջ ապրած են՝ հակառակ անոր բազմաթիւ յայտարարութիւններուն: Առաւել մտահոգիչ է, որ, այսպէս կոչուած, «ժողովրդավարական Արեւմուտքը» ամբողջութեամբ անտեսած է անոր չարաշահումները, քանի որ ան կը սպասարկէ իրենց, եւ ոչ թէ՝ Հայաստանի աշխարհաքաղաքական շահերուն:
Այսօր պետական բոլոր հաստատութիւնները կը ղեկավարուին մէկ անձի կողմէ: Օրէնսդիր, գործադիր եւ դատական իշխանութիւններու անջատում պահանջող սահմանադրական դրոյթը կոպտօրէն ոտնահարուած է: Ասոր պատճառով ալ տուժած են թէ՛ Հայաստանի ներքին կառավարումը, թէ՛ արտաքին քաղաքականութիւնը: Փաշինեան իշխանութեան եկած է առանց կառավարման փորձառութեան, սակայն հպարտութեամբ կը յայտարարէ, որ բոլոր որոշումները ինքնուրոյն կը կայացնէ՝ առանց ոեւէ մէկուն հետ խորհրդակցելու:
Դատական իշխանութիւնը այս նահանջին ամէնէն վառ օրինակն է: 2019 թուականին Փաշինեան եւ իր աջակիցները շրջափակեցին Երեւանի դատարանի մը շէնքը՝ խոչընդոտելով դատավարութեան: 2019 թուականի յունիս 5-ին Փաշինեան հանդէս եկաւ իր խայտառակ յայտարարութեամբ․ «Այսօր Հայաստանի մէջ կա՞յ դատաւոր մը, որ վարչապետին ըսածը կարենայ չընել»։
Փաշինեանն ու իր խորհրդարանական մեծամասնութիւնը կառավարութեան հաւատարիմ դատաւորներով փոխարինեցին Սահմանադրական դատարանի անդամները, որոնց կարգին՝ նախագահը: Ան բազմիցս հրամայած է ձերբակալել իր վարչակազմը քննադատող քաղաքական ընդդիմադիրները: Վերջին ամիսներուն՝ յունիս 7-ի ընտրութիւններու ընթացքին, հարիւրաւոր մարդիկ ձերբակալուած են: Առաւել մտահոգիչ է, որ իշխանութիւնները բռնագրաւած են քանի մը հանրածանօթ ձերբակալուածներու կալուածները՝ նախքան դատավարութիւնը կամ դատական կարգով անոնց մեղաւորութեան ճշդումը: Իբրեւ արդիւնք՝ բազմաթիւ հայեր կորսնցուցած են վստահութիւնը սեփական երկրի դատական համակարգին հանդէպ:
Նկատի ունենալով, որ Հայաստան Եւրոպական Խորհուրդի անդամ է եւ կը գտնուի Մարդկային իրաւանց եւրոպական դատարանի (ՄԻԵԴ) իրաւասութեան տակ, այն հայերը, որոնց սահմանադրական իրաւունքները խախտած են, իրաւունք ունին արդարադատութիւն հայցելու այդ դատարանէն՝ ներպետական իրաւական պաշտպանութեան բոլոր միջոցները սպառելէ ետք:
Կարգ մը հայեր արդէն իսկ յաջողութեամբ կատարած են այս մէկը։ ՄԻԵԴ-ը փոխհատուցում սահմանած է դիմորդներուն համար՝ արձանագրելով, որ Հայաստանի կառավարութիւնը խախտած է Մարդկային իրաւանց եւրոպական պայմանագիրով ամրագրուած իրաւունքները:
Հեգնական է, որ տակաւին 2010 թուականին Փաշինեան անձամբ դիմած էր ՄԻԵԴ-ին, երբ ինքն ու իր թերթը դատապարտուած էին հայկական դատարանին կողմէ՝ 2008 թուականի յետընտրական անկարգութիւններուն վերաբերեալ: 2018-ին՝ վարչապետ դառնալէ ետք, ան որոշեց յետս չկոչել ՄԻԵԴ ներկայացուցած իր բողոքները: Ասիկա աննախընթաց երեւոյթ է, երբ պետութեան գործող ղեկավարը դատի կու տայ իր իսկ երկիրը միջազգային դատարանի մը մէջ:
Աւելի՛ն. իբրեւ վարչապետ՝ Փաշինեան արգելք եղաւ Հայաստանի կառավարութեան փաստաբանին, որ ՄԻԵԴ-ի մէջ պաշտպանէ երկրին դիրքորոշումը՝ այսպիսով ապահովելով իրեն ի նպաստ դատավճիռի կայացումը 2022 թուականին: ՄԻԵԴ-ը անոր թերթին համար սահմանեց 9000 եւրոյի տուգանք (առաւել տուրքեր), զորս Հայաստանի կառավարութիւնը պէտք է վճարէր իրեն:
Վերջին ութ տարիներուն Փաշինեան խախտած է Հայաստանի բազմաթիւ օրէնքներ, ինչպէս նաեւ՝ սահմանադրութեան բազմաթիւ յօդուածներ: Ստորեւ՝ ամփոփ ցանկը վարչապետին արձանագրած խախտումներուն, որոնք պէտք է ուղարկուին Մարդկային իրաւանց եւրոպական դատարան․
1.- Վարչապետը միջամտած է Հայաստանեայց առաքելական սուրբ եկեղեցւոյ ներքին գործերուն՝ կաթողիկոսը փոխարինելու նպատակով, հակառակ պահանջին սահմանադրութեան, որուն համաձայն, Եկեղեցին եւ պետութիւնը անջատ են:
2.- 2020 թուականին ան համաձայնագիր ստորագրած է Ազրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւի եւ Ռուսիոյ նախագահ Վլատիմիր Փութինի հետ, որով Արցախի զգալի մասը փոխանցուած է Ազրպէյճանին՝ հակառակ նման լիազօրութիւններ չունենալուն: Իբրեւ Հայաստանի վարչապետ՝ անոր իրաւասութիւնները կը սահմանափակուին միայն Հայաստանի Հանրապետութեան վերաբերող որոշ հարցերով: Հետեւաբար անոր ստորագրած 2020 թուականի համաձայնագիրը ապօրինի փաստաթուղթ է եւ պէտք է նկատուի անվաւեր:
3.- Հետագային, առանց որեւէ իրաւասութեան, ան ամբողջ Արցախի Հանրապետութիւնը ճանչցաւ իբրեւ Ազրպէյճանի մաս՝ հակառակ իր նախկին յայտարարութեան, թէ՝ «Արցախը Հայաստան է եւ վերջ»:
4.- 2026 թուականի յունիս 7-ի ընտրութիւններու ընթացքին ան խախտեց Հայաստանի օրէնսդրութեան բազմաթիւ դրոյթներ: Սակայն Կեդրոնական ընտրական յանձնաժողովին եւ Սահմանադրական դատարանին մէջ անոր նշանակած անձերը անփոփոխ ձգեցին ընտրութիւններու արդիւնքները:
5.- Յուլիսին խորհրդարանը որդեգրեց ապօրինի օրէնք մը, որ կ՛արգիլէ Հայաստանի քաղաքացիներուն քուէարկութեան մասնակցելէ, եթէ անոնք նախորդ երկու տարիներուն առնուազն մէկ տարի չեն բնակած Հայաստան: Այս օրէնքը կը խախտէ Հայաստանի սահմանադրութիւնը, որ քուէարկելու իրաւունք կու տայ բոլոր քաղաքացիներուն՝ անկախ Հայաստանի մէջ բնակութեան տեւողութենէն: Սոյն օրէնքը տարբեր պատճառներով արտասահման բնակող հարիւր հազարաւոր Հայաստանի քաղաքացիներ կը զրկէ ընտրական իրաւունքէն: Սահմանադրութեան 8-րդ, 48-րդ եւ 80-րդ յօդուածները կը պաշտպանեն բոլոր չափահաս քաղաքացիներուն ընտրելու իրաւունքը՝ առանց բնակութեան պայման սահմանելու: Աւելի՛ն. 80-րդ յօդուածը յատկապէս կը սահմանէ․ «Հիմնական իրաւունքներու եւ ազատութիւններու վերաբերեալ սոյն գլխուն մէջ ամրագրուած դրոյթներու էութիւնը անխախտելի է»:
Կարեւոր է նշել, որ Մարդկային իրաւանց եւրոպական դատարան բողոքներ կրնան ներկայացնել ինչպէս Հայաստանի, այնպէս ալ անոր սահմաններէն դուրս բնակող անհատներն ու կազմակերպութիւնները: Պայման չէ, որ դիմողները ըլլան Հայաստանի քաղաքացի կամ ազգութեամբ հայ․ էականը այն է, որ անոնք կարենան ապացուցել, թէ տուժած են արձանագրուած խախտումէն:
Մարդկային իրաւանց եւրոպական դատարան պէտք է ներկայացուին հարիւրաւոր, եթէ ոչ հազարաւոր գործեր: Նկատի ունենալով, որ նման դատական հայցերը կրնան սուղ արժել, անհրաժեշտ է ստեղծել իրաւական պաշտպանութեան հիմնադրամ՝ փաստաբանական վճարումները եւ անոնց կապուած ծախսերը հոգալու համար: Հարուստ հայերը պէտք է առատաձեռնօրէն նուիրատուութիւններ ընեն այդ հիմնադրամին:
Եթէ Հայաստանի մէջ կարելի չէ հասնիլ արդարադատութեան, ապա զայն պէտք է փնտռել հոն, ուր կը գործէ օրէնքի գերակայութիւնը:
